Sikur t’isha djalë

Haki Stermilli (1895 – 1953)
Hapat e parë në letërsi i bëri në fillim të viteve 20, me drama (“Dibranja e mjerueshme”, 1923, “Dashuni e besnikri”1923, etj.), në të cilat i bëhet jehonë luftës heroike të dibranëve kundër shovinistëve serbë. Shkroi edhe librin “Burgu” (1935). Vepra e tij më e shquar është romani “Sikur t’isha djalë” (1936), ku kritikohen rreptë despotizmi familjar, normat e moralit sundues që ndrydhnin personalitetin e femrës shqiptare. Romani u prit mirë nga shtresat demokratike dhe shpejt u bë një nga veprat më të lexuara të kohës. Më 1968 u botua romani “Kalorësi i Skënderbeut”. Në të dy këto vepra autori ka bërë përpjekje për një pasqyrim me vërtetësi të jetës, por nuk i ka shpëtuar një fryme sentimentaliste. Problematika e re e gjeti pasqyrimin në dramën për fëmijë “Trashëgirntarët tanë” (1950), ku trajtohet pjesëmarrja e fëmijëve krahas të mëdhenjve në luftën kundër zgjedhës fashiste. Mbajti një ditar që u botua me titullin “Shtigjeve të lirisë” (1966), me vlera njohëse e letrare. Në të autori rrëfen për ngjarje të rëndësishme të historisë së Luftës ANÇ në vitet 1943-1944, për patriotizmin dhe heroizmin e popullit. Haki Stërmilli la të papërfunduara disa vepra letrare e historike.

Automobili ikte me shpejti dhe tue bamë zhurmë. Herë ngjitesh në të përpjetat, herë djergesh në teposhtat dhe herë rrëshqiste ndër rrafshina. Shokët e mij bashkudhtarë herë kuvendojshin me njeni tjetrin, herë heshtëshin të rrëmbyem e të mahnitun nga bukurit e rralla që shfaqeshin gjatë rrugës. Boka, kodra, male, skuta, lugina, gryka dhe fusha të bukura dukeshin e shdukeshin mbrenda pak kohe tue dikue nji kënaqësi të paçansueshme ndër udhtarë, admiruesa të natyrës. Rrezet e farfurishme të Diellit pranveruer puthshin amblas faqet e gjelbërta të gjetheve dhe fletët e shumëngjyrta të luleve, ama e të cilave kundërmonte e kandshme, ndihej fort dhe dehëse. Me nji fjalë atë ditë natyra kremtonte ngadhnimin e bukuris së Prandverës.
Nj’aty, n’atë skutë blerimi e lulesh, të kisha pasë nji shtëpizë – tha njeni tue shique me një lakmi admiruese kah vendi që kishte stolisë me aq shije dora hyjnore.

- Nji shtëpizë që t’ishte si nji kuvli, por mbrenda të kishte edhe nji nga Zanat e malevet t’ona – plotsoi shoku me buzë në gaz.

Ndërsa ata po i argëtojshin fantazit e tyne me andrrime e dëshirime për nji jetë paradisore, un po mendohesha nën përshtypjen e hidhët që më kish lanë sëmundja e Dijes. Më dukej sikur nuk do t’a shifsha ma. Pakon që më kish dhanë ajo e kisha marrë me vetëhe. Dishka më nxitte me e hapë dhe me pamë se ç’ishte shkrue n’at defter që ajo më dorëzoi. Ma në fund më mundi kërshëria dhe e çela pakon. Mbrenda kishte nji defter, nji shami të bardhë dhe nji letër të drejtueme Zotni Shpend Rrëfes në Tiranë. Gati tri të katërtat e fletorit ishin të shkrueme Menjiherë e njofta shkrimin e imët të Dijës. Në faqen e parë ishte shkrue, me ngjyrë të kuqe, ky titull: Jeta e eme. Vendosa të këndoj disa pjesë sa për t’a kënaqë kërshërin.
Hudha nji sy në faqen e parë dhe lexova:
Më shkrepi t’a shkruej jetën t’eme. Ky mendim më leu tue i pamë fotografit e ndryshme që përfëtyrojne Xha Simonin qysh në kohen e fëminis. Përse të mos e shkruej? Jeta e eme për tjerët, ndoshta, nuk e vlen asnji dysh, por për mue ka randësi, se asht e emja, se mund të përshkohet nëpër faza të ndryshme interesante dhe dikur, tue i këndue në këto fletë gëzimet ase hidhnimet e mija, do të kënaqem ase do të pezmatohem. Sikurse pëson ndryshime trupi i njeriut tue u lakue nëpër rrathët e moshës, pa dyshim, ashtu edhe me jetën.
Mbasandaj kapërceva disa faqe e këndova:
Mbasandaj kush mund të pretendojë se nuk ka në mes të meshkujve djelm e burra të bukur? Mos kujton ndokush se nuk ka bukuri mashkullore? Sikur të mundesh me folë femna me atë liri gjuhe që kanë mashkujt, kush e di se sa poezi do të vargëzonte për me e përshkrue bukurin e shokut të vet jo gjini. Kush mundet me më sigurue se nuk ka me mija femna që, tue kundrue mbas kafazit të dritares ase nëpër mjet të peçes së hollë, nuk shprazin nga goja mija e mija tubza vjershash për ata që u kalojnë pranë pa dijtë se kanë plagosë randë disa zemra të strukuna mbrenda do krijesave ië dënueme me burgim të përgjitshëm?

Oh sa e sa sy vashash, nga plasat e dyerve ase nga birat e kafazeve, ndjekin e përcjellin kalimtarë të rij me rrafje të forta të zemrave që s’kanë liri e të drejtë shfrimi e dashunimi, me gjith që natyra edhe ato, sikurse mashkujt dhe ndoshta ma shum se ata, i ka pajue me ndiesit e dashunis.
Pak ma andej, mbasi shfletova disa fletë, ndesha në këtë pjesë interesante:
S’ dij se ç’farë lidhje mund të mbetet në mes të dy bashkëshortëve kur futet ndërmjet tyne mënia në trajtë shamjeje e rrafjeje? Grueja që poshtnohet me shamje të randa dhe rrifet, o duhet të jetë lopë që t’I meritojë ase të ketë interes apo frigë nga burri që nuk e këput atë lidhje që i ka bashkue dikur formalisht e jo shpirtnisht, sepse jeta e përbashkët, në rasa e në kushte të tilla, bahet e padurueshme. Për t’a shtëmangc çdo mosmarrëveshtje, për të pasë harmoni të vazhdueshme dhe për të bamun nji familje të lumtun, ata që do të martohen – përpara se t’a bashkojnë fatin e jetën – lypset të jenë njoftë, t’i kenë pajtue karakteret dhe t’a kenë dashunue njeni tjetrin. Për ndryshe s’ bajnë tjetër veçse krijojnë nji Ferr për me e turturue vetëhen dhe për t’i përcëUue në flakët e tija edhe lëmijt që do t’u lejnë.
Në faqen 33 të fletorit pashë:
U bubu si pësova! E humba fare. Më duket se më hyni fitili, më gjanë se më kapi grepi i dashunis. Mbramë vonë më muer gjumi, pse mendojsha, pa dashas, për at djaloshin e… bukur që pashë dje ke Irena. Edhe n’ andërr më shfaqesh me buzë në gaz, dhe, tue m’i ngulë syt e vet si shtiza, avitesh të më kapi për dore. Jam tue ndimë nji farë turbullimi në shpirt. Kujtimi i pamjes së tij s’ më hiqet mendsh; fëtyra e tij gjithnji më paraqitet para syvet të mendjes së trazueme jashtzakonisht. Sikur nuk mjaftojshin të gjitha këto ngucje që më bahen nga duer të padukshme, edhe Irena më tha sot në mëngjez se ai kishte pyetë për mue.
– Ai pyeti për ty Dije – tha tue më shique me nji mënyrë të veçantë që s’u gjasonte atyne të herëve tjera. Un, si ato që druejnë se mos u zbulohet tinëzia, e ula kokën por edhe pyeta:
– Ç’pyeti?
Në ças u pendova për pyetjen që bana. E ndiva se isha skuqë në fëtyrë dhe zemra më rrafi me hof.
– Pyeti se cila je dhe e kuj je – gjegji ajo.
M’u mveshën syt nga nji re e… kuqe. Isha turbullue. M’u shtue kërshëria. Prandaj u vuna me kërkue ndonjë copë tjetër. Hapa disa fletë dhe ndesha në këtë pjesë:
Oh sa shpejt gabohemi e gënjehemi na femnat. Nji shiqim i thekshëm mjafton me na dërmue dhe nji nënqeshje e ambël mjafton me na robnue. Vetëm se s’guxojmë me i shfaqë ndiesit e adhurimit, kemi turp të shpallim se e dashunojmë at që na e plagos zemrën me nji veshtrim të mpakët ase me nji nënqeshje të kandëshme. Zemrat t’ona janë ma delikate se qelqet. Nji gur i vogël, i hudhun nga dora e nji të pamë shirshmit, i then dhe i ban thërrime për t’u shkelë mandej nga kamba e tij. Zemrat t’ona magnetizohen me dy fjalë, shitohen me dy pika lot.
Diku më ra në sy kjo përgjigje:
– Po t’a kisha pasë në dorë do t’a grisësha çarçafin dhe nuk do të lejsha femën pa shkollë, pse grueja asht themeli i shoqnis njerzore, pse ajo asht burim i moralit, pse ajo asht nyeja e shenjtë e qenëjes, pse ajo e mbjell farën e dashunis vëllazënore në mes të njerësve. E kur ajo lihet mbas dore vuen e tanë shoqnia njerzore.
Në faqen 78 pashë kët shënim si përfundim i nji mendimit të shfaqun ma sipër:
Un, po t’isha djalë, do t’i tregojsha botës mashkullore se dora që përkund djepin asht ajo që e rrotullon boshtin e fatit të njerzis, sepse ajo dhe vetëm ajo e drejton jetën kah horizontet e ndrituna ase t’errta. Por mjerisht s’jam djalë dhe si femën nuk mundem me e nxjerrë zanin.
Kah mbarimi vuna re:
Na, femnat Shqiptare, jemi krijesa të vorfëna që tue kangëtue, si të trenueme, shkojmë symbyllazi drejt greminës, drejt vorrit që na përgatisin të tjerët dhe na shtyjnë me u përplasë mbrenda. Po. Na duhet të jemi të qeshuna e gastore për t’i kënaqë kapricjet e burrave, lypset të jemi pa zemër e pa shpirt për t’I ngopë dëshirat e atyne që na kanë monopolizue. Por edhe në paçim zemër e shpirt, këta lypset të fonksjo nojnë vetëm simbas andjes s’atyne që na kanë robnue e jo për ata që na mund të dashunojmë. Oh fatkeqësi! Sa e sa breza femnash, që erdhën para nesh, u banë viktimet e këtij zakoni t’egër dhe flia e asajë mendësije që kish për të vetmin qëllim të kënaqi kapricjet e nji turme injorante, sunduese mbi fatin dhe jetën e atyne femnave të mjera.
Nji „ta! ta!” e fortë e buris s’automobilit dhe të truemit e shoferit me za t’egër, më shqitën nga fletori i Dijes.

- Ç’asht? – pyeta mbassi e ngrita kryet si i hutuem.
– Nji lopë na e ka zanë rrugën dhe s’don me u largue – gjegji shoferi dhe e ndaloi automobilin.
– Ende s’qenka qytetnue dreqja – i a priti njeni nga bashkudhtarët.
Të gjithë qeshën.
Mbasi u mjenue kafsha u nis rishtazi automobili. E mbështolla fletorin në gazetën e vjetër dhe e futa në çantë për t’a hapë rishtazi në qytet, sepse nga lëkundja e automobilit kërcejshin fjalët dhe vallzojshin rreshtat para syvet të mij.
Vonë sosëm në qytetin X. Zuna vend në nji hotel që ishte në kërthizë të qytetit. Mbassi hangra darkë e mbasi bana nji pushim të vogël, u tërhoqa në ktbinën t’eme. E mbylla derën prej mbrenda dbe, mbassi u shtrina, e hapa fletorin e Dijes. Nisa me e këndue qysh në krye.

JETA E EME
7 Mars
Më shkrepi t’a shkruej jetën t’eme. Ky mendim më leu tue i pamë fotografit e ndryshme që përfëtyrojnë xha Simonin qysh në kohen e fëminis. Përse të mos e shkruej? Jeta e eme për tjerët, ndoshta, nuk e vlen asnji dysh, por për mue ka randësi, se asht e emja, se mund të përshkohet nëpër faza të ndryshme interesante dhe dikur, tue i këndue në këto fletë gëzimet ase hidhnimet e mija, do të kënaqem ase do të pezmatohem. Sikurse pëson ndryshime trupi i njeriut tue u lakue nëpër rrathët e moshës, ashtu ndodh edhe me jetën. Kush e din se sa mallëngjehet xha Simoni kur e shef fotografin e vet të dalun në prehën të s’amës me sy të hapun që shikojnë, çuditshëm, kah aparati? Ndoshta ai tash ndin dhimë për atë foshnje që u rrit e u mplak tue kalue përmes shumë rreziqeve dhe tue vuejtë tepër për me e ngadhnye jetën.
– Ky asht Xha Simoni i vogël, moj bijë – më tha disa ditë ma parë tue m’a diftue fotografin me gishtin e trashë diftues dhe mandej shtoi: Oh ma mirë të mos ishte rritë kurrë e të mbetesh çilimi në prehnin e vokët të s’amës. Kur isha e vogël, nuk i kuptojsha mendimet e Xha Simonit të shprehun me këto fjalë, por tash e marr vesht se ai asht pendue q’asht rritë dhe ndoshta edhe që ka lemë, sepse edhe atij, si shum kuj, nuk i ka qeshë fati aq shum.
Mbassi e shiqoi edhe nji herë foshnjën e heshtun, q’asht strukë në prehën të s’amës, kaloi ke e dyta.
– Edhe kjo, po thuej, i gjason së parës – tha. – Asht e brydhët dhe ka anda t’a argëtojsh. Apo jo? – pyeti.
– Pooo – i u përgjigja tue e zgjatë o-në prej kënaqësis që ndijsha tue e kundrae atë foshnje të bukur.
– Kjo disi ndryshon nga të parat, se duket ma e xritun – spjegoi dhe kapërceu ke e katërta.
Këtu u ndal dhe më hudhi nji veshtrim me bisht të synit. Un shpërtheva në gaz dhe pyeta:
– Po kjo? Pse e ke zanë hundën me dorë e ke dalë për çudë?
E kafshova buzën që të mos qesh ma.
– Më pat thanë eme amë se kisha dasht me e kapë nji mizë që më kish oimbue në hundë. Prandaj dola, si qyq, me dorë në hundë – përgjegji.
Atëherë un qesha fort, por edhe ai u bashkus në gazin t’em. Nji nga nji m’i dëftoi fotografit e veta që janë ngjitë, me radhë, në faqen e murit. Ndër to ai shifet çilimi, djalë i ri, student, gjimnazi, i martuem – me Mamë Gjystinën q’asht mveshë me robe të bardha e me kunorë lulesh mbi krye -, burrë me fëmij dhe ma vonë plak i krrusun e i thijun, si asht sot. Un tash e njof mirë Xha Simonin qysh në fëmini. Më duket sikur kam jetue e jam rritë me të, sikur kam luejtë me të shkopaxinglli, guraçokthi, vorba, symbyllthi, varëza etje. Tash ai m’asht ma i afër e ma i miqsueshëm. Qeh se sa vlerë kanë fotografit. Un s’kam asnji, se im atë e quen për mëkat me u fotografue. E me të vërtetë kam ndigjue edhe un se fotografia në jetën tjetër ka me kërkue… shpirt prej njeriut! Mue, të them të drejtën, kurrsesi nuk më mbushet mendja se pikturat do të bajnë, në jetën tjetër, nji kërkesë të tillë. Në nji rasë të tillë kështu duhet të jet edhë pasqyra, qelqi ase ujt e kulluet që na e pasqyrojnë fëtyrën dhe shtatin. Sidoqoftë mue s’më hyn në punë kjo çashtje. Prandaj s’po e nxej kryet me të. Por sa për t’u fotografue, makar nji herë, nuk guxoj se më shkallmon em atë me dru. Na, në shtëpi s’kemi asnji fotografi, makar për bë, se nuk lejon im atë. Ai asht shum fanatik dhe po t’I zajë syni ndonji figurë njeriu ase shpendi, menjiherë, e gris dhe e flak tej me neveri. Vetëm Shqipen e flamurit nuk e trazon. Nuk dij se a e don a nuk guxon. Ahu se ç’kam shkrue! Ç’më hyjnë në punë këto gjepura, si thonë Toskët? Përse merrem me punë të kota që s’vlejnë me i përmendë e jo ma me i shkrue? Hëde! Por ani se, përveç meje, kurrkush nuk ka me i këndue këto fletë.
Të kthehemi ku qemë: Po. Sikurse fotografia t’a pasqyron trupin në mosha të ndryshme dhe t’a kënaq kujtimin, ashtu edhe përshkrimi i jetës prej njeriut vetë, besoj se t’a ngop dëshirin për me e rishfillue e me
c përtrimë jetën qysh në fëmini. Sa bukur se? Prandaj vendosa të shkruej, herë mbas here, në këtë fletor, ku do t’shënoj të gjitha ngjarjet, pësimet, mendimet dhe ndiesit e mija. Me këtë mënyrë ky fletor, dalë-ngadale, ka me u bamun si arka e tinzive të mija. Me ba e me e marrë vesht em atë, më grinë. Por ai shyqyr nuk din me këndue. Uh korba un se sa e marrë që jam! U gëzova pse em atë asht i padijshëm. Por jo. Kjo qe nji shprehje e çastit, nji farë… nji farë kënaqësije e shfaqun vetëm për këtë rasë.
Tash po e mbyll fletorin n’arkë, se m’a grisin fëmijt.

12 Mars
Përshkrimi i jetës s’eme do të jetë i paplotsuem dhe do t’i gjasoje nji shtati pa kokë, po të mos i përmendi këtu edhe kohët e kalueme, sidomos, kohët e arta të fëminis, me gjith që ato nuk kanë qenë dhe aq t’arta për mue. Prandaj mendova t’i përmbledh kujtimet e mija të deritashme, me sa m’asht e mundun, dhe t’i rendoj këtu.

Po filloj.
Eme amë më la katër vjetsh. Ajo vdiq e re. Thonë se nuk i kishte mbushë as të 23 vjetët kur ndrroi jetë. Pak e mbaj mend: Kish nji shtat të hollë e të ajthtë, sy të kaltërt, vetulla të holla, fëtyrë të bardhë, qafë të gjatë dhe flokë të gështenjtë që pjerrin kah e arta. Kaq mund të shënoj për dukjen e sajë. Nji kohë, kujtoj mjaft të gjatë, u dergj në shtrat. Shpesh më merrte në prehën dhe m’argëtonte me dashuni. Nji mëngjes, pak ditë përpara se të vdiste m’i lëmoi flokët e kokës dhe u zhgreh në vaj. Edhe un, kur pashë se ajo po qante s’dij se qysh, shpërtheva dhe qava me dënes të madh. Qysh atë ditë më rrëmbyen nga shtëpia dhe më çuen ke Hallë Hatixheja. Atje qëndrova nja nji javë. Disa herë, tue qamë e tue cingrue, kërkova të kthehem në shtëpi, por s’më lanë. Më kabojshin me sheqerka e me kuklla dhe më kërcnoheshin tue më thanë se do të më futshin spec në gojë po të mos rrijsha urtë. Mbas nja nji jave më suellën në shtëpi. Sa u futa mbrenda thirra: nan-o! nan-o! Më kishte marrë malli për të dhe dojsha të m’argëtojë. E kërkova në të katër anët e shtëpis dhe s’lashë çip pa vërejtë, me kujdes, se mos m’ishte mshefë, ashtu si bante kur luente me mue symbyllthi. Por s’e gjeta. Em atë ashtu edhe Hallë Hatixheja më ndiqshin me sy të përlotun dhe përpiqeshin me më ledhatue e me më ngushullue. Ma në fund më thanë se ime amë kishte shkue, diku, në gosti. Atëhere kërkova të më çojnë atje, por ata nuk u biridën. Mezi mundën me më gabue me lajka e lodra të ndryshme.
Gadi nji muej rresht e kërkova t’eme amë tue qamë e tue dënesë, por pa dobi. Oh ajo kishte shkue në gosti, kishte shkue diku larg, shum larg, tej caqeve të kësaj jete. Oh sikur t’ish e mundun me u ngjallë, të pakën për disa minuta, e të shifte se edhe nashti, mbas kaq vjetsh, e kam të përvëlueme zemrën prej mallit që ushqej për të. Oh sikur të ngjallesh që të m’argëtonte e të më puthte disa herë. Sa nevojë kam për të, me gjith që u rrita. Zjarri i këtij malli q’asht ndrye në zemrën t’eme, pa dyshim, nuk do të shuhet veçse kur të më mbulojë edhe mue dheu i zi.
Nji mbramje në shtëpi kishte nji lëvizje të jashtzakonshme. Përveç Hallë Hatixhes, e cila ndodhesh aty qyshse kishte vdekë nana, kishte ardhë edhe e shoqja e Xha Musait dhe e Xha Sadikut. Em atë u kthye në shtëpi ma heret se kurdoherë dhe darkën e hangrëm paperëndue Dielli. Mbas darke më vunë me flejtë heret, me gjith që un nuk dishirojsha. Të nesërmen në mëngjes, kur u ngrita prej gjumit, pashë nji grue të huej që po dilte nga kthina e t ‘ im et me tespijt e tija në dorë. Kur më pa u ndalue dhe m’argëtoi. Dora që m’i lëmoi faqet m’u duk e ashpër dhe e ftoftë. Ika me vrap dhe shkova në kthinën e bukës, ku ishin mbledhë të gjithë rreth votrës.
– Hajde ke halla – më tha Hallë Hatixheja sa hyna mbrenda dhe desh të më merrte, por un shkova dhe u ula në prehën të t’im et. Mbas meje u fut mbrenda grueja e huej dhe, mbassi i a vu babës tespijt përpara, nisi me i mbushë finxanët e kafes. Un po e shifsha, e çuditun, këtë grue që s’e kisha pamë kurrë. Kërshëria më ngucte që të merrsha vesht se cila që. Prandaj nuk durova shum dhe pyeta.
– Ajo asht jot amë. Mbas sodi atë ke me e thirrë nanë – tha Hallë Hatixheja dhe i zgjati duert me më marrë në prehen të vet. Un u shtëmanga që të mos më merrte halla dhe ia ngula syt grues së huej. Nji copë herë e shiqova, frigueshëm, atë grue zeshkane dhe aty vonë thirra:
– Jo; s’asht ajo nana e eme.
– Ajo asht – gjegji halla.
– Jo, jo; s’e due – brita dhe, tue e rrasë kryet në gji t’im et, zuna me qamë.
– Hesht moj bijë! Mos qajë – më tha em atë me nji za të mbytun e të përvajshëm tue m’i lëmue flokët. Duket se edhe ai ishte i pangushlluem nga humbja e nanës. Vonë pushova së qami. Më suellën kuklla, sheqerka, topa llastiku dhe nji macë të vogël. Ma në fund m’i muerrën ment. Kjo grue e huej ishte eme njerkë që kishte ardhë me e zavendsue t’eme amë. Ajo ishte, asokohe, nji gjysmë grueje, nja 32-33 vjetsh. Kishte nji trup të trashë, lëkurë të zeshkët, sy e vetulla të zeza, buzë të trasha, nofulla të fryta. Dhambët i ishin nximë dhe gjajshin si thëngjij. Me nji fjalë ishte si nji katundare e përcëllueme në Diell. Ajo, nji mot ma parë, e kishte përcjellë burrin e maparshëm për në jetën tjetër, ku kishte pas dërgue edhe nja dy fëmij. Em atë, atëherë, ka qenë nja 36-37 vjetsh. Me t’eme amë kish jetue vetëm gjashtë vjet. Fëmia e parë – nji djalë – që kishte pasë me t’eme amë, i kishte vdekë. Un rrojta. Ndoshta për të vuejtë. Me t’eme njerkë, sikundër duket, u pamë Hana jashtë. Un nuk e due fare, por edhe ajo m’urren për vdekje. Oh sa herë më ka rrafë, sa herë m’a ka mbushë gojën me spec që të rnos i kallzoj t’im ët, sa herë më ka lanë në rrugë e vetë ka dalë me shëtitë, sa herë më ka lanë pa hangër, sa herë më ka dhanë bukë e shëllinë kurse fëmijvet të vet u nepte gjellë të mira, sa herë m’a ka therë zemrën me f jalë fyese dhe sa herë më ka namë e mallkue. Kush i mban mend e kush mund t’i nurnërojë këto. Vetëm do të përmendi se më mundonte si të më kishte halë në sy dhe më shante me nji gjuhë shumë të pasun n’kspresione ndyesije, me nji gjuhë të marrun hua nga jevgat. Vdekja e s’ime amë, për mue, që nji kob, por martesa e t’im et me këtë shtrigë që nji mënyrë e vazhdueshme dhe e pambarueme kurrë. S’dij se ku e gjetën këtë korbë.
„Fëmia pa. nanë, si nata pa Hanë” thotë nji fjalë popullore. Sa mirë e ka qëllue Shqiptari gjendjen e vajtueshme të foshnjes bonjake me këto fjalë. I ka hymë në palcë, në shpirt dhe na e paraqit fëmin të mbetun në mëshirën e fatit e në terr të natës së pambarueme. Mjerë ato nana që lanë mbas vetëhes fëmij të vegjël, pse shumica e etënve nuk kujdesohen, si duhet për to e njerkat, përgjithsisht, nuk dijnë dhimë për bonjakët që u kanë lanë si trashëgim ato që u kanë lirue vendin n’atë shtëpi. Ata bonjakë që janë rritë me njerka të këqia – se ka edhe të mira ndër to – e kanë kuptue se sa e hidhët asht me e humbë nanën. E këtë provë un e kam bamun.
Mbas martesës së dytë im atë e ndrroi qëndrimin e vet kundrejt meje. Nuk e çante kryet fort për mue dhe as që kujdesohesh të marri vesht se si më përdorte njerka. Dalë-nga-dale em atë ndryshoi kryekëput, Shpifjet që trillonte njerka për mue atij i dukeshin si qortimet apo kshillat e Hazreti Hatixhës. Kur un mprohesha ase ankohesha, atij s’i bante tërr veshi. Shumë herë, në vend që të më ngushllonte, më shante. Ndryshimi i madh që bani em atë mbasi u martue me t’eme njerkë, më bani të besoj se ekziston nji fuqi magjike dhe se ai u gazit e u skatarit me magji prej saj. Ndryshe nuk kam se si t’a spjegoj mospërfilljen e tij kundrejt meje dhe pjerrjen kah e shoqja. Në ditët e para të martesës nuk ishte kështu. Duket se ende nuk e kishte torrullue magjia. Shpesh më merrte në prehën dhe, tue m’argëtue me dashuni, më thoshte me za të çjerrun:
– Jot amë, Dije, që e urtë dhe e mirë si nji engjëll. Ti i gjan asaj kryekëput. Edhe kjo – m’a tregonte njerkën me gisht – do të bahet për ty nji nanë shum e mirë. Kur e ngrejsha kryet shifsha se syt e tij ishin plot lot. Më puthte, mandej, me nji dashuni atnore aq të zjarrtë sa edhe un, me gjith që foshnje, e ndijsha nevojën urdhënuese me e rrokë e me e shtrëngue për qafe me të tana fuqit e mija. Sigurisht asht forca e magjis ajo q’e ftofi mbasandaj prej meje dhe e bani të luejë mendsh mbas asajë lopës së murme. Gjendja e eme u vështirësue edhe ma fort kur leu Rizai – në krye të tre vjetve q’ishte martue. Atëhare em atë u dha kryekëput mbas të birit tue mos e nxe kryet ma për mue. Qysh atë ditë eme njerkë u ba zotnuesja e plotpushtetëshme mbi t’em atë dhe tiranëja ma e egër mbi mue. Nuk guxojshja as edhe me qamë e jo me shfaqë ndonji mbëhi ase dëshir. Kurrkush mos u rritët si un!
Kur i mbusha shtatë vjetët më futën në shkollë. Nji të Hane në mëngjes kushrini i em Hamiti – çuni i Xha Sadikut – më muer për dore dhe më çoi në shkollë. Njerka nuk kundërshtoi fare. Ndoshta pse donte me më shporrë sysh. Jeta e shkollës më pëlqeu shum, për shkak se mësueset qenë si nana të mira dhe aty gjeta nji grumbull shoqe të dashtuna. Zonjusha Maria Frëni, njena ndër mësueset, m’argëtonte dhe më dhelatonte ma fort se tjerat. Kjo ishte jo vetëm nji mësuese e mirë, por edhe e bukur e simpathike. Duket se Hyu kishte bashkue në të bukurin e trupit e të shpirtit. Mbaj mend se kishte nji shtat të hollë e të zdrivielltë, sy të zij si rrushi, vetulla të hollë e të harkueme, flokë të zij si mundashi, hundë të drejtë, gojë të vogël, buzë të kuqe dhe dhambë të vegjël. Ishte nja 19-20 vjetsh. Sa ambël më tingëllonte në vesh zani i saj kur më këshillonte se si të sillem para prindërve e kundrejt botës. Sa më pëlqente kur m’i lidhte gërshetat, kur m’i mbërthente sumbullat, kur m’i mshinte robet që ndragsha n’oborr të shkollës tue luejt me shoqet. Sa më kandesh kur më kërcënohesh amblas që të mos baj mbrapshtina dhe më porositte të jem e urtë, e mirë, dhe e pastër. Shkrihesha prej kënaqësis; sidomos, kur më dhelatonte e më puthte me dashunin e nji motrës së madhe. Mbas dy vjetsh ajo u shpërngul në nji qytet tjetër. Oh sa qava kur më puthi për herën e fundme. Qysh a’sokohe s’e kam pamun ma. Për të, edhe tash, ruej nji farë nderimi dhe nji mall të pashueshëm në zemër. Sjellja e mirë e mësueseve, veçanrisht e Zojushës Marije, m’a pat paksue pezmatimin që kisha nga humbja e nanës. Për kët shkak ma fort më pëlqente të rrij në shkollë se sa në shtëpi, ku më pritte njerka me mashë në dorë e me namë në gojë. Zonjushën Marie Frëni e zavendësoi Zonjusha Sabrije Qafëtrashi. Edhe kjo që mjaft e mirë, por kurrë sa Marija. Drejtoresha e shkollës ishte Zoja Sofije Filipiadhi. Si kjo ashtu edhe Zonjusha Kristina Petropullos flitshin Toskënisht, se ishin nga jugu. Për çdo, mëngjes, kur do të shkojsha në shkollë, simbas porosis që më kishin bamun mësueset, i a puthsha dorën t’im et ashtu edhe njerkës. Kësaj i pëlqente t’i a puth dorën e zeshkët e të plasarueme, por nuk i vinte mirë kur krifesha dhe mshihesha me kujdes që të mos më qortojshin mësueset.

- Hajde shporru ma! Mjaft u mertise, se s’je nuse – më thotshte me mëllef. Shpesh herë më kapte për krahu dhe më nxjerrte jashtë portës pa e lamë fëtyrëri e pa i gërshetue flokët. Disaherë nuk më lejonte fare me shkue në shkollë. Më mbante në shtëpi që t’ia përkundsha djepin e Rizait dhe ma vonë të Ferides e të tjerve. Të tanë ditën rrijsha pranë djepit tue e përkrundë foshnjën dhe fantazin t’eme që endesh rreth e rrotull shkollës, ku i shifsha tue luejtë e tue u prrallë shoqet e mija të dashtuna. Nuk ishin të rralla rasat që hajsha edhe flakurima prej njerkës, pse un, e tretun në mendime t’ambla tue i ndjekë shoqet e shkollës ndër lodra, harrojsha dhe e këputsha pëf gjysëm kangën që i këndojsha fëmis për me i ndiellë gjumin ase, e lodhun krahësh, e ndalojsha lëkundjen. Shumë herë më çonte në shkollë zbathun ase me nalle dhe nuk më lejonte me i mbathë këpucët edhe sikur të binte shi ase vdorë. Nji herë më takoi, mb’udhë, kushrini i em Hamiti dhe, kur më pa me nalle dhe pa çorapë në kambë. U lemeris fare, pse moti ishte i keq dhe po binte vdorë. Më muer për dore dhe më çoi në shtëpi të vet. Atë ditë nuk më la me shkue në shkollë. I kishte folë mjaft ashpër t’im et për mos përfilljen që tregonte kundrejt meje tue i a rrëfye edhe ngjarjen e ditës. Kur e pyeti em atë njerkën se pse më kishte çue në shkollë zbathë, faji mbet mbi mue, se ajo u shfaqsue tue thanë se un vetë s’kisha dashë me i mbathë këpucët.
– Unë nuk i kam vu mendjen se a i ka mbathë këpucët apo jo, por edhe në mos i mbathtë, s’kam seç’t’i baj, mbassi nuk mundem me vu dorë mbi të, se më dhimbset – tha. Kjo grue e ligë që me qinda herë më kishte rrafë kot, kjo shtrigë që nuk kishte në shpirtin e sajë të zi as ma të voglën shenjë të dhimbjes e të mëshirës, thoshte se i vinte keq të vente dorë në mue! Em atë, si përherë, edhe kësaj rradhe i besoi asaj dhe mue më qortoi e më shau, pse kisha dalë pa këpucë! E un, e trembun nga shenjat kërcnuese që më bante njerka prej andaj, nuk guxojsha t’i a them të vërtetën o hidhët. Me mësimet shkova mjaft mirë. Mue më ndihmoi fati, se n’atë shkollë vazhdonte edhe Irena, bija e Xha Simonit, fqi me ne. Ajo ishte dy klasa ma naltë se un dhe më mësonte shpesh e shpesh.
Sonte po mjaftoj me kaq, sepse me nji anë u lodha dhe m’anë tjetër nuk po mundem me i përmbledhë mirë kujtimet.

13 Mars
Më ka thanë Xha Simoni se fëmia, kur asht në moshën 3 – 8 vjetsh, ngucet fort nga kërshëria dhe don të mësojë gjithshka. Me të vërtetë ashtu qenka. Edhe un kam vu re se fëmia në këtë moshë pyet pa pra dhe disaherë ban pyetje e verejtje të çuditëshme. Veç kësaj fëmijt e kësaj moshe mbajnë mend gjithshka të kenë bamë, por mbasandaj harrojnë dhe, për nji kohë, e humbin fuqin e kujtesës. Edhe un, me gjith që u përpoqa mjaft nuk munda me u përjashtue nga ky rregull, pse qysh nga tetë e deri më dymbëdhetë vjet, gati gati, nuk mbaj mend fare. Prandaj po e kaloj në heshtje këtë kohë. Irena asokohe e kishte krye qytetsen dhe po matesh me ndjekë nji shkollë ma të naltë. Edhe un dojsha me i vazhdue mësimet, por s’më lanë. Eme njerkë, herë mbas here, i flitte t’im et mbi kotësin e mësimit për femna dhe mbi nevojën e mbulesës s’eme. Por ai deri atëherë nuk i a pat vu veshin. E- nashti vonë pat nisë me u ndrydhë nën ndikimet e saj. Nji mbasdarke, pak para se të fillonte vjeti shkolluer, ndigjova se po i thoshte njerka:
– Ajo lypset të mbulohet ma. Asht turp prej botës që t’a nxjerrim gocën jashtë si nji kaureshë të llastueme
e të pafrenueme.
– Mirë, moj grue, por ajo ende asht e vogël – përgjegji ai?!
– Kush asht e vogël? A nuk shef se asht bamë sa nji pelë?
– E shof se ka dhanë shtat, por nuk më duket se asht bamë për t’u mshefë.
– Ndigjo burrë! Ajo duhet mbulue dhe lypset hjekë nga shkolla ma. Ç’i lypset shkolla asaj? Mos i mësojnë
në shkollë Kuran e punë Ahireti? M’u verbofshin syt n’u mësojnë ndonji punë të mbarë. Ajo mbas sodit
duhet të rrijë në shtëpi, të stërvitet me gatue, me qepë e me arnue dhe me la e me lye. Shkurt lypset të mësohet me matarue nji shtëpi, se nesër do të shkojë në derë të huej e nuk do të dijë me u bamë nji amvizë e mirë.
– Ke të drejtë, por… I a preu fjalën dhe vazhdoi: – E kur të martohet mue do të më shajnë bota dhe mue kanë me m’a hudhë krejt fajin tue pamë se ajo s’din kurrgja për me e mbarsue shtëpin. Veç kësaj grat e botës, qysh tashti, pëshpërisin vesh në vesh kur e shofin kaq të rritun dhe më hudhin veshtrime me bisht të synit. E un nuk mundem me i mbyllë gojët e botës. Mbasandaj ajo tash duhet të më ndihmoj edhe mue në punët e shtëpis, se dhe un s’kam fuqi. Fëmijt, Zoti i lashtë, duen hyzmet. E un s’kam veçse dy duer. Nji mbas nji njerkës i patën lemë katër fëmij Rizai, Feridja, Meti dhe Razia. Mbasandaj bani stop! Sikundër duket u shterpue ma.
– Mirë, po e mbulojmë – gjegji im atë dhe e mbylli bisedimin.
Të nesërmen në mëngjes shkova ke Xha Sadiku dhe e lajmova Hamitin mbi sa kisha ndigjue. Ai u nxë e u ba prush. M’u zotue se do të përpiqesh me i a kthye mendjen t’im eti. Me të vërtetë ai u mundue, por nuk bani dobi. Em atë më ndaloi nga shkolla dhe më mbylli në shtëpi. Natyrisht un asokohe nuk e çmojsha vlerën e mësimit dhe vrazhdësfn e jetës që kalohet në robni. Vetëm për dy shkaqe nuk dojsha me u mbulue dhe mos e lanë shkollën: Pikësëpari s’dojsha me u mshefë, se do të më duhesh të rrij gjithnji me njerkën që kishte me m’a zbutë shpinën dhetë herë në ditë. Mbasandaj më pëlqente të rrij me shoqet e shkollës e të luej me to. E për mue këto kishin randësi të madhe.
Mbas dy ditësh më mveshën nji çarçaf të zi dhe më vunë në fytyrë nji peçe të zezë e të trashë. Atë natë e
squllosa jastëkun me lotët që derdha. Kisha të drejtë të qaj, pse më kishin ndamë nga shoqet, më kishin largue nga sheshi i lojnave zbavitëse, më kishin futë nën zgjëdhën e padurueshme të njerkës, dhe, ma në fund, më kishin dënue të mbetem gjysmake dhe e robnueme për jetë. Atë natë, si dhe nët të tjera, pashë n’adërr sikur e kisha fitue prap lirin dhe sikur kisha hymë në shkollë. Më bahej sikur bridhsha poshtë e përpjetë, pa çarçaf, tue luejtun me shoqet e mija në kurt të shkollës. E shkreta un! Sa e shëmtueshme m’u duk vetja kur pashë se isha futë mbrenda atij thesi të zi, Më gjante vetja plotsisht si sorrë e zezë, por pak e gjatë. Po, sigurisht nji foshnje do të tmerohesh po të më shifte papandehun. Mirë, po kështu donte zakoni, kështu urdhëronte feja, kështu dëshironte njerka dhe im atë. Ajo që s’munda me e kuptue asokohe dhe që ende nuk e kamë marrë vesht, asht shkaku i vërtetë i mbulesës. Due të them se ende nuk e kam kuptue qëllimin e vërtetë që në vetëvetëhe përmban mbulesa. Ç’farë shërbimi apo ç’farë dobije na siguron çarçafi? Po të m’a bante ndokush këtë pyetje kur isha e vogël, sigurisht, do të përgjigjesha tne thanë se çarçafi na i ruen robet nga pluhuni e nga balta e shumtë që kanë rrugët t’ona. Por kurrë nuk do të thojsha se duhet për me e ruejtë nderin e femnës. Çarçafi qenka prita, pengesa, mburoja e nderit? Çudi dhe çudi e madhe!…
Deri pak vjet ma parë, si e mitun, mnnd të kem qenë foshnje nga mendja dhe më ka mungue fuqia gjykuese. Po tash, që i mbusha 17 vjetët, më duket se jam në gjendje të shof ma kjarët dhe të gjykoj ma kthjellët. E mue sot, për Zotin, nuk më mbushet mendja se çarçafi mundet me e ruejtë nderin e femnës. Vallë mos ka ndonji fuqi magjike ai këllëf që e mbështjell shtatin për me i ruejtë thesarët e nderit t’ asajë q’asht futë në të? S’mund t’a besoj. Përkundrazi kam formue besim se çarçafi asht mjet turpi e shnderimi. Po. Sa herë kam ndigjue prej plakave të fisit se jevgat t’ona ase laviret tjera, për të mos ramë në sy të botës, mvishen me çarçaf dhe, në mes të ditës, shkojnë ke ky ase ke ai bik. E femna e pambuelueme nuk guxon të futet në shtëpin e huej jo ditën, por as edhe natën, pse njifet prej shum kuj. Kuptohet fare lehtë, pra, se çarçafi, në vend që t’a ruejë nderin, e lehtëson shnderimin. Prandaj ai nuk vlen veçse për t’i mbulue robet e bardha ase të kuqe që ka mveshë femna fatzezë nën të. Kam ndigjue prej pleqsh e plakash se feja urdhënon të mbulohen gjymtyrët e turpshme. Natyrisht edhe moralisti kështu porosit. Mirë, por femnat e krishtene që dalin jashtë pa çarçaf, mos i zbulojnë këto gjymtyrë? Mos dalin lakuriq? Jo, kurrë. Atëherë çarçafi nuk i shërbyeka qëllimit, për të cilin na kanë thanë se asht i moralshëm, i shenjtë dhe hyjnuer. Veç kësaj hoxhallarët thonë se zbulimi i fëtyrës asht i lejueshëm prej fës. Mbassi feja lejon me e zbulue fëtyrën un kujtoj se nuk i mbetet ma as ma e vogla randësi mbulesës së trupit të mveshun me robe, qofshin këto të bukura ase të shëmtueshme, të vjetra ase të reja, t’arnueme ase jo. Rolin kryesuer në bukurin e njeriut, sikundër dihet, e luen fëtyra. E kur kjo lejohet me u zbulue e me u diftue, nuk mbetet ma as shkak as edhe arësye me u mbështjellë në nji çarçaf. Të gjithë kemi ndigjue të flitet për bukurin e ndonji femne. Kur nis përshkrimi i bukuris nuk fillon as nga kambët, as nga krahët, as edhe nga shpina. Por nga koka, nga fëtyra. Thuhet, për shembëll, kishte vetulla si gajtan, sy si finxhan, hundë si qiri, gojë si kutf, dhambë si inxhi, qafë si zambak dhe, ma në fund, shtat si selvi. Por shtati, edhe n’u mbuloftë edhe në mos u mbuloftë, nuk e humb as dukjen as edhe bukurin. Atëherë përse vlen çarçafi? Nuk besoj të ketë njeri me tru të shëndoshë që të mundet me shfaqë nji arsye për me e vleftësue çarçafin, këtë shpikje të çuditshme, që nuk ka, pa dyshim, as bazë morale as edhe fetare dhe q’asht sajue nga fantazia e sëmunë e disa njerësve tru ndryshkun dhe ziliarë.
Ma në fund më vjen nji pyetje tjeter në buzë dhe me gjith që më vjen turp, do t’a baj për hir të vërtetës dhe për me e zgidhë kët lamsh kaq të pështjelluem. Due të pyes se pse vetëm femna duheshka me u mbulue dhe jo edhe mashkulli? Ky gjykim mos rrjedh nga ajo mendësi e kalbun që i quen femnat seks i bukur? Oh sikur t’a dijnë meshkujt se sa të shëmtueshme, të përçuduna dhe përbindëshe ndodhen në mes t’onë! E këto krijesa të vorfëna nga bukuria vetëm syt t’ona munden me i njoftë e me i dallue, pse na, domosdo, nuk e shofim njena tjetrën me syt e nji mashkullit të turbulluem prej pasionit. Mbasandaj kush mund të pretendojë se nuk ka në mes të meshkujve djelm e burra të bukur? Mos kujton ndokush se nuk ka buburi mashkullore? Si kur të mundesh me folë femna, me atë liri gjuhe që kanë mashkujt, kush e din se sa poezi do të vargëzonte për me e përshkrue bukurin e shokut të vet jo gjini. Kush mundet me më sigurue se nuk ka me mija femna që, tue kundrue mbas kafazit të dritares ase nëpër mjet të peçes së hollë, nuk shprazin nga goja mija e mija tubza vjershash për ata që u kalojnë pranë pa dijtë se kanë plagosë randë disa zemra të strukuna mbrenda do krijesave të dënueme me burgim të përjetshëm? Oh sa e sa sy vashash, nga plasat e dyerve ase nga birat e kafazeve, ndjekin e për cjellin kalimtarë të rij me rrafje të forta të zemrave që s’kanë liri e të drejtë shfrimi e dashunimi, me gjith që natyra edhe ato, sikurse mashkujt dhe ndoshta ma shum se ata, i ka pajue me ndiesit e dashunis. Prandaj më takon të them se në qoftë se duhet mshefë femna lypset të mbulohet edhe mashkulli, pse edhe ai ka bukuri, pse edhe ai i nxit lakmit e femnës dhe I a kilikos dëshirin.
Oh sa të mjera jemi na femnat Muslimane të qyteteve. Them të qyteteve, pse ato të katundeve dukct sikur janë përjashtue nga dënimi i robnis, mbassi nuk mbulohen. Ato kanë dishka tjetër kundrejt këtij privilegji: Janë ngarkue me punë të randa që nuk i kryen as mashkulli as edhe kafsha. E na qytetaret bajmë nji jetë ma pak të vështirë, por jemi bamë monopol, plotsisht, si hokat e shkrepseve; jemi si shprepset që shkëlqejnë e djegin vetëm kur t’i prekish ase t’i shkrepish. Ç’të bëjmë? Kështu e lyp zakoni, kështu urdhëron feja, por ajo fë q’asht bastardhue prej disa njerësve gjysmakë e të pandërgjegjshëm.
Femna muslimane, e mbyllun mbrenda katër mureve, asht e mpit, e dobët dhe e pazhdrivillueme, sepse asht shtypë e mbytë nga zgjedha e randë e nji ednkate që nuk këshillon e nuk porosit tjetër veçse ndalime: mos prek, mos dil, mos fol, mos qesh, mos e mos sa të dojë edukatori. Asht e dobët, pse nuk merr mjaft ajr, nuk e shef Dielli, nuk lëviz, nuk i kullot syt në bukurit e natyrës dhe qesh pak e qan shumë. Me nji fjalë asht nji krijesë fatkeqe që t’a këput shpirtin sikur të mundet me e shprazë vënerin e zemrës për padrejtësit që i bahen. Dëshprimi i saj s’mund të matet kurrësesi. E kjo qyqare, e pashkollueme dhe e robnueme për jetë, si mund të bahet nanë e mirë, edukatore e dëjë? Ç’farë aftësije mund të ketë ajo për me rritë fëmij, ato fëmij që kanë me qenë shpresat e nesërme të këtij vendi, mburoja e Atdheut dhe krenarija e kombit? Shqipnia ideale që andërruen dëshmorët do të mbetet si nji dëshir i vorrosun bashkë me kufomat e tyne derisa femna të mos ketë mundësin me rritë fëmij të frymzuem me shpirtin flakues e me vullnetin e papërkulun të herojve t’onë. E nji bres të tillë vetëm nanat e lira e të miredukueme mund t’i përgatisin Këtij vendi. Çarçafi pra i ka fajet dhe ai kurrë s’mund të jetë i nevojshëm për mbrojtjen e nderit të femnës, se nderi i saj mvaret nga edukata që i nepet, nga karakteri që i përpanjohet, nga morali që i shartohet dhe nga virtyti që i injeksionohet.
Sonte po mjaftoj me kaq.
14 Mars
14 Mars
Sot bana nji farë vetëkontrollimi.
E hapa librin e jetës s’eme dhe e shfletzova qysh në fillim e deri në mbarim. Sa shum paskam shkrue për nji mot! Kush e din se sa volume do të lypeshin po të duhej me e përshkrue krejt jetën. Hudha nji veshtrim andej e këndej dhe në fund pata përshtypjen se jeta e eme filloi me vaj e rrënkime, vazhdoi me vuejtje e pësime dhe, tue u trazue me nji dashuni të pashijueshme, mbaroi – asht tue mbarue – me hofshe e ulërime. A kështu duhej t’ishte jeta? Pa dyshim jo. Ajo lypsej të që krejt ndryshe. Duhej t’ishte e gatueme me gaz e hare, e kalueme me dashuni e lumni dhe e mbarueme me mjaftësi e kënaqësi. Por s’qenka ashtu. Ndoshta vetëm për mue s’që ashtu me kuptim të hidhët e të tmershëm. Ndoshta vetëm un po tërhiqem nga kjo botë e pakënaqun dhe e dëshpërueme. Por, jo. Nuk jam un e vetmja fatzezë.
Para meje sigurisht me mija fatzeza kanë ardhë e kanë shkue pa e gëzue dhe pa u qeshë zemra makar nji herë. Kush e din se sa yj xixëllues pat në mes të tyne dhe u shqimën pa ndriçue kënd; kush e din se sa dallëndyshe pat n’at varg që u thyen krahësh mu n’at ças që dojshin me fluturue për me e gëzue lirin dhe me e shijue jetën.
Edhe un u përplsasa për dheu mu n’at ças që dojsha me i dhanë hof shfrimi dëshirit t’argëtimit të ndiesive të zemrës dhe ajo, menjiherë, u dënue me vdekje. Ka plot njerës në këtë botë që qajnë kot, por ka edhe asish që qeshin fare kot. Njena palë qan tue kujtue se e lut dhe e ndjell lumnin, kurse tjetra qesh tue besue se e lufton dhe e dëbon fatkeqësin. Të dy palët vijnë e shkojnë tue e gabue vetëhen. Un, me sa kuptoj, ndodhem në mes të këtyre dy palëve dhe kam kalue në në shkallë të tretë, pse kam qamë e kam qeshë mjaft për vetëhe. Tash qaj e qesh ma shumë për tjerët se sa për vetëhe, pse un i lava duert ma nga vetja. Shkurt jam bamë si ato që kangëtojnë ndër dasma të hueja dhe katrrojnë ndër morde të tjerëve. Por në mundshme lanë vragë e vragë ndër zemrat e atyne që kanë me e ndigjue kangën ase vajin t’em, do të jem e kënaqun, do të jem e lumtun.

19 Mars
Ka mjaft kohë që jam shtrimë në shtrat e po dergjem. Besoj se kësaj rradhe nuk do të çohem ma veçse kur të më ngrenë për të më çue në banesën e përjetëshme, ndër Vorrezet e Bamit. Herë mbas here qis gjak. Çuditem se sa shum gjak paska njeriu. Habitem se si nuk u shterr ky burrim gjaku që qenka në krahënuer t’em. Me gjith që jam e dërmueme fare dhe krahënori po më shkatrrohet nga gjaku që nxjerr, apetin e kam të madhe dhe ha me shije të veçantë. Gjithnji e kanis stomakun me haena të ndryshme dhe gjithmon kërkoj me hangër dishka të zgjedhun nga inendja që endet gjellë më gjellë e pemë më pemë. Vetëm më vjen turp me kërkue, se do të më quejnë llupëse. Me gjith këtë shpesh heorë i mbyll syt dhe kërkoj. Nji javë ma parë, për shembëll, më shkoi mendja për rrush. E kapërdina turpen dhe u thashë. E ku gjindet rrushi në këtë stinë? Me gjith atë kërkuen dhe, ma në fund, kishin gjetë nji vesh të vyshkur e pjesërisht të kalbun.
Tyberkulozet, përgjithësisht, dergjen e vdesin tue hangër dhe tue folë. Sa mirë se? Ngopen e shfrejnë. Demede edhe un kështu u bana. Natyrisht s’do të baj përjashtim nga tjerat, se s’kam ramë nga Qielli de! Oh sa gëzohem kur më sjell kush ndonji ambëlsinë të mirë ase ndonji pemë që nashti rrall gjindet. Dje më kishte sjellë Dajë Haxhiu nji shegë. Më shkuen jargët nga goja kur e pashë, por nuk mundesha me e hangër, pse atëhere këtu ndodhesh Xha Ceni e Xha Meta. M’erdh turp prej tyne, por qeshë tue plasë nga padurimi. Prandaj s’duhet me ndejtë gjatë pranë të sëmunit.

21 Mars
Dy tri herë në ditë vjen im shoq për me më pamun. Oh sa fort më besdis ky njeri. Prania e tij më mërzit shum dhe më shqetson. Nuk dua t’a shof me me sy këtë njeri që m’a grabiti lumnin, dashunin dhe vajzënin t’eme.
Sa i trashë dhe i pagdhendun asht ky njeri! Nuk merr vesht as nga fjalët e tërthurta e thumbuese as edhe nga verejtjet e hapta që i bahen. Ai asht si ndonji ka i mplakun që s’luen vendit pa u shpue me hosten. Disa herë vjen e më qëndron ke kryet dhe nis të më torturojë tue e përsëritë, njiqind herë, kangën e dashunis së vet. Un e kthej kryet me nji anë dhe i zaj veshët që të mos e ndigjoj, por ai nuk merr vesh fare. Dje i thashë Hallë Hatixhes që t’a dëbonte dhe të mos e futte mbrenda, por ajo më qortoi tue më thanë se asht turp. Heshta dhe u shtërngova të bindem. Sot prap nisi me më mundue me marrëzit e veta. M’u sos durimi. I thirra me duf e mëllef:
– Pusho mor budalla, se m’a plase shpirtin. Mjaft ma! Hiqmu qafet e më len të vdes e qetë!
Nuk bëzani. U largue si nddnji buell. Ky i marrë ndoshta shpreson se do të ngjallem që të…. më shijojë. Uh m’a shpërlaftë murtaja dreqin!
Vjehra nuk bëzan fare. Herë mbas here më sjell ambëlsina e pemë. Nga ndonji herë më pyet se çfarë dëshiroj që të më sjelli. Të them të drejtën kjo sillet mjaft mirë.

27 Mars
Em atë duket pak si i shtypun e i vramë prej sëmundjes s’eme. A thue e ka kuptue se, pjesërisht, ai asht fajtuer për këtë gjendje? Përparimi i shpejtë i sëmundjes dhe me hapa të mbëdha, pa dyshim, i detyrohet dëshpërimit që më shkaktoi martesa me kët tregtarin e jo me Shpendin t’em. Ai ndoshta nashti e ka kuptue gabimin trashanik që bani, por asht tepër vonë dhe s’mund të ndreqet ma. Me gjith këtë më duket sikur më quen fajtore pse dashunova dhe për kët shkak as nuk don me më dorovitë me lëmoshën e ndjesës. Oh sa të pamëshirshëm janë disa burra kundrejt femnave. Ani se vdekja ka me i lamë të tana ato që këta quejnë mëkat.
Sigurisht im atë kurrë nuk do të jetë trazuem prej ndonji kujdesi tjetër veç atij të sigurimit të pasunis, të grumbullimit të arit, të gjetjes s’asajë mënyre që të mëson se si të mundesh me e mbushë barkun ma mirë e ma shum. Zemra e tij kurrë nuk do të jetë msye prej rrebeshit të dashunis. Në syt e tij kurrë nuk do të jetë dukë dëshiri i zjarrtë për t’i argëtue pjerrjet e zemrës, as edhe mallëngjimi i pambaruem e ndonji dashunis së humbun. Prandaj asht kaq i egër dhe i pamëshirshëm kundrejet meje. Për kët shkak nuk don të më fali, me gjith që i vjen keq për vdekjen e trupit t’em. Sa për zemrën dhe vdekjen e sajë s’din dhe s’kupton gja.
Ata që vdesin tue dashunue janë dëshmorë, thotë Muhameti dhe me këtë mënyrë e ka bekue dashunin, por im atë s’merr vesh dhe nuk don me e mëshirue të bijën. Njerka nuk bëzan fare. Duket si e padurueshme dhe e mërzitun nga zgjatja e sëmundjes s’eme. Ndoshta uron që të shporrem sa ma parë prej kësajë jete.

30 Mars
Asht natë. Errësina dhe heshtja mërzitse e kanë kapullue e pushtue botën mbarë. Tirana flen. Nji qetësi e thellë zotnon në të katër anët. Vetëm fërshëllima e fëllimit të natës, herë herë, e trazon qetësin. Un jam ulë buzë dritares, prej ku e sodis mbrendinë e burgut që e shtrëngon Shpendin. Zemra e eme e ftoftë rref e rrënkon për dëshirat që nuk i realizoi, për argëtimet që nuk i shijoi, për lakmit që nuk i argëtoi. Fati mizuer që i pamëshirshëm kundrejt meje. Ai nuk desh të më napi mundësin që t’i korrsha amblas lulet e vajzënis, të rinis dhe të jetës s’eme ashtu si pata andrrue e dëshirue dikur. Edhe në çastin e fundit, ai pa dyshim, do të më përqeshi dhe do të zgërdhihet pa i a vumë veshin ankimeve të mija, pa e peshue sasin e helmit që ka derdhë në zemrën t’eme. Oh sikur t’ishte e mundun me e zveshë fatin nga pushteti dhe nga fuqia shfaruese. Sikur t’ish e mundun me u porositë jeta në nji fabrikë që të gatohesh simbas dëshirit t’onë. Në nji rasë të tillë un do t’isha bashkue me Shpendin dhe ky tregtari do t’a kishte gjetë shoqen e vet të përshtatëshme.
Përse nuk u lumnova e nuk e shijova edhe un jetën? Ç’faj i bana njerëzis ase Perëndis që më ndeshkuen me mjerim? A nuk asht mëkat që un, në moshën ma të bukur të jetës s’eme, të vdes pa u kënaqë me dhantit e natyrës? Edhe un të kisha ngrehë nji fole lumnije, ku të jetojsha, sadopak, me Shpendin t’em dhe mandej le të vdissha. Po, le të vdissha, por mbasi t’a kisha shijue jetën ndopak dhe… tue lanë dishka mbrapa. Ah po. Sikur të kisha pasë fat me lanë mbas vetëhes nji krijesë që që t’ishte pema e dashunis s’eme dhe e Shpendit. Sa me kujdes do t’a kisha rritë, sa mirë do t’a kisha edukue, sa shumë do t’a kisha mësue dhe sa fort do t’a kisha argëtue. Edhe ai, padyshim, do të më donte fort dhe mbas vdekjes s’eme, sigurisht, do të vinte me qamë mbi vorrin t’em me syt e babës e me zemrën e nanës. Ndoshta ai, i frymëzuem dhe i injeksionuem prej meje, do të bahesh dalëzotsi i të drejtave të femnës Shqiptare. Por ah! Sa e mjerë dhe sa e shkretë jam!
U tërhoqa nga dritarja me lot ndër sy e me helm në zemër.

1 Prill
Tue i krefë flokët sot para pasqyrës më shkuen syt ke nji shenjë që më ka mbetë në ball qysh në vogjëli. M’u rrëqeth shtati kur m’u kujtue ngjarja e hidhët që si trashigimtarin e vet m’a la këtë shenjë. Me qenë se e paskam harrue me e shkrue kur e përshkrova jetën t’eme të kalueme, po e shënoj sot, mbassi ajo asht si nji njollë e pashlyeshme për njerkën t’eme zemër gur dhe si nji pikë e zezë në kët ditar që përmbledh në gji të vet të gjitha shfaqjet e jetën s’eme. Me bije ndërmend se në nji mbasdarke Dimni, kur un do të kem qenë nja 5 – 6 vjetsh, ndodhesha vetëm me njerkën në shtëpi. Em atë kishte shkue s’dij se ku. U ngrita me pimë ujë. Kur u ktheva me u ulë në vend, më ngeci gishti i kambës së djathtë në nji të grisun të qylimit dhe u përplasa mbi tagarin e q’ishte plot me push. S’dij se qysh, por të dy duert e mija u rrasën në prush dhe hunda më ndeshi në tefin e tagarit. Nji klithmë e thekshme, që u shkëput nga shpirti i përvëluem, plasi nga goja e eme si ndonji dinamit. Mandej nji breshën lotsh shpërthyen nga syt dhe u përzien me gjakun që kullonte nga hunda e çame në buzën e hollë të tagarit.
– Plaç, mori shtrigë, se më trembe – m’a bani njerka me njiherë dhe më mshoi me nji grusht. Përnjiherë u përplasa për dheu tue piskëllue nga dhimbja e hundës që m’ishte çamë, nga duert që m’ishin djegë dhe nga grushti i njerkës. Kur un qajsha e ulërijsha nga djega e madhe që kisha ajo, tue më sha e mallkue, m’urdhënonte me pushue.
– Mjaft ma, moj buçë, se m’i shurdhove veshët – thiri ma në fund dhe u çue nga vendi si e trenueme. Muer nji grusht spec të kuq dhe m’a rrasi në gojë me përdhunë. Nji gjamë dy herë mneruese dhe nji dënes i trefishuem e ndoq mandej këtë barbarizmë. Atëhere u mërzit ma fort. Më rroku për krahu dhe, tue më tërhekë rrëshanas, më çoi e më mbylli në kthinë t’eme tue m’u kërcënue se do të më futte në pus po të vazhdojsha me qamë. Edhe nashti çuditem se si s’plasa atë natë nga dhimbjet e mëdhaja që pata. Të nesërmen në mëngjes Mamë Gjystina më bani do barna dhe m’i leu duert e hundën. Nji kohë mjaft të gjatë vuejta. Plaga e hundës më la nji shenjë dhe kjo dalë nga dalë u ngjit deri në ball. Tash ka arri mu aty ku fillojnë flokët. S’mbaj mend se si i qe parashtrue ngjarja t’im et. Kjo asht njerka e eme me trup njeriu, por me shpirt prej bishe.

2 Prill
Oh sa më ka marrë malli për Shpendin. Oh sikur të mundesha me e pamë edhe nji herë përpara se të vdes. Fotografis së tij i asht shdukë shkëlqimi, pse un e kam squllosë me lotët që kam derdhë mbi te herë mbas here. Prandaj nuk m’a ngop mirë syn e zemrës së mallueme.
Dashunia, ndoshta, nuk ka fuqi me e këmbye helmin e vdekjes në nektar, por sigurisht e pakson fuqin dërmuese t’atij farmaku tue e ulë gradën e hidhësinës. Un besoj se po t’a shifsha edhe nji herë Shpendin t’em, pa u drashtë dhe me krahë hapët, do t’a pritsha mordjen. Por ku asht se?!… Ah un e shkreta! Sot në mëngjes i dërgova nji letër. Me sa më qe e mundun e pershkrova gjendjen e zemrës s’eme të mbushun me plot zjarm mallëngjimi e dashunije për te, por pena e shkretë, në rasa të tilla, asht e pafuqishme dhe e vorfën. Nuk mundet me i interpretue ndiesit e zemrës së shitueme për vdekje. I u luta që të më dërgojë edhe nji fotografi tjetër.

6 Prill
Cili që ai? S’e dij dhe as guxoj me pyetë se më vjen turp, se druej mos vehem në lojë prej Irenës. Ndoshta asht i krishtenë, i vluem ase i martuem. Kush e din. Oh ma mirë të mos e kisha pamë. Syt e tij, të zij, më gjajti sikur më magjepsën në ças. E ndiva se u turpnova, pse m’u nxe shtati përnjiherë. Desha me ikë, por s’munda, se s’kisha fuqi. Mbeta shtang dhe u struka në kandin e kthinës. M’u duk sikur m’a kapulloi shtatin nji dishka që më hutoi e më shpërdrodh nën forcën e vet. Sa bukur e sa ambël tingëllonte zani i tij! Kishte kumbimin e nji melodis harmonike që t’a kilikos zemrën. Ishte nji muzikë në vetëhe. Ka disa njerës që s’u vete fare qeshja. Kur qeshin u shtremnohen turijt, u rrudhen faqet, u qajnë syt dhe shëmtohen aq shum sa s’të kanda t’i shofish. Por atij i kishte hije si qeshja ashtu edhe nënqeshja. Kur flitte, me buzë në gaz, t’a merrte mendjen. Shkurt nji ndiesi, e panjoftun prej meje deri m’at ças, m’a mbushi shpirtin me… dishka.
– Mos ju trazova Irenë? Duket se Zonjusha… – tha kur u fut mbrenda kthinës, pa pandehun, por s’e mbaroi f jalën. Më hudhi nji veshtrim të mpakët e të thekshëm. M’a tronditi zemrën.
– Jo; s’ka gja. Ajo asht… – gjegji Irena dhe më shiqoi me buzë në gaz. E kuptova se ajo qe tue shpërthye në gaz nga shqetsimi që tregova tue dashë t’i mshifem atij djaloshit të huej. Ma në fund ika, por më duket se dishka lashë aty nga… zemra e eme. A thue kështu asht dashunia? Jo or jahu! Ajo do të jetë, kush e din, disi ndryshe. Mirë, por ç’qe ajo që më lëvizi në thelb të zemrës dhe më bani tak? Demede kështu qenka dashunia. Demede e… due. Por jo. S’asht e mundun. Si mund të përftohet dashunia vetëm me nji ndeshje vetëm me nji veshtrim? Kjo asht marrëzi, asht foshnjëri… Por ç’po baj? Më duket se s’jam në regull. Për cilin po mendoj kësodore? Kush m’ep të drejtë me u shprehë, në këtë mënyrë, për nji djalë q’asht i panjoftun për mue dhe ndoshta kushrini i Irenës? Ndoshta ai asht ndonji prej fisit të saj dhe tash, sikundër tha edhe vetë, ka ardhë këtu për t’i festue Pashkët. E un ende po e vras mendjen me marrëzina që nuk përkohen kurrsesi me të vërtetën ase me dëshirin. Mbasandaj, sidoqoftë, mue s’më ka hije me u marrë me djelmt e botës. Turp, për Zotin, turp! Oh si u bana! Lene e mos e trazo ma! S’kam me e kujtue dhe s’kam me e përmendë kurrë. S’kam as arësye që t’a lodh mendjen me të. Mos e dashunoj? Jo. Atëhere kalo e mos bëzaj.

7 Prill
Ububu si pësova! E humba fare. Më duket se më hyni fitili, më gjan se më kapi grepi i dashunis. Mbramë vonë më muer gjumi, pse mendojsha, padashas, për at djaloshin e… bukur që pashë dje ke Irena. Edhe n’andërr më shfaqesh me buzë në gaz dhe, tue m’i ngulë syt e vet si shtiza, avitesh të më kapi për dore. Jam tue ndimë nji farë turbullimi në shpirt. Kujtimi i pamjes së tij s’më hiqet mendsh; fëtyra e tij gjithnji më paraqitet para syvet të mendjes së trazueme jashtzakonisht. Sikur nuk mjaftojshin të gjitha këto ngucje që më bahen nga duer të padukshrne edhe Irena më tha sot në mëngjes se ai kishte pyetë për mue.
– Ai pyeti për ty Dije – tha tue më shique me nji mënyrë të veçantë që s’u gjasonte atyre të herëve tjera. Un, si ato që druejnë se mos u zbulohet tinëzia, e ula kokën, por edhe pyeta:
– Ç’pyeti?
Më ças u pendova për pyetjen që bana. E ndiva se isha skuqë në fëtyrë dhe zemra më rrafi me hof.
– Pyeti se cila je dhe e kuj je – gjegji ajo. M’u mveshën syt nga nji re e… kuqe. Isha turbullue.
– Mbasandaj? – bana pa dashas dhe e hutueme.
– Kurrgja ma tepër – tha Irena dhe mbassi m’argëtoi në sup, shtoi: Mos u shqetso, Dije, se ai asht nji djal’ i mirë. Asht biri i nji famljes fisnike që meriton të… nderohet prej kombit t’onë si familja që pjell heroj për t’u bamë fli për ideale të nalta. Asht trashëgimtari i dëjë i nji atit që e ka kalue jetën e vet ndër përpjekje e lufta të lavdërueshme për…
– Hof Irenë! Ç’më interesojnë mue këto? – I thashë me padurim.
Me të vërtetë nuk m’interesonte të dij se ai qenka biri i nji familjes fisnike apo trashanike, i nji të vorfënit. Qeshë tue plasë nga padurimi. Un dojsha të marr vesh se cili asht, ç’asht dhe ç’farë lidhjesh ka me Irenën. Shkurt m’interesonte personi i tij e jo familja, nga e cila zbritte. Mirë, por ajo vazhdonte të më flasi për shkallën dhe pozitën e familjes së tij. Me fjalë të tjera ajo flitte mbi origjinën e trandafilit, mbi rranjët, degët e gjethet. Por për trandafilin vetë nuk më thosh kurrgja.
– Pse po mërzite Dije? – m’a bani kur i a preva fjalën. – Un dojsha me të kallzue se ai, me që zbret nga nji familje e ndershme, asht i… mirë.
– Ahu Irenë! Për mue gjith njerzit, derisa të mos e kem provue ligësin e tyre, janë të mirë. Sa për rodin…
– Mirë pra. E lamë – tha tue m’a prë fjalën.
Nuk guxova, t’a pyes ma. Oh se ç’m’a punoi!… Un dojsha të flitte, por jo për prindët e tij. Dëshirojsha të më rrëfejë se cili asht dhe… deri ku interesohet për mue. Por ajo flitte kot më kot. Ma në fund heshti dhe më la në terr. Ajo kujtoi se u zemërova pse po më bante fjalë për të, për nji djalë të huej. Natyrisht nuk mund t’i a merrte mendja se ç’kisha pësue qysh at ças që syt e tij ndeshën në të mijt. Mbeta me gojë hapët dhe e harlisun. Për nji ças u humba fare sa, për pak, qeshë tue e shamë për mundimin që po më bante aso dore. Me gjithë atë e mblodha vetëhen. E ndrroi bisedimin Irena dhe s’po prekte andej ma. Un nuk e kisha mendjen ke ajo. Mendja e eme, ndërsa flitte ajo, përpiqesh me bamë zbulime dhe zemra uronte q’ajo të kthehesh rishtazi në kallzimin e gjendjes s’atij djalit me vesh të shpuem. Mirë, por ajo nuk pushonte së foluni për sende që, për mue, nuk vlejshin asnji dysh. Hof se ç’m’a plasi shpirtin! Por mirë m’a bani, se edhe un nuk durova pak, derisa ajo të shpjegohesh ase të lodhesh tue folë për prindët e tij. Po të mos isha ngutë me e mësye me atë vrejtje t’ashpër, pa dyshim, ajo do t’a vazhdonte rrëfimin dhe ma në fund do të vinte ke ai. E un tash do t’isha shlirue nga ky ankth që më randon mbi zemër. Po, do t’a kisha marrë vesht se cili asht e çfarë asht. Për të parën herë i mora mëni Irenës dhe m’u duk sharllatane, mërzitëse, e pamëshirshme dhe… mizore. Un, si t’isha ulë mbi gjemba, shkëpurdhesha në vend dhe urojsha të kthehet në bisedimin e maparshëm. M’anë tjetër mundohesha me gjetë nji veregzë, nji farë pyetje të tërthurtë që t’a shtyjsha me folë mbi shka dëshirojsha, por ku i mbeten mend njeriut në rasa të tilla? N’ata pak minuta, që më gjajtën sa vjetët, trillova njimij mendime për me e arri qellimin, por prap s’guxojsha nga droja se mos më kupton e mos më heton. Ta pyes kështu? Jooo. Ta pyes ashtu? Prap jo, se nuk ban, thojsha me vetëhe dhe nuk mundesha me e çikë fare çashtjen. Ndërkohe hyni mbrenda Mamë Gjystina. U ul pranë meje dhe, tue m’i lëmue flokët e kokës, më pyeti për shëndetin t’em. Nashti e humba ma keq. Natyrisht, pse nuk mund të flitesh faqe sajë për nji djalë q’ishte i huej për mue. Veç kësaj ajo nisi me e pyetë të bijën për do punë shtëpije që për mue ishin të pashijëshme, mërzitëse dhe të kota. U mërzita. Mendova t’iki e të vij në shtëpi pa e zgjatë at lamsh që m’a kishte bamë lamsh mendjen e zemrën, por nuk m’ikesh se!… Dishka më ndalonte. Po, kisha shpresë se mos marr vesh gja. Bashkë me zemrën më rrifshin edhe tamthat. Përnjimend isha shqetsue dhe isha bamë nervoze. Prandaj i mora tamthat në të dy shuplakat e duervet dhe, e mbështetun me bryla në tryezë, po mundohesha me u qetsue. Dalënga-dalë kisha humbë ndër mendime. Dikur u çue në kambë Mamë Gjystina dhe thirri e gëzueme:
– O mirë se erdhe mor bir!
– Mirë se të gjej Mame. Dje s’të gjeta këtu. Prandaj erdha me të pamë.
Ky bashkëfjalim kumboi në veshët e mij si nji pëshpëritje që vjen prej së largu, si zana që ndigjohen në gjumë. Dikush më preku rië sup të majtë dhe m’a thirri emnin në vesh. E ngrita kryet dhe, si e zgjueme nga jermia, pashë para meje fëtyrën e tij që shkëlqente nga nji buzëqeshje e ambël. Menjiherë u çova në kambë si e kapun në faj dhe bana me ikë. Tue u rrotullue, syt e mij ndeshën në t’atij, mu n’at ças kur e kishte përqafue Mamë Gjystina. Ika e hutueme dhe me shpirt në hundë. Vraga që e madhe. Me gjithë që kapërceu mesnata ende s’po flej, se s’më merr gjumi. Nuk dij se si u bana kështu. U skatarita fare. Nuk më hiqet mendsh fëtyra e tij e kandëshme dhe njikohësisht pak si e egër. E shof, si në vegim, të më shfaqet me shtat të plotë e mesatar me krahënuer të gjanë, me kokë vezake të stolisun me flokë të zij e të spërdredhun pak. Syni i tij, përherë I qeshur, robnon çdo femën që e shiqon. Goja e tij gjan sikur kullon mjaltë. Veshin e majtë, s’dij se pse, e ka të shpuem. Typ i çuditshëm dhe i përsosun. Nji typ që ka bashkue në vetëhe bukurin dhe egërsin, ambëlsin dhe ashpërsin, butësin dhe vrashdësin. I mbylla syt që të mos e shof, por nuk mbyllen syt e mendjes e të zemrës qi ai preku me nji fuqi tërhekëse. Duket se përnjimend e… dashunoj.

8 Prill
Pata vendosë që të mos shkojsha sot ke Irena, por a mund të qëndrojsha se?… S’më zinte vendi në vend dhe u bana si e trenueme… Prandaj s’e zgjata. Shkova. Po, shkova, se sot ishte edhe dita e parë e Pashkëve dhe duhej t’u a uroj të kremten. Me këtë mënyrë u justifikova edhe para vetëhes. Mbasi e urova Xha Simonin, Mamë Gjystinën dhe djelmt me rradhe shkova në kthinë t’Irenës për me e urure edhe atë. Kur hyna mbrenda pashë se ajo po bahesh gati me luejtë, me vijolinë, nji pjesë të nji muzikanti të përmendun. – Hajde Dije, se sot do të gostis me muzikë – tha tue më kapë për dore dhe tue m’ulë mbi nji karrike afër vetëhes. I a urova Pashkët dhe u ula, pa dashas, mu n’at vend, ku nji ditë ma parë kishte qëndrue ai… djaloshi veshshpuem. E mbështeti thuprën Irena mbi telat tue më shique me buzë në gaz dhe e luejti dorën, menjiherë, si me nervozitet. Më ças cingëroi violina. Mbasandaj nisi me jehue, kadalas, ambël e butë si me dashë me të marrë me të mirë, si me të premtue dishka të mirë, të bukur, të lumnueshme e të… hyjnueshme. Irena i kishte mbyllë syt e zij, ma të zij se rrushi, dhe, me fëtyrë të qeshun, qëndronte në kambë si statuja e venusit, e tretun, ndoshta, ndër andrrime e vegime të nji lumis së pritun. Edhe un isha dehjë. Qëndrojsha me gojë hapun dhe s’merrsha frymë. Kisha tretë fare e rrëmbyeme nga nji harë e paspjegueshme. Zemra e eme ishte çue peshë nga ngacmimet e jehit dhe më dukej sikur fluturojsha nëpër hapësinat e kaltërta të Qiellit, më gjante sikur s’rrojsha ma në këtë botë, por në nji tjetër, ku endeshin miljona fatbardhë me kunora rrezesh mbi kokë dhe me lule ngjyrash ndër duer.
– Mirë e ka Tolstoi kur thotë se duhet të dënohen muzikantët që e nxisin dhe e cysin shpirtin virgjin të njeriut – thashë me vetëhe kur pashë se isha rrëmbye nga duer të padukshme dhe isha përplasë ndër oqeanet e paskajshme qiellore.
– A din ti, Dije, se Shpendi interesohet shumë për ty? – tha befas Irena tue e hjekë thuprën nga violina.
– Si thë?
– Për Zotin s’të rrëjë. Ai dje pyeti shum për ty. Por ti mos m’u hidhno.
– Cili?
– Shpendi. Ai djali që të ka ndeshë këtu dje e pardje – tha tue më shique amblas ndër sy.
Shtanga dhe u hutova. Më gjajti sikur më gugulluen veshët.
– Ç’pyeti? – bana si e raskapitun.
– Pyeti se cila je, e kuj je, a je vlue, a ke ndonji të dashun. Me nji fjalë pyeti gjithshka mund të pyetet për një vajzë që asht në moshën t’ande.
– Ç’e keni ju kët djalë? – pyeta me shpirtin pezull, pse nga përgjigja mvarej fati i zemrës s’eme.
– At e kemi kumbarë. Im atë i a ka qethë flokët – gjegji.
– Ashtu?!… Xha Simoni qenka nuni i tij?!. – pëshpërita me za të mpakët e të dridhshëm.
– Po.
– Si the e quejnë?
– Shpend.
– Çfarë emni ky?
– I bukur, apo jo?
Nuk i u përgjigja, se më rrafi zemra me hof e s’kisha fuqi. Isha tronditë. Nji farë ligështije e dobsije e papërballueshme m’a pushtoi shtatin. „Shpend” thashë si në murmuritje dhe, e raskapitun, e mbështeta kryet mbi tryezë.
– Ç’ke Dije? – pyeti Irena e shqetsueme tue më pamë të zbeme.
– Kurrgja – i thashë mekshëm dhe me buzë të dridhshëm.
Ajo u tremb se mos u vilanisa. Më kapi dhe më vu në shtratin e vet. Mbasandaj u zhduk për të marrë ujë. Unë me të vërtetë isha ligshtue aq fort sa s’kisha fuqi as me lëvizë e me folë. I mbylla syt që të qetsohem pak. Mbas pak më ngjiti Irena nji gotë ujë ke buzët. Kur i hapa syt pashë pranë shtratit Xha Simonin, Mamë Gjystinën, Markun, Gjonin, Kolën, Irenën dhe, atje poshtë, Shpendin. I xixëlluen syt Shpendit kur pa se i hapa syt. Më gjajti sikur më shiqoi me dhimje e me… dashuni. Oh sa kënaqësi më ndiu zemra kur pashë se nga syt e tij shprazej, në mos gabohem, nji dhimbje shpirtnore e trazueme me nji farë gëzimi të pa çansueshëm. Oh se çfarë force, çfarë magneti kanë ata sy që të bajnë me vdekë vetëm për nji të shiquem të tyne. Ku e dijnë djelmt se sa shum na bajnë me vuejtë na të gjorat kur na hudhin shiqime të thekshme. Shyqyr që s’e dijnë. Ata kujtojnë se vetëm syt t’ona djegin e përcëllojnë. Nuk mund t’a dijnë ata se sa fort lodhemi na të ngratat për me i zbulue pjerrjet e zemrave të tyre nga veshtrimet që na hedhin. Nuk mund t’a dijnë ata se neve na duket sikur pasqyrohet në syt e tyne jeta e jonë e ardhshme plot premtime lumnuese ase leqe mjeruese, e tanë qenëja e jonë dhe krejt bota e mendimeve, e shpresave dhe e andrrimeve t’ona. Vall ç’u kish thanë Irena atyne rreth dobësis s’eme? A thue e ndin ai se vet asht shkaktari i kësaj tronditjeje që pësova? A thue se përnjimend i vjen keq apo më gjajti mue, mendova at ças kur pashë se po më verente. Ai kishte pas ardhë aty në drekë, i grishun prej familjes.
– Ç’pate moj bijë? Mos të zemroi Irena? – pyeti Xha Simoni me nji za që kumbonte i dridhshëm.
– Jo; s’më tha gja ajo, por u ligshtova- thashë tue e shique Irenën që qëndronte atje tej, e zbetë dhe e pikllueme tue kujtue se ishte fajtore. U mata të çohem, por s’më la Mamë Gjystina.
– Hiqu mor plak, se s’ka gja vajza – i a priti Mamë Gjystina tue e largue Xha Simonin dhe tue m’a fërkue ballin me dashuni amtare. Mbasandaj shtoi:
– Na e kanë marrë më sysh çikën. Rri e qetsohu pak moj bijë.
Të gjithë, veç Shpendit, qeshën. Mbas pak u çova dhe erdha në shtëpi. Tue u largue, me nji farë mënyre, e ktheva kryet mbrapa dhe e pashë edhe nji herë at që më kishte robnue për jetë. Edhe ai më ndiqte me sy të turbulluem. Oh sikur të shifsha që ata sy të derdhshin lot për mue. Tash e dij ma se ai s’qenka kushrini i Irenës. Ky dyshim, që m’a brente zemrën si nji krymb, nashti u shduk, por nji varg tjetër e zavendsoi menjiherë: Po. S’asht fisi i tyre, por mund të jetë i Krishtenë dhe kësisoj bashkimi i jonë do të jetë i ndaluem prej fës. Po në qoftë i vluem ase i martuem? Po në qoftë se ka ndonji dashnore? Nji grumbull pyetje të tilla i bana vetëhes me shqetsim dhe s’munda me i dhanë asnji përgjigje.

9 Prill
Sot në mëngjes erdh Irena me më pamun. Më gjet tue u mveshë në kthinën t’eme.
– Mirë mëngjezi Dije – më tha tue hymë mbrenda.
– Mirë mëngjezi Irenë.
– Hej si je sot?
– Ma mirë.
– Dish Zotin më thuej. Dije, se ç’pate dje? Mos të fyeva me ndonji fjalë? – pyeti e shqetsueme dhe e trishtueme.
– Jo, Irenë, jo. Dje, qysh ma parë se të vijsha ke ju, qeshë pak e dobët nga shëndeti.
– S’e besoj. Don me më mashtrue.
– Besomë se u ligshtova.
– Domosdo u ligshtove, por përse?
– Sepse… – bana tue u mendue se si t’a gaboj
– Sepse u zemërova në mue.
– Jo, për Perëndi, jo.
– Po ç’pate?
– Të thashë dë! Lene këtë, por më thuej se ç’ngjau, mbassi më vune mbi shtratë?
– Asgja.
– Fare, fare?
– Fare Dije. Ç’mund të ngjiste? Un, kur të pashë se u dobsove, shkova mora ujë për me të flladitë.
– Mbasandaj?
– Mbasandaj të gjithë erdhën e u kujdesuen për ty.
– A e humba mendjen?
– Jo. Vetëm se u meke fare.
– Po ma?
– Em atë më shau tue kujtue se të kisha hidhnue.
„Ajo asht e ajthtë, ndin fort dhe ti do t’a kesh ngucë me ndonji fjalë të papeshueshme mirë mori e marrë”, më tha i egërsuem.
– E pashë se atij i erdh shum keq.
– Po, por ma fort se të gjithë, për çudi, u pezmatue Shpendi.
– Kush? Shpendi thë? – i a bana me nji za të mpakët që provonte kjartazi se sa fort isha ndrydhë e pëltucë nën forcën e dashunis, por ajo s’e vuni re.
– Po Shpenndi – gjegji dhe vazhdoi: U zbe e u ba dyll i ngrati. I dridhesh buza dhe krejt shtati. Un u tremba se mos mpaket. Mue përsëri m’iku fëtyra. E ndiva se po tronditem. Prandaj u ula, plogshëm, mbi nji karrike që u ndodh aty afër dhe pyeta:
– Nga asht ai?
– Asht Kosovar. Ka vetëm nji nanë. Tatin dhe dy vëllaznit e tij ma të mëdhej i a kanë vramë gjindarmët.
Oh sikur t’a dijshe se çfarë trimash kanë qenë ata. . .
E pashë se ajo do të zgjatesh në kallzime mbi trimnin, burrnin dhe besnikin apo fiknikin e atyne që kishin ramë dëshmorë. Prandaj i a preva fjalën tue e pyetë:
– Mirë, por un kurrë s’e kam pamë at djalë ke ju.
– Ai parvjet ka ikë bashkë me t’amën. Na atëhere, shkuem me i pamë, E mban mend kur shkuem në Shkodër?
– Po, e mbaj.
– Edhe vjet pat ardhë Shpendi këtu. Por nuk qëndroi veçse nji ditë. Prandaj ti nuk e ke pamë.
– Vetëm t’amën e paska marrë me vetëhe?
– Po ti, më duket, më pate thanë se asht i martuem apo i vluem? – pyeta me nji farë mjeshtrije.
– Ai?!. Ç’thue moj Dije? Ai ende asht foshnje. Tash në vjeshtë i mbush 23 vjetët.
– Gabim e paskam marrë vesht – thashë me qëllim që t’a humb gjurmën.
Tash isha shlirua ma, nga ato veriga që më lidhshin ma parë.
– Jo xhanëm. Ai as asht vlue, as asht martue – përsëriti Irena me nji za që dikonte siguri të plotë.
U përpoqa të trilloj nji farë pyetje që të merrsha vesht se a ka ndonji dashnore, por nuk munda.
– Edhe ai më ka pyetë shumë për ty, Dije dhe më ka kërkue aq spjegime sa u çudita – tha Irena mbas nji heshtjeje të vogël.
– Përse pyeste?
– S’e dij, por më duket se. . .
– Ç’fare?
– Mos m’u hidhno se po të them, por më duket se të . . . don.
– Më don thë? – i a bana si e luejtun mendsh dhe u hudha në prehën të saj.
– Ç’ke Dije? – thirri ajo e tmerueme.
– Kurrgja – thashë me za të mbytun, gati të përvajshëm.
– Ç’ke mori? Fol!
– Asgja – gjegja tue e mshefë kryet në krahënuer të saj.
Dojsha me i a hapë zemrën, por më vinte turp. Me gjith që asht nji mbëhi e pamohueshme me i a çilë zemrën nji shoqes dhe me gjith që ajo nuk e ka mshefë prej meje as dashunin e Zefit as edhe kurrgja, un s’mundesha me i folë për çka kisha në zemër. Ajo e ngrata u hutue fare. M’argëtoi dhe u përpoq të më qetsojë. Tue kujtue se më kishte prekë në sedrë e më kishte fye, u pendue pse më kishte folë asodore. Un s’i thashë gja. Tash më gjan sikur m’asht lehtësue shpirti, më duket sikur u shkri, pjesërisht, ai akull që m’ishte rrasë në zemër, pse shpresoj se më dashunon dhe ai s’qenka as i vluem as edhe i martuem. Po në qoftë i Krishtenë? Edhe sikur të rroposet bota nuk mund të bashkohem me të, pse nuk lejon feja, nuk len im atë. Ky mendim tash m’asht ngulë gozhdë në tru. Oh sa e marrë që jam! Ç’më duhet t’a dij a asht i Krishtenë apo Musliman, kurse nuk dij a më dashunon apo jo? Irena, e mbështetun në pyetjet që i ka bamë për mue, kujton se më dashunon, por kush mundet të besojë? Ndoshta ai asht ndonji djalë i lig dhe pyet me paramendime e me qëllime t’errta. Mos janë të rralla rasat që djelmt pyesin për gocat që shofin? Natyrisht nga këto farë pyetje që drejtohen me qëllime djallëzore ase për të kënaqë kërshërin, si për ndonji teshë që të zen syni në vetrinë të ndonji magazinës, nuk mund të nxirret ai kuptim që neve na pëlqen, nuk mund të kujtohet se ai e dashunon vajzën, për të cilën kërkon spjegime. Por sikur të më dashunojë! Në më dashunoftë ku ka me mue? Do të jem ‘e lumtun. Për ndryshe sharrova. Oh se ç’qenka dashunia. Ajo qenka si nji mulli që rrotullohet gjithnji dhe me forca të përtrime.

10 Prill
Prap sot mbas dreke shkova ke Irena me shpresë se mos e shof Shpendin, por ai s’erdhi. U mërzita tepër dhe qeshë tue plasë. Kush e din se ku ka shkue. Ndoshta ai këtu ka ndonji dashnore që luen mendsh për të dhe tash asht… ndoshta asht tue i dhurue asaj thesarët e zemrës e të rinis së vet. Ndoshta ai tash, i dehjun nga forca e alkoolit të dashunis, e ka humbë vetëhe dhe e ka harrue krejt botën e jo ma t’i bijë ndër mend për mue.
Oh sa shpejt gobohemi e gënjehemi na femnat. Nji shiqim i thekshëm mjafton me na dërmue dhe nji nënqeshje e ambël mjafton me na robnue. Vetëm se s’guxojmë me i shfaqë ndiesit e adhurimit, kemi turp të shpallim se e dashunojmë at që na e plagos zemrën me nji veshtrim të mpakët ase me nji nënqeshje të kandeshme. Zemrat t’ona janë ma delikate se qelqet. Nji gur i vogël, i hudhun nga dora e nji të pamëshirshmit, i then dhe i ban thërime për t’u shkelë mandej nga kamba e tij. Zemrat t’ona magnetizohen me dy fjalë, shitohen me dy pika lot. Sa e sa prej nesh janë bamë viktimet e naivitetit dhe të sinqeritetit të tyne tue u besue lajkave e premtimeve të gënjeshtërta. Vera, stina e pushimeve shko llore, asht koha në të cilën nis me u zhvillue akti i parë i asajë aventure që, të shumtën e herëve, mbaron tragjikisht për femnat e gjora të trathtueme prej të rijve e sidomos prej disa studentave që kthehen nga Europa, pse këta përdorin njimij djallëzi për me e thye qëndresën e asaj që lakmojnë me e mposhtë. Shpesh më kanë ramë në vesh ngjarje të tilla që e cenojnë kryenaltësin Shqiptare. Dëshiron të dashunojë vajza Shqiptare, por mbrenda caqeve të pastërtis morale; lakmon të lumnohet e gjora, por mbrenda kufijve që përfshijnë ligjët e çerdhes familjare; don t’a shijojë jetën e ngrata, por tue mos e humbë vlerën e nderit dhe tue mos e e cenue sedrën seksuale.
– Uh ti qenke e marrë! Qenke nga ato që ende e këndojnë kangën e Mukës! S’qenke e qytetnueme si gocat e Europës – i thonë djelmoshat kur shofin se ajo qyqarja mbahet me mos u përkulë para lajkave ngacmuese, përpiqet të mos ndrydhet para premtimeve mashtruese, mundohet të mos e shkallmojë magjen e virtyteve, të nderit e të sedrës. E kur i bahet kjo vërejtje e ashpër ajo e kujton vetëhen ma poshtë se shoqja Europjane dhe, tue dashë që të diftohet se asht naltësue në shkallën e sajë, dobsohet e bije në lak. Mbasandaj djali i kthen shpinën tue u zgërdhimë dhe tue e përqeshë. Asht e dijtun se nuk janë të tillë gjithë të rijt, por në mes të tyne ka mjaft asish që e humbin ndërgjegjen kur ndeshin në femna Shqiptare. Ndoshta edhe Shpendi asht ndonji bandill që kërkon të mbledhi mjaltë nga çdo lule që i shef syni i tij derptues. Ndoshta edhe ai asht ndonji kusar zemrash e gjuetar nderi. Ndoshta edhe ai ka lanë mbas shpine ndonji dyzinë goca që tash qajnë e ulërijnë me dëshprim prej kobit që kanë pësue. Ndoshta edhe ai asht ndonji mizuer i mshefun nën atë shtat të bukur dhe nuk i nduket ndërgjegja nga rrënkimet e atyne që ka vramë me… shigjetat e synit të vet.
Ndoshta, por jo. Ai s’mund të jetë zemër gur; s’mund të ketë shpirt bishe e fëtyrë engjëlli. Syt e tij të vranuem, kur un u dobsova në shtëpi të Irenës, pasqyrojshin dhimbjen që ndinte zemra e tij, diftojshin se ka shpirt të mirë e njerëzi, provojshin se asht i dejë të quhet njeri. Prandaj ai nuk mund të futet në grumbullin e atyne që kanë zemra vagabonde, t’atyne që dashunojnë vetëm për t’i ngopë lakmit e tyne prej kafshe ase që dashunojnë për… sport. Ai, sigurisht, asht nga ata që kërkojnë të kenë nji shoqe ideale në këtë jetë, nga ata që përpiqen të ndërtojnë nji pallat lumnije në këtë botë, nga ata që e çmojnë kuptimin e naltë të jetës bashkëshortore. Më duket se kanë të drejtë ata që thonë se luen mendsh femna kur dashunon përnjimend. Edhe un më gjan se e pësova. Më duket sikur kam nji votër me prush në zemër që më shkrumon. Ç’baj kështu? Për cilin po shkruej në këtë mënyrë? Natyrisht për nji djalë që i a njof vetëm dukjen, por që nuk kam as ma të voglën dijeni mbi karakterin, mbi moralin dhe mbi mendjen e tij. Për nji femën mos asht bukuria e mashkullit i vetmi sigurim i lumnis së dëshirueme? Pa dyshim jo. E atëhere përse po trenohem tue u kënaqë me ato bukuri që e argëtojnë vetëm synin dhe që shduken mbrenda pak kohe? Ato që kanë mend dhe që duen nji lumni të paperëndueshme kërkojnë bukuri shpirti, pajtim karakteresh e qellimesh. Po un ç’kërkoj? Un shkallita fare. S’kam me e përmendë

12 Prill
Pashkët shkuen e mbaruen, por ai s’u duk ma. Duket se ngeci ndokund. Familja e Xha Simonit asht vrahthue e shqetsue shum për të, pse nuk dijnë se a ka shkue në Shkodër apo mos ka pësue gja. Qenka edhe i pasjellshëm. As nuk erdh me u përshëndetë me këta kur u largue. Ndoshta asht zhytë në ndonji pellg të ndytë këtu e s’mund të dali. Oh sa keq! Sa keq i vjen njeriut kur shef se në nji trup të bukur ka nji shpirt të keq! Me gjith këtë e ndi se e dashunoj. E mjera un. Sharrova!… Dashunia e vërtetë qenka si nji lulishte e rrethueme me mure të pakapërcyeshëm që ka vetëm nji portë dhe që ajo hapet vetëm për të hymë e nuk çilet kurrë për të dalë. Era e kandëshme e luleve të tërhek me u futë mbrenda. Hyn lehtas, por ngec mbrenda për jetë. Qeh pata vendosë që të mos flas ma për të, por nuk e mbajta fjalën. Duket se përnjimend e dashunoj. A ka zemër ky djalë? Në qoftë se ka, vall ç’ka mshefë ajo mbrenda? Kush mundet me e dijtë. Ndoshta zemra e tij nuk ndin kurrgja, pse asht dhanë mbas epsheve. Ndoshta asht mpimë fare, pse vuejtjet e përpjekjet e ashpra që ka pasë do t’i a kenë shkambëzue. Ndoshta.
Sot, tue kuvendue me Irenën e me Mamë Gjystinën, ra fjala ke ai. Mamë Gjystina, e prekun thellë nga shdukja e Shpendit, foli nji copë herë mbi gjasat ë nji së ligës. Mbasandaj kapërceu ke familja e tij dhe rrëfeu se sa herë kishte luftue i ati i tij Dan Rëfeja kundër Turqve e gjindarmëve dhe sa herë ishte plagosë. Kallzoi se si ai nuk i duronte mizorit e tyne dhe sa fort e urrejshin ata. Ma në fund spjegoi se si e kishin rrethue në shtëpi në nji natë Vere, si kishte luftue bashkë me tre djelmt e vet e me të shoqen, si e kishin çamë gardhin e ishin aratisë, si ishin ndeshë mandej shpesh herë me patrullat, si e kishin spastrue vendin nga disa cuba që i bijshin më qafë gjindjes, si ishin rrethue ma në fund në nji katund afër kufinit, si ishte vramë Dani dhe mbasandaj dy djelmt ma të mëdhej Bardhi e Sokoli, si kishte shpëtue Shpendi bashkë me t’amën dhe si e kishin kalue kufinin. Ajo flitte me za të përvajshërn dhe me sy të përlotuem për këtë familje të mjerueme. Un u hutova fare. Kur mbaroi zuna të mendohem për me gjetë se si kishte shpëtue Shpendi bashkë me t’amën nga drapni i mordjes. Dojsha me pyetë, por nuk guxojsha. Ajo, si t’a kish hetue pyetjen që më vinte në majë të gjuhës, shtoi:
– Shpendi, moj bijë, ishte në gjimnaz të Shkupit. Qeveria e kishte marrë e çue në Shkup me bursë kinse për t’a mësue, por në të vërtetë e kishte marrë si peng për t’i a rrudhë guximin t’atit. Në Verë, me rasën e pushimeve, djali ishte kthye në shtëpi dhe u ndodh aty kur u zhvillue kobi. Kur u rrethuen, si herën e parë ashtu edhe të dytën afër kufinit, edhe ai ishte mbrenda. Mbas vrasjes së Danit tre djelmt – Bardhi, Sokoli, Shpendi – bashkë me t’amën i dhanë zjarmin shtëpis dhe, tue përfitue nga tymi e nga errësina e natës, I msyen gjindarmët. Në rrëmujë e sipër vranë mjaft nga anmiqt, por edhe Bardhi e Sokoli mbetën. Shpendin e muer nji plumb në vesh të majtë dhe t’amën në kofshë. Dy ditë ngelën të ngujuem në nji pyll dhe të tretën mundën me e kalue kufinin. Tash e mora vesht se pse e paska të shpuem veshin e majtë.
– Nana e din mirë ngjarjen, se asokohe u ndodh në Kosovë, ku pat shkue me e pamë të motrën – verejti Irena.
– Po – i a bani ajo tue fshamë. – Kur e kapërceva kufinin ata i gjeta në Kukës. Mbasandaj bashkë erdhëm deri në Shkodër, ku zunë vend.
– Më duket se patën mjaft të holla me vetëhe – tha Irena, mbassi më shiqoi mue si me dashtë të m’a tërheki verejtjen.
– Po – përgjigji ajo – se Dani – dritë i pastë shpirti – e kishte parapamë kobin që po i afrohesh. Prandaj ishte mbledhë. Kur u vra, Hija i a hoq qemerin dhe e ngjeshi vetë.
– Kush i a muer qemerin? – pyeta.
– Hija, e ama e Shpendit – gjegj Mamë Gjystina.
E Hapa gojën të pyes mbi rranjën e këtij emni, për mue i pandigjuem dhe i çuditshëm, por m’a preu fjalën Irena. Mbasandaj, e turbullueme nga ngjarja e rrëfyeme prej Mamë Gjystinës, harrova fare me e pyetë.
– Tash Shpendi vazhdon në gjimnaz të Shkodrës për t’i mbarue ato dy klasa që i mbetën pa i krye në Shkup – plotsoi Irena.
– Të themi të drejtën, edhe qeveria u kujdesue për t’a – bani Mamë Gjystina.
– Asht e dijtun – tha Irena – se ata e nderuen kombin t’onë. Tash Kosova u këndon kangën atyne kreshnikëve dhe asht krijue nji legjendë popullore rreth ngjarjes.
Nji heshtje e ftofët e mërzitëse plakosi mandej. Të tria po mendoheshim, natyrisht, mbi ngjarjet e zhvillueme. Imagjinata e eme ishte ndikue. Ngjarjet po më sinematizoheshin të pikturueme e të kjarta. Zhurmë e potere, britma e rrënkime, shamje e shfrymje, mburrje e lavdërime, përzihen në mes të kafkufeve të thata t’armëve që shprazen. Krismat e pushkëve dhe bubullimat e bombave dendësohen. Flaka e tyme e mbulojnë çerdhen e viganve dhe duken do hije që vërsulen nga mbrenda jashtë. Edhe nji herë ashpërsohet beteja dhe mandej shuhet për me mos u përsëritë, për nji kohë, n’at rreth. Mbasandaj shfaqet para syvet të mendjes dendësia e nji pylli, ku shifen të strukun nji nanë spartane me të birin pranë. Nji hero e nji heroinë i a lidhin plagët njeni tjetrit, pa bëzajtë e pa rrënkue, pse shpirtnat e mëdhej i durojnë hidhnimet dhe i lëbyrin dhimbjet me heshtje. Tabllo e shëmtueme, por njikohësisht madhshtore për nji komb që kërkon liri, për nji zemër që ndin dhimë. A s’asht mëkat që ky djalë, hero, të jetë shpirt lig e me vese që e njollosin emnin e atyne që ranë dëshmorë? Fatkeqsi.

14 Prill
Sot jam e gëzueme, pse mora do lajme të kënaqshme. Shpendi paska dërgue letër nga Shkodra. I kishte shkrue Xha Simonit se, simbas nji telegrami të marrun prej s’amës, qenka shtrëngue me u nisë për Shkodër, pse motra e tij bashkë me të shoqin paskan dalë në Kukës për t’ardhë në Shkodër. Kërkonte ndjesë që s’kish mundë me u përshëndetë, pse kish gjetë nji automobil gati për nisje dhe kështu s’kishte pasë kohë. Motra i paska ardhë mbas dy ditësh. Veçanërisht i kishte shkrue edhe Irenës. E pyeste për shëndetin t’em dhe i thoshte të më përshëndesi nga ana e tij. Irena, tue drashtë se mos i zemrohem, nuk më tha gja. M’a dha letrën t’a këndoj. Kur i pashë përshëndetjet që më bante m’u nxe e m’u ba prush shtati dhe zemra më rafi me hov prej gëzimit. Por nuk bëzajta fare. Tash jam pendue plotsisht për shka kam dyshue për të. Fëtyra e tij tash nisi me u shfaqë ma e kjartë dhe ma e ndritshme n’imagjinatën t’eme. Në syt e tij tash dallohen shenjat e përvujtnis, por edhe të krenaris, të pastërtis; duken shenjat e gjallnis, të fisnikis e të trimnis, por edhe t’egërsis s’ambëlsueme. Vlera e tij morale u dyfishue dhe po më duket si nji hero mito llogjik që ka bamë krushqi me Perëndit e jo si nji njeri i rendomtë.
– Sa mirë ka bamë që ka ardhë – tha Irena.
U këput për gjysmë filli i mendimeve të mija.
– Kush? – pyeta.
– Motra e Shpendit. Sa e mirë asht se…!
– Cila? – pyeti Mamë Gjystina tue hymë mbrenda.
– Fija e Xha Danit – gjegji Irena.
– Po, – tha Mamë Gjystina – Fija asht yll si në bukuri ashtu edhe në sjellje. Besa të rralla i ka shoqet.
– Si e quejnë? – pyeta e çuditun.
– Fije – përgjigji Irena.
– Ç’farë emnash paskan këto?! Çudi! Njenës i thonë Hije e tjetrës Fije! Paskan emna… – Thuej se Shqip – i a priti Irena me buzë në gaz.
– T’amën e Shpendit e quejnë Fet-hije, por për shkurtim i thoni Hije. E të motrën e quajnë Sofije, por për dhelatim i thërrasin Fije, ashtu si të thonë ty Dije, kurse emnin e ke Shadije.
– Po këto paskan emna Muslimanësh – thashë e torrullueme.
– Po Muslimanë janë moj bijë – gjegji Mamë Gjystina.
– A!? S’qenkan të Krishtenë?! – thashë e mahnitun dhe e harlisun.
– Jo, jo – tha Irena tue më shique me vërejtje. Fëtyra m’ishte zbemë dhe zemra më rrifte me hof. Po. Më shungulloi zemra e shitueme nga ky lajm që m’i haptë dyert e lumnis. Për pak qeshë tue u përplasë për tokë e vilanisun, por turpja e madhe që kisha prej Mamë Gjystinës më bani të mbahem. Po të mos më vinte turp, të pakën, do t’i përqafojsha këto që më shpëtuen nga ky kujdes dhe do të derdhsha lot gëzimi. Tash ma ishte ndriçue krejt errësina që e rrethonte personin e Shpendit. M’ishte lehtësue shpirti dhe s’drojsha ma se mundet me na e pengue feja lumnin.

20 Prill
Lulet m’i kanda fort. Ato tash kanë nisë me dhanë shtat. Shinat e simjetshëm, që ranë në gjysmën e fundit të Marsit, e penguen zhvillimin e tyne. Vetëm nashti kanë fillue me u mkambë e me u-forcue. Sot mbas dreke isha ulë në mes të tyne dhe po lexojsha nji libër që më huajti Irena. Qershia, ku e kisha mbështetë kryet, ka çelë lule dhe ka nisë me lidhë kokra. Në nji degë të sajë kish zanë vend nji bilbil dhe po këndonte mallëngjyeshëm. Ndoshta ai s’këndonte, por qante. Kush e din. Ndoshta ai i vargëzonte vjersha trandafilit dhe e vajtonte mbarimin tragjik të vetëhes që do të ketë tue u therrë nga ndonji gjemb i tij. Po t’a dijsha gjuhën e tij do t’a kuptojsha mirë poetin e zoqve dhe sigurisht do të merrsha vesht se edhe zemra e tij, ndoshta ma shum se e emja, lëndon nga dashunia që e ka pushtue. Mblodha nji tubë lule për t’i vu në kthinën t’eme. Oh sa do të dëshirojsha të mbledh edhe për Shpendin nji tufë. A thue se do të vijë nji ditë q’ai të kërkojë me m’a kënaqë zemrën tue më dhurue tuba lulesh të mbledhuna nga kopshti i shpirtit dhe i zemrës së tij? Kush e din. Atë ditë do të isha femna ma e lumtun e botës dhe kurrkuj nuk do t’i kisha zili. Mund t’a ndrrojsha krejt jetën t’eme me nji ditë të vetme lumnije që mund të më fali ai, ai që ka në dorë çilsat e Parrizit t’em. Mora nji lule dhe nisa me i a këputë fletët, ashtu si bante dikur Irena, për të provue se a më dashunon apo jo dhe tue thanë: po, pak, aspak shpitrnisht. Tue i shqiptue këto fjalë, që për mue kishin nji fuqi mystike, vazhdova t’i këpus fletët e lules dhe arrina në gjethin e fundit me fjalën: Shpirtnish. Me gjith që e dij se bestydnia asht krijesa e imagjinatave të sëmuna, kësaj rradhe më pëlqeu t’a besoj profetin që bani fleta e lules dhe më kërceu zemra prej gëzimit. Oh se ç’qenka dashunia. Ajo të baka foshnje, të marrë e të mjerë, por njikohësisht edhe të lumtun. Po, se edhe dashnori i mjeruem nga fati i lig, sigurisht do të jetë i lumtun dhe e kënaqë zemrën me të vetfnen nënqeshje që ka marrë dikur nga ajo që e ka futë nën zgjedhën e saj të florintë. Edhe un ndoshta do t’i kujtoj me mall të zjarrtë dhe me urim përsëritjeje ato të paka nënqeshje që më ka dhurue, ndoshta pa dashas, Shpendi i em. Ndoshta do të jem nji e mjerë e lumtun tue u përshkue përmes mendimeve përvëluese, por përnjiherë edhe argëtuese e shijuese. Ndoshta.

24 Prill
Irena u fejua sot me Zefin, me at që dashunohesh prej kohesh. Ajo asht dhe duhet të jetë e lumtun, mbasi shkeli në prakun e asaj jete që pat lakmue e andërrue për vetëhe. Shumë të rij i hudhin letrat, i djegin fotografit dhe i hanë me bukë premtimet që u napin dashnoreve, por Zefi duel besnik dhe nuk trathtoi. Kjo besniki provon se përnjimend e dashunon Irenën dhe se lumnia e tyne asht e garantueme prej zemrave që rrafin për njena tjetrën. Të pakë e të rrallë janë ata djelm që me të vërtetë derdhin lot për dashnoret e tyne. Të shumtët kërkojnë dashuni nate, nji dashuni të përkohëshme e trashamane. Ka gjithashtu shumë mashkuj që i ndrrojnë dashnoret me atë lehtësi që i këmbejnë robet e shtatit dhe mandej s’çajnë kryet për to. Ka plot të rij që tinzisht përpiqen t’a spekulojnë sinqeritetin e femnave për t’i shkullue burimet e tyne të nderit; ka asish që premtojnë shumë e me bujari të madhe por s’apin kurrgja; ka edhe t’atillë që me shkathtësin e nji akrobatit vërsulen mbi femnat për me i gjuejtë zemrat e tyne me shigjetën e dashunis që mandej të munden me i mposhtë me lehtësi. Dhe, ma fort se kushdo tjetër, këta njerës që kanë zemra elastike guxojnë me e akuzue femnën tue thanë se asht dreq. Dreq apo engjëll asht femna? Ajo krijesë që krijon tue u bamë nanë, ajo që rrit dhe edukon fëmij me nji durim shembëlluer, ajo që lidh plagë shtati e zemre, ajo që asht burim i pashterrun ngushullimi, dashunije e dhimshunije qenka dreq? Do të ishte mirë sikur t’ishte dreq kundrejt këtyne typave, por nuk asht se… se natyra e ka krijue për engjëll. Zefi s’ban pjesë në këtë kategori të bastardhueme. Ai asht i dejë për Irenën e mirë e të bukur. Un marr pjesë në gëzimin e tyne ashtu si merr motra për vëllan e motrën. Irenën nuk’ e penguen prindët e vet në zgjedhjen e shokut të jetës. Ata e kryen detyrën e tyne tue u kufizue vetëm në qortime e këshilla, por kurrë nuk e urdhënuen e nuk e shtrënguen që të martohesh me ndonji tjetër, ashtu si bajnë shumë prindë në vendin t’onë. Xha Simoni e Mamë Gjystina mendojnë krejt ndryshe dhe nuk u gjasojnë prindëvet t’onë. Ata besojnë se e drejta e zgjedhjes së shokut të jetës i përket atij ase asaj që do të martohet, pse vetëm ai ase ajo do t’a shijojë hidhësinën ase ambëlsinën e këtij vendimi. Me fjalë tjera, ata nuk duen me marrë përgjigjësi morale para atyne që do të martohen. Sa mirë se? Ata që martohen, simbas mendësis së Xha Simonit e Mamë Gjystinës, lypset të jenë në gjendje që t’a çmojnë randësin e veprës dhe t’i kuptojnë kshillat drejtuese e ndriçuese të prindëvet të vet. Për ndryshe paçin vetëhen më qafë.
Fatin e Irenës kisha me i a urue edhe vetëhes, por kush e din se ç’ka rezervue destini për mue. Ndoshta edhe Shpendi asht shoku i atyne djelmave që përmenda ma sipër. Ndoshta ai asht edhe ma i lig se ata e nuk don të dijë për atë zemër që lëngon prej shigjetave që i nguli ai me syt e tij. Por jo. Ay asht i mirë, i urtë, i pastër, i ndershëm dhe i… papërlyem nga veset e liga.

29 Prill
Jam e dobët nga shëndeti. Nji hafsh i nxehtë m’a ka kapullue krejt shtatin dhe më duket sikur jam tue u djegë mbrenda nji furi. Edhe kolla po më cyt mjaft dhe ndi dhimbje në krahnuer. Dje disa herë përshtyna gjak. S’dij se të gjitha këto a janë shenjat e ndonji sëmundjeje apo të shkaktueme nga i ftofti që mund të kem marrë. Më pëlqen të rrij shtrimë e në qetësi. I thashë babës që të më sillte nji mjek, por ai i shtrembnoi turijt dhe duel tue e tundë kokën e tue murmuritë:
– Sa shpejt bahet goca për doktor se?!… Nji çikë t’i dhem koka ase barku, menjiherë, kërkon doktor!… Kam frigë se ka me kërkue doktor edhe kur t’a zajë lemza!
Ç’t’i thojsha? Ai nuk i nep randësi shëndetit dhe kujton se njeriu asht i sëmunë vetëm atëherë kur rrëzohet e bije në shtrat për të… vdekë. Oh sikur t’a kisha pranë Shpendin që të ma fërkonte ballin që më digjet si nji saç i nxehtë. Sigurisht do të shërohesha menjiherë kur të prekte dora e tij mbi ballin t’em dhe nuk do të ndijsha as dhimbje krahnori as edhe dobësi trupi. Por ku asht! Sa lakmi e kotë.

1 Maj
Pranvera e simjetshme, guditënisht, ka kalue me shina dhe ka qenë mjaft e flladëshme. Shiu që pat fillue disa ditë ma parë dhe vazhdoi me ndërpremje të shpeshta, dje mbas dreke pushoi ma. Dje mbrama kemi pasë nji qiell të kthjellët e të mbushun me yj xixëlluese. Asnji re nuk dukesh në hapsinë. Ishte nji natë e kandshme që do të gdhinte në ditën e parë të Majit dehjës e ngacmues i zemrave të reja. Ishte nji natë që të mbushte plot malle e dëshirime të pakufishme, që t’a ambëlsonte jetën dhe t’a dhetfishonte forcën e dashunis. Ah sa lakmova që t’a kisha pranë Shpendin për me e shijue bashkë bukurin e natyrës.

3 Maj
Po të vehen re fëmijt kanë ndryshime në mes të njeni tjetrit dhe njeni i gjason t’atit, tjetri s’amës. Gjasimet fizike i spjegon shkenca dhe theoria e sajë mund të pranohet vetëm përsa ka të bajë me dukjen e me shtatin e fëmis. Sa për shpirtin, simbas mendimit t’em, ndryshon puna. Në të kujtoj se ndikon nji fuqi tjetër e padukshme, e cila i ban të mirë ase të liq, simbas asajë mbëhije që për ne asht misterioze. Të pakën kështu më duket mue. Pleqt e plakat më thonë se un, si në dukje ashtu edhe në shpirt, kryekëput i gjaj nanës. T’im eti i përhijë vetëm në gishtat e kambëve. Rizai i ka gjamë s’amës, si në të pame ahtu në shpirt, kurse Ferideja, Meti e Razija ma fort pjerrin kah em atë se sa kah njerka. Qysh tash duken në ta shenjat e prindëvet. Po. Rizai asht mjaft grindavec dhe nuk i len të qetë motrat e vëllaun. Por edhe Feridja duket se do të bahet kapricioze, se çdo gja që e pëlqen, don me e përvetue pa tjetër, qoftë edhe me damin e tjerve. Meti ndryshon fare prej tyne. Ky asht lulja e fëmijve. Fëmijvet t’onë u mungon edukata, pse njerka s’e ka çamë kryet me i rritë simbas parimeve që epin fryte të dobishëm. Nji grue që nuk ka pasë vetë nji edukatë të shëndoshë familjare dhe as ma të voglin mësim, asht e natyrshme që edhe fëmijt e vet t’i rrisi e t’i edukojë simbas mendësis së vet të ngushtë e të mykët. Ç’mund të mësojnë fëmijt nga nji nanë e padijshme? Natyrisht kurrgja të mirë dhe shumë të këqia e marrëzina. Fëmijt e nji nanës injorante rriten të dobët nga shëndeti, nga mendja dhe nga shpirti, pse ajo i tremb me gogola, i kuen me bestutnina dhe i mojt me marrëzina. Për shembull kur bije rrëfeja, u thotë njerka fëmijve se engjëjt e gjuejnë dreqin me pushkën e Zotit dhe kur bije shi thotë se engjëjt luajnë livere në qiell! Për kët shkak fëmia e nji nanës injorante nuk mund të ketë asndonji ndihmë paraprake prej saj dhe rritet e trembun, e shtypun dhe e torrullueme. Un, herë mbas here, përpiqem me u a ndreqë gabimet fëmijve, por qortimet e mija nuk u bajnë efektin e dëshëruem, mbassi nuk gëzoi ndonji autoritet kundrejt tyne, pse veshët e tyne me mija herë kanë ndigjue të shahem e të përbuzem prej nanës së tyne. Veç kësaj qortimet apo këshillat e mija, simbas njerkës, janë porosina të mbrapshta dhe të damshme për fëmin. Prandaj ajo i porosit që të mos m’a venë veshin. Për shembull kur mundohem me u spjegue se ç’asht shiu ase rrëfeja, ajo i tharton turijt dhe më kundërshton tue më fye si e pa fë. Edhe kur i porosis cucat që të krifen, nxehet dhe thotë se nuk janë… nuse.
Kështu ngjan edhe kur u kërcnohem që të mos gënjejnë, që të mos i kruejnë hundët, që të mos i hanë thonjtë me dhambë, që të mos mvishen trashë, që të mos flasin me gojë plot gjellë, që të jenë të pastër dhe që të mos flasin f jalë të ndyta. Asht nji dhanti e madhe me u bamë nanë, por nji nanë e mirë që ka cilësin dhe zotësin me përgatitë qytetarë të mirë. Parrizi asht nën kambët e nanës ka thanë Muhameti përmend Dajë Haxhiu. Por un kujtoj se në këtë shprehje profetike asht qëllimi për nanën e mirë e jo për ato që i përgatisin cuba shoqnis njerzore. Nanat e mira i bajnë të lumtuna familjet dhe këto shoqnin. Që të jetë e mirë nji nanë, po e përsëris, ka nevojë për edukatë e mësim. Po të kishte pasë nji edukatë shkollore eme njerkë, padyshim, do t’ishte krejt ndryshe, se shkolla do t’i a herte veset dhe fëmijt do t’i rritte në mënyrë të pëlqyeshme. Por mjerisht asaj i mungojnë të gjitha ato që duhen për të qenë nji nanë e mirë. Edhe un, po të mos isha edukue në shkollë prej mësuesve të mira e t’urta dhe po të mbetesha në duert e sajë, sigurisht do t’a ndiqsha shembëllin e saj. Sikur t’a kisha pasë pushtetin e nji diktatorit, kurrë nuk do të lejojsha të martohen femnat ase mashkujt që nuk kanë nji edukatë të shëndoshë, sepse pjella e tyne do t’a shrregullonte e do t’a pengonte mbarëvajtjen e shoqnis. Sot ndër ne as femna mund të bahet nanë e mirë as edhe mashkulli atë i mirë, pse ma të shumët janë injorantë, pa edukatë dhe si të tillë vazhdojnë t’a ndjekin me besniki mendësin prapanike të prindërve. Me këtë mënyrë, asht e dijtun, përvëneret shoqnia me jargët e tyne. E un, sikur të kisha qenë djalë, do të bërtitsha e do t’a ngrejsha zanin deri në kupë të Qiellit që të mundesha me e sigurue mësimin dhe edukimin e femnës ma shumë se të mashkullit, sepse femna asht edukatorja e parë e njeriut.

8 Maj
Eme njerkë, tue bisedue sot me nji Zojë që kishte ardhë në vizitë, po i thoshte se ajo nuk ishte ma shum se 35 vjetsh. U çudita kur ndigjove se njerka po i hiqte disa fasha moshës së vet! Un mbaj mend shum mirë se ajo kur u martue me t’em atë kishte nja 32-33 vjet mbi shpinë dhe quhej gjysmë grueje prej grave të fisit t’onë. E qysh atëhere, në mos gabohem, kanë kalue nja 13 vjet. Njerka i a kishte kthye shpinën derës. Kur hyna mbrenda për t’i dhanë kafe Zojës, ndigjova t’i thotë:
– Un kur erdha këtu Dijen e gjeta njikaqi të gjatë – tha dhe bani shenjë me dorë që të diftonte se sa e madhe dhe e gjatë kam qenë kur asht martue ajo me t’em atë. U çue pak nga karrika dhe e ngriti dorën, sa mundi, naltë për t’a matë shtatin t’em t’asaj kohe. Un, edhe sot që jam një vajzë 17 vjeçare, nuk jam e gjatë n’atë masë që tregoi ajo. I kafshova buzët që të mos qesh.
Përse gënjen? Përse i mshef vjetët e moshës së vet? Mos pandeh se përtrihet tue mos e thanë të vërtetën?
Mos kujton se, me këtë mënyrë, ndalohet rrota e jetës e nuk rrotullohet? Sa të lehta janë ato femna që mundohen me i gabue të tjerët tue i mshefë vjetët e tyne, sepse edhe ndigjuesin e venë në pozitën e të marrit, mbassi ai lypset t’a kuptojë përafërsisht moshën e tyne nga dukja. Mirë, por ato kujtojnë se kurrkush nuk e ka kuptue rrenën dhe as që mundet me e njoftë moshën e vërtetë të tyne. Kjo grue, që arrin me gënjye kësodore nji njeri të painteresuem në moshën e sajë, kush e din se si e rren t’em atë. Ndoshta atij i thotë se nuk asht as 30 vjeçare dhe ndoshta dhe ai i beson. Po t’i apim nji farë përfillje fjalës që thonë se pleqnia asht vdekja e femnës, do t’i epsha nji farë të drejte njerkës që t’i skontonte vjetët e moshës së vet, por jo edhe aq shumë
de se po të bahet nji farë llogarije do të shofim se ajo ban nji zbritje gati 25%!… Sigurisht kurrkuj nuk i pëlqen të mplaket dhe t’i avitet çastit kobar të vdekjes, por jo tue e gënjye vetëhen dhe tue i mashtrue të tjerët kaq trashanikisht de. Un nuk besoj të përulem aq shum sa t’arrij me i gënjye tjerët mbi moshën t’eme edhe sikur t’a dij se do t’i humbi thesarët e lumnis s’eme, sepse ma e randë më duket rrena se sa mosha e madhe që do të më randojë mbi korriz.

14 Maj
Shpendi i kishte dërgue letër sot Irenës dhe nji fotografi familjes. Prap pyeste për mue dhe më falesh me shëndet. Fotografin m’a diftoi Irena. Un e mora dhe, mbassi i hudha nji vështrim kinse mospërfillës, e fuga mbi tryezë. Me këtë mënyrë dojsha të diftohem sikur nuk e çaj kryet për të, por sikur të më vente mendjen Irena kishte për t’a dallue ndryshimin e madh që pësoi fëtyra e eme në çastin që ndeshën syt e mij në fëtyrën e tij. Veç kësaj ajo s’vuni re se un po e kundrojsha tinzisht fotografin, të cilën e kisha hudhë mbi tryezë nergut në nji pozë që të mundesha me e pamë ma së miri.
Indirefentë janë njerzit kundrejt tjerve ase sendeve që nuk i interesojnë, por janë të pashqitun dhe të pasionuem kundrejt atyne që i pëlqejnë e i dëshirojnë, Ku t’a dinte Irena se sa vlerë kishte për mue ajo pikturë që e hudha me nji farë përçmimi. Jo vetëm që un nuk i kam dhanë rasë për me e kuptue tinëzin e zemrës s’eme, por edhe lumnia e vet, e endun nga dora e Zefit, nuk e lejon të shofi se ç’ngjan rreth e rrotull. Syt e Shpendit, edhe në fotografi, gjajnë sikur nxjerrin rreze drite t’ambla, por edhe gaca zjarmi që djegin e përcëllojnë. Ah ata sy! Ata derdhën në zemrën t’eme helm e nektar dhe më banë të qaj e të qesh, të rrënkoj e të gëzoj. Po t’ishte e mundun që t’a përvetsojsha këtë fotografi, isha gati të baj fli disa vjet nga jeta e eme.
„Shënimet me datë 17, 21, 24, dhe 30 Maj janë shly në mënyrë që të mos këndohen.” „Vetëm në shënimin e fundit dallohen këto pak fjalë që s’janë shly mirë mirë dhe që janë të shpërndame në rreshta të ndryshëm: „ mbasi i mbusha 14 vjetët . . . . . . e ndiva vetëhen dhe herë mbas here shifsha . . . . shifsha . . . . n’andërr shkrihesha prej kënaqësis nji turbullim shpirtnuer dhe nji shkrehje të gjymtyrve Edhe nashti e shof zemrën . . . . . dhe më duket sikur “

3 Qershuer
Dje mbasdreke më kishin zanë ethet. Qeshë shtrimë mbi nji shilte në nji kthinë poshtë, se përtojsha me u ngjitë naltë për me ra në shtrat t’em. Kur po përpushesha nga dhimbjet e trupit e të kokës erdh hallë Hatixheja. Qëndroi nji copë herë ke kryet t’em tue m’a fërkue ballin. Kur u largue, tue drashtë se mos ftohem, e kshilloi njerkën që të më mbulonte me dishka. Un pata të nxehtë dhe s’dojsha që të mbulohem, por nuk bëzana se s’kisha fuqi as edhe me folë pse isha raskapitë fare. E njerka, që t’a çonte në vend porosin e hallës, më kishte mbulue asokohe, kur më kish katëllue gjumi.
Kur u zgjova dhe i hapa sytë pashë se isha mbulue me nji jorgan të vjetër që ishte copa copa e me njolla që i vinte era uthull e djersë. E hoqa, me neveri dhe e hudha tej at jorgan, i cili sigurisht do t’ishte pasunia e trashëngueme prej stërgjyshes plakë e të dergjun në shtrat vjet me rradhë. Nuk dij se qysh nuk e ka diktue im atë e t’u a shitte tregtarëve të vjetërsinave si jorganin e Adamit.
– A s’gjete nji jorgan tjetër që më kishje mbulue me atë fëlliqsinë? – i thashë kur u ngrita.
– Pse a s’të pëlqeu a? Ku t’a gjejsha ma të mirin? – m’a bani me buzë të mvarun.
Jorganë kemi plot, por ma të ndytë e ma të vjetër se kët nuk kemi asnji. Edhe un çuditem se si ka shpëtue pa u hudhë në plehën kjo vjetërsinë e fëlliqun që sigurisht përmban miljona mikropë. Sa shpirt të lig ka kjo grue dhe sa fort m’urren. Edhe në gjanat ma të vogla kërkon të më hidhnojë; edhe në rasat ma të parandësishme përpiqet me më zemërue. Tue mendue se un jam rritë në këtë shtëpi, ku ajo zotnon, çuditem se si nuk kam plasë përpara se t’arri në këtë moshë. Mjerë ata bonjakë që bijen në duer të njerkave të tilla. Un, po të kisha qenë djalë dhe po të hetojsha se mbrenda katër mureve të shumë shtëpiave mundohen vazhdimisht bonjakë të njomë, sikundër un, kisha me e çue peshë botën dhe do t’a detyrojsha prokurorin e Shtetit që t’i paditte prindët dhe njerkat e atyne fatzijve n’emën të së drejtës botnore. Po, do të kërkojsha denime shembëllore si për njerkat e liga ashtu dhe për prindet sylesha që nuk kujdesohen për mirërritjen e bonjakëve të shkretë, se me këtë mënyrë do t’i shërbejsha njerzimit.

8 Qershuer
Dajë Haxhiu kishte ardhë ke ne sot në mëngjes për vizitë. Ai asht daja i nanës. E quejnë Hasan, por un e thërres Dajë Haxhiu, pse ka qenë në Mekke. Ai asht edhe hoxhë dhe shum i fortë në punët e fës, por im atë e quen „rafëzi”, ndoshta pse ai i shfaq
lirisht gjykimet e veta dhe ndoshta pse këta nuk pajtohen me konceptin që ka formue im atë mbi fën. Për shëmbëll Dajë Haxhiu thotë se vena asht e ndalueme me u pimë, për shkak se e damton shëndetin e mbralin e njeriut, por lejohet me u përdorë n’asht
se e porosit mjeku për t’a përmirësue shëndetin e nji të sëmunit të dobsuem. Em atë e kundërshton rreptësisht dhe thotë se nuk fut në gojë asnji pikë edhe sikur të jetë tue vdekë, pse ai që pin venë dyzet ditë dalka prej Imanit!….
– Njeriu fetarisht asht i detyruem me e ruejtë shëndetin e vet, sepse trupi asht nji ndërtesë hyjnore. Për kët shkak dhe për arësye se njeriu lypset t’a kryejë misjonin e vet në këtë jetë, vetëvrasja asht e denueme rreptësisht prej fës si nji nga mëkatët ma të mëdha. E ata që nuk kujdesohen me e ruejtë shëndetin e tyne, me mjete e mënyra që nuk i sjellin ndonji dam tjetrit, dita ditës vazhdojnë t’a vrasin vetëhen dhe, me këtë mënyrë, e kundërshtojnë dëshirin hyjnuer – thotë ai, por ku merr vesh im atë se?!… Në bisedim e sipër, s’dij se qysh, e preku Dajë Haxhiu çashtjen e mbulesës dhe nevojën e mësimit të femnës. Im atë e shiqoi shtrembët dhe e kundërshtoi me nji f jalë të trashë. Atëhere ai i a priti dhe i tha:
– Profeti porosit që t’a kërkojmë dijenin qysh nga djepi deri në tabut dhe thotë. se titujt ma të mëdhej të nderit në këtë botë janë ata që siguron dijenia e jo forca ase pasunia.
– Mund të ketë urdhënue Pejgamberi që t’a kërkojmë dijenin, por atë të Dinit e jo të Frengut – përgjigji im atë.
– Ai nuk e ka kufizue dijenin vetëm n’atë të fes. Bile në radhë të parë e ka vu dijenin e shëndetit dhe mbasandaj tjerat – spjegoi Dajë Haxhiu.
– Sidoqoftë dijenia mund t’i hyjë në punë nji mashkullit, por jo nji femnës – tha em atë tue kujtue se i a lidhi kryet f jalës,
– Jo, mor i uraem, jo, se dijenia nuk asht monopol’i mashkujve dhe, po t’ishte nji privilegj vetëm për burrat, ai do t’a shpallte pa u drashtë as prej meje as edhe prej femnave që mund t’i zemroheshin. Përkundrazi thotë se dijenia asht e domosdoshme si për mashkujt ashtu për femnat Myslimane. Veç kësaj duhet të dijsh, miku i em, se historia Muslimane asht plot emna femnash që kanë pasë zotnue nji kulturë të gjanë dhe që i kanë sjellë shërbime të çmueshme njerzimit – tha Dajë Haxhiu, por em atë pat thanë nji herë jo e nuk mund të thoshte po.
– Ndoshta asokohe ka pasë femna të dijshme, por nashti grueja s’ka nevojë për dijeni – tha im atë mbassi u mendua pak.
– Përse? – pyeti Dajë Haxhiu.
– Sepse femna e kësaj kohe asht dreqi vetë dhe, po të stërhollohet edhe me mësime, ka me sajue djallëzina dhe ka me na qitë njimij ngatrresa në ditë.
– Djallësit e ngatrresat mund t’i bajë nji femën që s’asht zhvillue nga mendja e nga shpirti me anë të mësimit, por jo ajo që gëzon nji dijeni, pse nji femën e shkollueme i çmon detyrat dhe i din të drejtat e veta – i a bani Dajë Haxhiu.
– M’a merr mendja se, po t’a kishe pasë ti në dorë, do t’i zbulojshe femnat dhe të gjitha shtëpiat do të na i bajshe shkolla – tha im atë me qesëndi.
– Po t’a kisha pasë në dorë do t’a grissha çarçafin dhe nuk do të lejsha femën pa shkollë, pse grueja asht themeli i shoqnis njerzore, pse ajo asht burimi I moralit, pse ajo asht nyja e shenjtë e qenëjes, pse ajo e mbjell farën e dashunis vëllaznore në mes të njerësve. E kur ajo lihet mbas dore vuen e tanë shoqnia njerzore.
– Pun e madhe!… Do të vuejtkemi të gjithë, pse s’dijnë me këndue e me shkrue flokë-gjatat!… E si kemi jetue deri sot? Dish zotin leni dreqkat, se na s’dijmë vetë – i a bani im atë me nji farë mërzije.
– Mirë, por ti me nji anë mbahesh si fetar i mirë dhe m’anë tjetër nuk ban si urdhëron ajo – i tha daja.
– Pse?
– Sepse Pejgamberi thotë se çdo gja asht një gja, por padijenia s’asht kurrgja. Do me thanë se e porosit mësimin. Veç kësaj në nji verset të Kuranit thuhet se kurrsesi nuk mund të ketë barasim në mes të dijshmit dhe të padijshmit.
– Përse?! – pyeti em atë i çuditun.
– Sepse njeri rron në dritë e tjetri n’errësinë, njeni shef gjithkah dhe tjetri asht i verbët. Pejgamberi, që t’a theksonte randësin dhe vlerën e dijenis, thotë se ma i pëlqyshëm asht gjumi i të dijshmit se sa lutja apo falja e të padijshmit. Im atë heshti e nuk foli ma. Dajë Haxhiu asht mjaft gjakftofët dhe shum i urtë. Nuk nxehet lehtë. Vetëm kur shef se po shtremnohet e drejta ase cenohet e mira, bahet i egër e nervoz. Kështu ngjau edhe sot kur im atë përpiqesh me i dhanë mësim dhe me ia tregue rrugën që ai kujton se asht e drejtë.
– Mëkati ma i madh i jueji – i tha me zemrim – asht guximi që tregoni tue u a predikue tjerëve fën sikundër e keni keqkuptue ase si ju pëlqen juve. Ju e bastardhoni fën dhe e ulni në shkallën e nji zakonit të lig që nuk ka asndonji bazë logjike e morale. Prandaj ju kshilloj që të mos e përsëritni edhe nji herë kët faj. Po t’a përsëris edhe nji herë se e keqja dhe veprat që nuk i përshtaten logjikës nuk janë pronat e fes s’onë. E ju, që nuk keni as ma të voglin mësim, mos përhapni në popull helm e vëner, se do të jeni përgjigjës para njerzis e para Perëndis. Em atë e pat mbyllë gojën ma dhe nuk kundërshtoi. Shumë herë ai e cyt Dajë Haxhiun dhe, me paditunin e vet, përpiqet me e mundë. Im atë, sikundër duket, kujton se zotnon nji dije të gjanë mbi fe, kurse s’din gja. Veç kësaj ai mbahet ma sheriatçi e ma fetar i mirë se hoxha vetë. Sikur t’isha në vend të Dajë Haxhiut do t’a rroksha flamurin dhe do t’i shpallsha luftë asajë turme të pandërgjegjëshme dhe injorante që kërkon t’a mbajë femnën nën zgjidhën e padijenis dhe i a mohon të drejtat e saja njerzore.

14 Qershuer
Pesë ditë e pesë net ndejta ke Dajë Selimi. Edhe ky asht njeni nga dajallarët e nanës. Më kanda të shkoj e të rri ke ai, pse më duket sikur aty e ndij voksin e frymës së nanës dhe dashunin e pastër që ata kanë për bijën e vetme t’asajë q’e patën si syt e
ballit. Veç kësaj Xhevrija dhe Sanija, dy gocat e dajës, janë shum t’urta e të shoqnueshme. Me to kalohet jeta e ambël dhe pa mërzi, pse kanë nji farë cilësije, dhanti prej natyre, me t’a hjekë të keqen me dy fjalë ase me nji nënqeshje.
– Te lumtun do të jenë ata që do të bahen burrat t’uje – u thashë pardje mbas dreke në bisedim e sipër.
– Kujton ti, Dije, se do të jemi të zojat me i bamë fatbardhë burrat t’onë? – pyeti Xhevrija tue më shique amblas me syt e zij.
– Nuk kujtoj, por besoj Xhevrije – përgjigja.
– N’asht se do të keni fat me u martue me asish qe kanë meritën me e quejtë njeri, me asish që kanë tru e ndërgjegje, do të çmohen cilësinat t’ueja të rralla dhe do t’i bani të lumtun.
– Ku e dijmë na të gjorat se ç’fat na pret. Apo mos kemi të drejtë me i zgjedhë vetë shokët e jetës? – i a priti Sanija tue e përkulë kokën me nji anë dhe tue e palue, me gishtat e hollë, kindin e fustanit të vet.
– Ke të drejtë – i thashë tue hofkëllue dhe heshta.
Heshta se s’kisha si me i ngushullue, mbassi edhe un isha si ato, pa as ma të voglin privilegj dhe pa ndonji fuqi që të mundesha me e fitue atë të drejtë aq natyrale që duhet t’a gëzojmë. Më shkoj mendja, menjiherë, ke Shpendi dhe m’u rrëqeth shtati kur e kujtova vështirësin që mund të ndeshi për me e bamë shok jete. Ah femna shqiptare Muslimane. Ajo përgjithësisht
asht e vorfën shpirtnish, e pazhvillueme mentarisht dhe e dobët fizikisht, pse nuk i asht dhanë mundësia që t’a argëtoje shpirtin, që t’a ushqejë mendjen dhe t’i gëzoje dhantit e natyrës për t’u bamë e fortë dhe e dobishme për shoqnin ku ban pjesë. Ajo s’ka kurrgja që të jetë e kënaqun dhe krenare; vjen e shkon pa lanë gjurmë në këtë jetë. Ajo, edhe po të dojë, s’mundet dhe s’ka se si t’i kushtohet së mirës, së bukurës e të virtytshmes, pse përnjimend asht si nji robneshë pa kurrfarë të drejte.
– Xhevrijen e kërkoi dikush, por s’e dha tata – tha Sanija mbas pak tue e këputë kështu vargun e mendimeve të mij.
– Kush që ai? – pyeta.
Xhevrija u skuq dhe e uli kryet.
– Nji farë Sabri… Dega – gjegji Sanija.
– A e njifshe ti Xhevrije? – pyeta.
– Ajo heshti e nuk bëzani.
– Përse nuk flet Xhevrije? Mos të vjen turp edhe prej meje?
– Jo. Nuk e njifsha – tha kadalshëm pa e ngritë kryet.
– Pse s’të dha Dajë Selimi?
– Sepse ai qenka pijanik – gjegji Sanija në vend të saj.
– A!? – bana si e habitun për vendimin e përshtatshëm që paska dhanë Dajë Selimi tue mos i a dhanë vajzën nji njeriut që e helmon vetëhen me alkool.
Sa mirë paska bamë se?…
– Edhe kjo nuk e donte – plotsoi Sanija.
– A dashunon ndonji tjetër? – pyeta.
Ajo u skuq dhe më ngjajti sikur u trondit. Nuk bani za.
– Po – i a priti Sanija me atë thjeshtësi që e ban të shquhet ndër shoqe.
– Cilin?
– As ajo s’e din si e quejnë. E ka pamë, disa kohë ma parë, tue kalue këndej rrugës.
– Nga asht?
– Ku t’a dijmë na – tha Sanija tue i mbledhë krahët.
– E shkreta vajzë – thashë me vetëhe dhe e qava atë dhe vetëhen, pse edhe un isha në gjendje të sajë. Po. Edhe un dashunoj nji djalë që e pashë rasësisht në shtëpi t’Irenës, por që nuk kam mundë me folë makar nji fjalë me të. Edhe un, si Xhevrija, nuk
e dij se a më dashunon apo jo dhe se ç’fat e pret dashunin t’eme. Un, ma shum se ajo, pata fatin t’a mësoj emnin dhe të marr njoftime mbi familjen e tij, por kurrgja ma shum dhe asgja të kënaqshme për sigurimin e lumnis s’ardhëshme. Oh sa vajza, si na, lëngojnë gjatë jetës dhe vdesin pa i a kallzue kuj sëmundjen e zemrës. Sot kur po iksha, tue u përshëndetë ke porta, më pëshpëriti Sanija ke veshi:
– Dashnori i Xhevrijes asht me vesh të shpuem.
– Me vesh të shpuem! – thashë me za të këputun.
– Po. Asht i bukur: Ka dy sy të zij që të merr më qafë kur të shiqon; ka shtat të plotë e të mesëm; rrin me kokë jasht dhe flokët e zij i lëshon mbrapa – spjegoi Sanija.
– Mos e quejnë…
S’e mbarova f jalën. U pendova.
– Nuk e dij se si quhet.
– Ku rrin me shtëpi?
– S’e dij, jo. Për herën e parë e patëm pamë nga dritarja aty kah mezi i Prillit, por mbas katër a pesë ditësh u shduk ma. Ndoshta asht i huej – bani ajo tue më shique në sy.
– Ai asht – pëshpërita me vetëhe dhe ika si e hutueme.
Tash dashunis s’eme i u shtue edhe zilia dhe vuejtja shpirtnore u dyfishue.

17 Qershor
Feja e moda, simbas mendësis së disa tru-ndryshkunve, qenkan shemra që s’ pajtojnë kurrë. Un, të them të drejtën, nuk po mundem me e kuptue arësyen e rrjedhjes së këtij kundërshtimi kaq t’ashpër që zhvillohet në mes, t’antarve të të dyjave. Për shembëll disa kohë ma parë u ba kijameti prej njerkës, pse un kisha premë nji fustan pak të shkurtun. Ajo u ba spec prej zemërimit dhe thoshte se fustani lypset të jetë i gjatë deri ke themrat e kambëve. E ai i emi ishte nji pëllambë nën gju. Me gjith që qysh atëhere ka kalue shumë kohe ende s’ka pushue grindja e fustanit. Do të mveshin këmishë zjarmi në xhehennem – thotë njerka dhe ket kërcnim e përsërit shpesh e shpesh.
Këto ditë pat nisë nji grindje tjetër: Ajo e flokve të shkurtun. Shumica e femnave, simbas modës së sotshme, i kanë premë leshnat dhe i kanë lanë nja nji pëllambë të gjata. Edhe un, që t’i përshtatem modës dhe që të mos dukem ndër shoqe si dhi e egër, shfaqa dëshirin me i premë, por njerka kundërshtoi tue thanë se asht mëkat i madh. Dy ditë rresht nuk i prani goja tue folë mbi këtë mëkat. Të tretën u tërbue farë kur pa se un, kundër porosis së sajë, i kisha premë. Po. I preva. I a dhashë Irenës gërshanët dhe iu luta të m’i presi. Njerka tash vazhdon të çirret tue thanë se u prish dynjaja. Për fat të mirë dhe për çudi, em atë nuk m’u vërsul me at mëllef që më msyeni njerka. Ai më shiqoi me nji farë përbuzje dhe më tha:
– Ç’paske bamë ashtu moj? Qenke bamë si dhija shutë eh të marrtë mordja!
– Në kohnat t’ona – thotë njerka tue fry ndër hundë – edhe Dielli ngrofte ma shum edhe Hana shkëlqente ma fort, pse na e kishin frigë Zotin dhe nuk bajshim kësi maskarallëkesh. Nashti hyni dreqi në zemër të njeriut. Këto që bani ju janë nishane kijameti. Të mjerat na që i a mbrrimë kësaj dite. A thue se me të vërtetë do të bahet kijameti pse i preva un flokët? A thue se, përnjimend, ka me u zemrue Perëndia, pse na i shkurtuem flokët e gjatë? Nuk besoj dhe nuk kujtoj që zoti të ketë vumë nji ligjë të posaçem për t’a regullue çashtjen e flokve, Nuk e kuptoj se ç’lidhje kanë flokët e mij me lamshin e dheut. Mos asht lidhë lamshi i dheut në fijet e flokve të të mij dhe, tash që i preva, do t’a humbi drejtpeshimin dhe do të rroposet?! Në qoftë se do të bahet kijameti pse un i preva flokët, në qoftë se do të shkatrrohen rrathët e Dheut për shkak të flokve të shkurtuna ase të gjata, le të bahet çika çika dhe pluhun fare, se edhe neve nuk na vlen ma. Disa ditë ma parë e pyeta Dajë Haxhiun mbi këtë çashtje. Ai më shiqoi çuditshëm dhe më tha:
– Përse më pyet moj bijë?
– Pyes, se disa thonë se asht gjynaf me i premë – përgjegja.
– E pse qenka gjynaf? Ç’ka të bajë floku i gjatë ase i shkurtun me fën? Në qoftë se asht gjynaf për ju duhet të jetë edhe për ne burrat, se edhe na i presim – gjegji.
– Ashtu?! … – bana e habitun nga përgjigja e tij plot logjikë.
– Ashtu po. Ban si të duesh bijë. Vetëm kije ndërmend se Zoti interesohet për shpirtin t’and, për veprën t’ande të mirë ase të keqe në këtë botë, se sa për flokët e tu të gjatë ase të shkurtun nuk don me dijtë gja – spjegoi. Mirë, por eme njerkë nuk asht nji mendimit me Dajë Haxhin. Disa vjet ma parë qenka zakon me i a premë flokët vajzës së fejueme ditën që do të nusënoheshka.
Simbas këtij zakoni apo besimi vetëm gocat paskan pasë të drejtë me mbajtë flokë të gjatë e gërsheta, kurse femnat e martueme lypseshka të kenë flokë jo ma të gjatë se ke supet, pse floku i gjatë, për gruen e martueme, baheshka gjarpën në Xhehennem. Ma vonë paska ndrrue ky zakon dhe të gjitha femnat, pa u përjashtue edhe njerka e eme, paskan nisë me i mbajtë flokët të gjatë. Për kët shkak paskan ndodhë shumë grindje në mes të fanatikve e të liberalëve sa paskan lanë shumë kujtime të hidhta. Tash që moda kërkon t’i shkurtojmë, prap ka nisë me fry ai murran i egër i kundështimeve dhe i grindjeve në mes të të dy palëve. Qysh nga Eva e deri më sot, sigurisht, mija volume do të jenë shkrue mbi bukurin e flokve të gjatë të femnës dhe un, po t’a kisha pasë në dorë, do t’a kundërshtojsha modën e premjes së flokve, por qeh se nuk më pyet e nuk më ndigjon kush!…
Dëshiri për me e shkërbye femnën e qytetnueme ka nisë me e ngacmue edhe femnën Shqiptare, por ky farë ndikimi ka mbetë vetëm për sa ka të bajë me modën e jo ma shum. Duket se edhe burrave u pëlqen mveshja e mertisja e grave simbas modës, pse po diftohen mjaft toleruesa dhe herë e verbojnë njenin sy herë e shurdhojnë njenin vesh. Me gjithë kundërshtimet e plakave e të pleqve fanatikë moda i ka futë turijt edhe në banesat ma të harrueshme të vendit tue e shtiem nën zgjedhë shumicën dërmuese të femnave. Me këtë mënyrë femna Shqiptare ka nisë me bamë nji shkërbim të sipërfaqshëm pa qenë e zoja me bamë nji ndryshim rranjësuer në gjendjen e vet për me u bamë shoqe e vërtetë me ato që rrojnë jasht kufijvet t’onë. Mos kujtohet se i mungon vullneti ase dëshiri për me e arri atë të qytetnuemen, jo. Ajo don, por pengohet e luftohet. At ças që të shfaqen shenjat e këtij vullneti, do të ndeshi në kundërshtimin e fortë t’atyne fanatikve që i ka verbue llomi fetar i prodhuem dhe i shpikun prej disa njerësve të padijshëm e të pandërgjegjshëm, kurse feja, sikundër thotë edhe Dajë Haxhiu, kurrë nuk e pengon zhvillimin dhe përparimin e femnës, bile përkundrazi e nxit dhe e urdhëron. S’dij se kur do të shduket kjo fanatizmë nga vendi i jonë dhe cili do të jetë ai fatbardhë që ka me e shpëtue kët popull nga këto këthetra. Ah sikur t’isha djalë dhe t’a merrsha un flamurin e kësaj vepre, me të vërtetë, madhështore e njerzore.

20 Qershuer
Përsëri muer letër Irena prej Shpendit. Ai prap pyeste për mue. Në mes të tjerave i shkruente edhe se, mbasi t’a mbaronte shkollën, dëshironte me u shpërngulë nga Shkodra e me ardhë këtu. Ky lajm më gëzoi tepër, sepse do të mundem me e pamë nga ndonjiherë dhe ndoshta do të mundem edhe me folë me të. Më pëlqen t’a gjykoj si shenjë dashunije interesimin që tregon për mue, por nuk mundem me e besue kryekëput. Ah sikur të më dashunonte me të vërtetë. Po t’arrijsha me u dashune prej tij e me u . . . martue me të, kurrgja tjetër nuk do t’i kërkojsha Zotit. Por ah. Ndoshta ai pyet për mue i shtyem vetëm nga ndërgjegja dhe për të nderue regullat e etiketës apo të kalorësis që tash vonë kanë nisë me i përvetue të rijt e sidomos studentët t’onë. Dhe sigurisht kështu do të jetë. Oh ku kam fat un e shkreta me u bamë Mbretnesha e adhurueme e atij Mbreti të plotpushtetshëm që sundon mbi zemrën t’eme. Kush e din. Të them të drejtën jam me zemër të ngrime.

24 Qershuer
Eme njerkë asht edhe ziliqare. Po, asht edhe fort. Shumë herë e thumbon t’em atë dhe kërkon të dije se ku e kalon kohën, kur qëllon të vonohet me u këthye në shtëpi. Sonte, për shembëll, em atë i zanun me punë të shuma në dyqan, erdh pak vonë. Për këtë shkak ajo që tue luejt mendsh prej nakarit. Sa shkeli baba në prak të derës, ndeshi në njerkën që e priti me turi të mvarun dhe me nji breshën fjalë ankimi. Ai u habit dhe, pa e kuptue shkakun e vërtetë të kësaj furrejeje t’ashpër, spjegoi se kishte qenë i ngatrruem me punë tregtije në dyqan. Mirë, por ku i mbushej mendja asaj se! Ai vonë e muer vesh qellimin e këtyne sauneve të bame me nji gjuhë aq të fortë. Atëherë nisi me i folë ma shtruem që t’a bindëte se ai nuk ishte nga ata burra që mund t’i vehej në dyshim nderi. Nji copë herë, i lodhi fëlqijt tue u arsyetue dhe tue dhanë spjegime, por njerka vazhdonte t’a këndojë kangën e vet. Ma në fund babës i u sos durimi dhe e msyeni me nji varg f jalë t’ashpa sa i a mbylli gojën. E dij se zilia apo nakari në dashuni asht si krypa në gjellë. Gjithashtu e di se edhe dashnorët ngucen e besdisen fort kur hanë tepër nga kjo krypë njelmuese deri në helmim. Të gjitha këto i kisha ndigjuem prej atyne që i kanë sprovue dhe m’a merrte mendja edhe mue se, shumë herë, munde të ngjajnë moskuptime e dyshime midis atyne që u kanë rasë zemrave të veta nga nji kuintal ndiesi flakruese dashunore. Por nuk m’a merrte mendja se krymbi i dyshimit e i nakarit mundet me e brejtë edhe zemrën e nji grueje të mplakun dhe që disa herë asht bamë nanë. Mbasandaj prej kuj me dyshue se?! Prej nji burrit që ka kalue të 50 vjetët e moshës së vet dhe që, deri në fanatizmë, arrin me i respektue porosit e fes. Përmbi të gjitha ai nuk asht as edhe i bukur. Nuk them se asht i shemtueshëm, por s’asht edhe I bukur. Për shembëll ka sy të zij, por qepallet i ka mjaft të rralla; ka kokë vezake e faqe të plota, por hundën e ka të shtrrembët; ka shtat të plotë, por shalët i ka disi të shtrembëta si dy kiza me korriz jashtë; ka krahënuer të gjanë, por ka edhe do duer të mbëdha e plot lesh. Disa thonë se leshi ndër duer të meshkujve asht shenjë fisnikije, por mue, për Zotin, nuk më mbushet mendja se leshi mundet me e fisnikue njeriun. Përkundrazi kisha me thanë se leshi ndër duar asht shenjë primitiviteti, moszhvillimi ase papërsosmënije në pikpamje fizike. Un fisnikin e njerut e kuptoj nga veprat e nga sjelljet e tija e jo nga leshi i duerve. Shkurt ai nuk asht nga ata që mund të admirohet prej nji femne si i bukur dhe t’a trembi njerkën se mos i rrëshqet nga dora.
Asht provue se jo vetëm njerzit por edhe kafshët kanë zili. Gjithashtu asht vu re se femnat janë aq ziliqare sa e humbin mendjen dhe arrijnë me bamë gjithshka kur i kafshon grenza e nakarit. Por zili, them, do t’i kishte hije, deri diku, nji gocës që dashunon ase ndonji nuses së re e jo nji grueje të mplakun. Veç kësaj asht marrëzi me dyshue prej nji njeriut, si im atë, që kur kthen në shtëpi asht i ndragun kambë e krye me voj, me tëlyen, me uthull e me të tjera. Prandaj kurrsesi nuk e gjej t’arsyeshëm dyshimin e saj kundrejt t’im et dhe këtë farë zilije i a atribuoj mendjes së sa trashamane që nuk mbrrin me gjykue me kthjelltësi dhe me arsyetue drejt. Me këtë mënyrë njerka i ndjell vetëhes hidhënime e mërzitje pa qenë nevoja dhe pa pasë ndonji shkak t’arsyeshëm. Kësisoj vetë e cenon lumnin e vet. Po. Ka shumë njerës të lumtun në këtë botë që nuk e dijnë se janë të lumtun, pse mendjes së tyne i mungon drita e nevojshme për me e pamë jetën e vet ashtu si rrjedh rithmikisht. Këta typa, të shumtën e herëve, bahen manijakë të mërzitshëm dhe vetë kërkojnë jetën dhe bahen shokët e të mjerëve. Edhe njerka e eme hyn në rradhën e këtyne mendje-lehtëve, ndoshta e shtyeme prej Destenit për t’i lamë mëkatet e mundimeve që më ka bamun mue. Ndoshta.

27 Qershuer
Irena asht e lumtun. Po. Herë mbas here asaj I vjen i dashuni në shtëpi dhe, orë të tana, rrijnë tue bisedue. Ah sa lakmojsha me qenë si ajo. I kam zili. Ajo u fejue me atë që që dashunue dhe tash projekton se si t’a ngrehi folen e lumnis. Ku ka ma mirë? Kanë vendosë të martohen në Vjeshtë dhe prindët e tyne e kanë, pëlqye kët vendim. Prandaj, qysh tash, kanë nisë përgatitjet për dasmë. S’ka dyshim se të lumtuna janë ato që i kënaqin zemrat dhe të mjera janë ato që s’mundin me i argëtue dëshirat e tyne. Por ma të lumtuna janë ato që nuk gjejnë asnji pengim prej prindërvet të vet në realizimin e andrrimeve të tyne lumnuese. Edhe un andrroj nji lumni, por druej se do të ndeshi në pengime të ndryshme e sidomos në kundërshtimin e pathyeshem të babës, pse ai, për fat të keq, nuk asht në gjendje me e çmue të drejtën e bijës së vet.

2 Korrik
– Sihariq, Dije, se erdh Shpendi – më tha sot Irena sa më pa. Zemra më rrafi me hof dhe shtatin m’a kapulloi nji hafsh i nxehtë.
– Përse më thue… sihariq? – i thashë me za të dridhshëm.
– Kot. Dishka më shtyni. Më fal në të hidhnova – m’a bani ajo e qeshun dhe tue më shique ndër sy.
I ula syt, pse nuk guxojsha t’a shof ma gjatë. Druejsha se mos m’a hetojë atë që mshef mbrenda zemrës.
Dje paska ardhë bashkë me t’amën e të motrën. Paska zanë shtëpi këtu. Sot në mëngjes kishte ardhë ke Xha Simoni për vizitë. E paska mbarue shkollën tue dalë ndër të parët. Qe tash filuen netët e andrrave. Nisën netët që do të kalohen pa gjumë dhe tue i ndigjue rrafjet e zemrës së gandueme prej tij. Mbas sodi kam për t’i ndimë, ma fort se kurdoherë, dridhjet e zemrës së dehjun prej dashunis. Mbas këndej kam për t’i njoftë mëngjezet e trandafilta dhe kam për t’i shijue agimet e ndritshme që ka me pjellë imagjinata e dashunis vajëznore. Mbas sodi kam për t’a njoftë, ma së miri, botën e msheftë të dashunis. Oh sa ç’qenka dashunia. Ajo t’a ambëlsueka jetën, por të robnueka e s’të lanka me rrëshqitë nga prehni i saj. Qeh s’më merr gjumi. Mendoj se ai tash asht këtu. Vetëm disa rrugë e disa shtëpi më ndajnë prej tij. Mbas sodi ai ka me jetue këtu si bashkëqytetar i em.
Mbas këndej edhe ai, si un, ka me e thithë kët ajr që prekin, butas, buzët e mija të nxehta nga ethet e dashunis. Qeh më duket sikur jam tue e thithë at ajr që ai ka nxjerrë nga goja e vet e pastër. Më gjan sikur e ndi frymën e tij të vokët që m’a lëmon fëtyrën t’eme. Qeh syt e tij plot shkëndia gjallnije e flakëruese. Qeh fëtyra e tij e qeshun. E si mund të flej me zemër të trazueme që vlon përmbrenda? Natyrisht s’mundem. Nuk dij se në cilën lagje e në cilën shtëpi banon. Me gjith këtë u krijue në fantizin t’eme nji banesë që tash ka marrë hijen dhe dukjen e bukur të Qabës së dashunis s’eme. Qeh e shof, si nëpër vegim, se ka ramë mbi shtrat e po flen amblas tue marrë frymë lehtë si ndonji foshnje e padjallzueme dhe e njomë. Syt e zij janë të mbyllun. Qepallet e zeza bajnë hije mbi fytyrën e tij të bukur dhe gjajnë si ushta të zeza që ruejnë thesarët e grumbulluem n’ato dy kupa të ndritëshme. Flokët e zij, palë palë, i kanë ramë mbi ball. Krahët i ka nxjerrë, jashtë mbulesës së bardhë, ndoshta, për t’i a shtue asajë bukurin e bardhënis. Dorën e djathtë e ka livarë; të majtën e ka vu mbi zemër, si të donte me i pushue rrafjet e saja të forta. Buzët herë mbas here, lëvizin nga pak. Duket sikur flet përgjumshëm, por s’mundet me e kuptue çdo njeri. Vetëm veshi i zemrës së puthun prej tyne mundet me i ndigjue e me i kuptue. Asht n’andër e kuvendon me dikë. Ndoshta me… mue. Ah sikur t’isha un, makar n’andërr, ajo së cilës i flet aq ambël. Më dridhet dora dhe s’po mundem me shkrue, pse m’asht shkri zemra. Ajo shurgullon përmbrenda nga valët e forta që përplasen në njena tjetrën me forcë të madhe.

4 Korrik
E pashë Shpendin. Ai kishte ardhë sot ke Xha Simoni. Ishte ulë buzë dritares së hapun në kthinën e Irenës. Un nuk e pashë, pse e kisha krrusë kokën.
– Irenë! – thirra kur u avita ke dera, pa vu re se kush ishte mbrenda.
– Dije! – gjegji ajo. – Ç’don? – pyeti.
Pa i u përgjegjë u futa në kthinë. Edhe kur hyna mbrenda s’e pashë. U drejtova kah Irena q’ishte ulë kundrejt tij.
– M’ep nji libër, Irenë, se jam mërzitë tepër – i thashë dhe u afrova ke bibliotheka. Kapa nji libër dhe e hapa.
– Ç’farë libri don Dije? – pyeti ajo.
– N j i . . . nji që të m’a hjek mërzin e shpirtit – thashë.
– Epi nji libër vjershash, nji libër që të dikojë gaz e harë, nji libër që t’a këmbejë, me nji fuqi magjike, mërzin në gëzim – tha dikush.
M’u duk si zani i tij. Kur e ktheva kryet pashë se ai po më pritte me buzë në gaz. Ai vetë ishte libri i gjallë i porositun prej tij, libri i dëshiruem aq fort prej zemrës s’eme dhe që ka fuqin magjike me më lumnue për jetë. Por kush mund i thoshte se?…
– A! – bana e harlisun dhe e mahnitun.
Nji kahkaha e fortë e Irenës ushtoi mbrenda kthinës me tingujt e hollë të nji kristalit që thyhet. Bana me ikë, por s’munda. Më ndalën në vend syt e tij plot shkëndia magnetike. Më mbajtën ata sy që un nuk mundem me u a durue shiqimin depertues.
– Përse ikni Zojushë? Na jemi pamë aq herë sa e ka humbë ma vlerën ai kuptim ase qëllim që ju ban
me u mshefë prej meje – tha.
Un ende qendrojsha në vend, në kambë. Nji harë e ambël m’a kishte pushtue shpirtin. Librin që kisha në dorë e kisha rrasë mbi zemër, pse ajo më rrifte fort. Syt e tij të qeshun, por edhe si lutës, ishin ngulë mbi mue si dy projektorë të fuqishëm që t’i terratisin syt. Fëtyra e tij dalë-ngadale, më gjajti sikur nisi me u qarkue me do rrathë rrezesh shkëlqyese. Isha mahnitë.
– Rri Dije, se s’të shef kush – më tha Irena tue më kapë për krahu. Atëhere m’u duk sikur u shkunda jermijet. E mblodha vetëhen dhe ika me vrull. Kur u ktheva në shtëpi u mbylla në kthinën t’eme për t’a qetsue zemrën e trazueme dhe për t’i mendue fjalët që më tha. Njimij kuptime u dhanë fjalëve të tija dhe njimij spjegime u dhashë veshtrimeve të tij përpise.

7 Korrik
Irena, me sa kuptoj, interesohet shumë që t’a lidhi zemrën t’eme me atë të Shpendit dhe të sigurojë mundësit e lumnis s’onë. Sot mbas dreke më thirri dhe, mbassi më futi në shtëpi të vet, më njofti se kishte ardhë Mamë Hija, e ama e Shpendit, dhe se donte me më njoftë me të.
– Jo – i thashë – më vjen turp.
– Pse të vjen turp? Eja se ajo asht nji grue aq e mirë sa ke me e dashtë sa t’a shofish – më tha dhe, tue më tërhekë gati rrëshanas, më futi mbrenda.
– Hajde Dije – më tha Mamë Gjystina sa më pa,
Un u skuqa dhe mbeta në kambë, në fund të kthinës, si t’isha gozhdue aty. M’ishte nxemë krejt shtati. Përshëndeta vetëm me nji të luejtun të kokës dhe pa mund me qitë nga goja asnji fjalë. Irena përsëri më kapi për dore dhe, tue më tërhekë drejt s’amës së Shpendit, i tha:
– Nuk e njifni Zojushën Dije. Kjo asht shoqja e eme e dashun; asht fqija e jonë, bija e Zotni Sulë Kërthizës.
– Gëzohem që po të njof moj bijë. Për ty më ka folë shumë mirë Zoja – donte të thonte për Mamë Gjystinën – dhe Irena – tha tue më shique butë e ambël.
U avita dhe i a kapa dorën me i a puthë, por ajo më tërhoq dhe më puthi në ball. Mbasandaj m’uli ngjat vetëhes dhe nisi me më pyetë për vetëhe, për t’em atë, për njerkën e për fëmijt. Ma në fund më tha:
– Zoja dhe Irena, me sa kam kuptue, të dojshin fort, por ti me të vërtetë, qenke për t’u dashtë bija e eme. Këto paskan të drejtë që të lavdëruekan. Edhe un kam me të dashtë si Fijen e si Shpendin. Dashtë Zoti që të bahesh e lumtun në jetë. Tue folë kësodore m’i lëmonte flokët e kokës dalënga-dale.
Mamë Hija, sikundër do t’a thrres ase më pëlqen t’a thrres, ishte nji grue nja 45 vjeçare, me shtat të naltë, me kokë vezake, me flokë të thijun, me ball të gjanë, me vetulla të holla, me sy të zij, me hundë të drejtë dhe me qafë të gjatë. Tue i kujtue përpjekjet që kishte bamë ajo me gjindarmët me armë në dorë tha tue u mundue t’a mas guximin e saj m’u shtue kërshëria për të. Mora kurajë dhe nisa me e shique, ma fort për të gjetë në fëtyrën e sajë shenjat dalluese t’amazonës Shqiptare dhe për t’a bindë vetëhen se ndodhesha para nji heroinës.
Shkathtësia në lëvizjen e duervet, xixëllimi i herëmbasëherëshëm i syvet të zij, mrrullja e vetullave në rasa ashpërimi të fjalimit dhe të matunit në të shprehun të mendimit, me nji f jalë zhdrivielltia e dallueshme në të gjithë gjymtyrët, më banë të besoj se ajo, përnjimend, kishte nji vullnet të madh, kishte nji veçanti dhe se ishte, me të vërtetë, nji kreshnike, nji trashëgimtare e Teutës krenare dhe se në dejt e saj vlonte gjaku i nanave Illyriane.
Syt e saj të butë e t’ambël, herë herë, egërsoheshin, shkrepshin e vetëdijshin. Atëhere të dukesh sikur po i shef sqenat e tmershme, sikur lufton me ata që i vranë burrin me dy djelmt e vet dhe mija e mija kreshnikë tjerë. Në këtë rasë, nga xixëllimet dhe fikjet e paprituna të syvet të saj, zbulohesh lehtas shqetësimi që i a mbushte zemrën. Shkurt në syt e saj pasqyrohesh nji mall i pambaruem dhe nji tristim i thellë. Kjo grue të bante t’a nderojsh dhe t’a duesh. E kjo ishte e ama e Shpendit, e atij që un e dashunoj me gjithë shpirt.

10 Korrik
Marr vesh se nji farë Fazli Pllaja më paska kërkue për grue, por im atë, për fat të mirë, nuk kishte ndigjue me më dhanë, pse ai s’qenka i rodit të mirë. Në kohen t’onë e në shoqnin t’onë të gjithë ata që nuk kanë nji pozitë të fitueme me pasuhi ase me fuqi, nuk janë nga rodi i mirë. Kultura e morali ende s’kanë mundë me u ngjitë në kikël dhe me e fitue çmimin e parë. Kjo ngjarje më bani të mendohem shumë për fatin t’em. Druej se mos më martojë im atë me ndonji njeri pa me më pyetë fare. Ç’të bëj? Edhe un nuk dij. Kam mbetë në mëshirën e fatit; jam e trembun nga droja se mos më qëllon ndonji shigjetë shituese e helmuese.

12 Korrik
Prap takova me Shpendin. Më gjet sot tue këndue nji libër ke Irena. U çova me ikë, por ai qëndroi ke praku i derës dhe tha:
– Ju, Zojushë, ishit njoftë me t’eme amë dhe ajo, menjiherë, ju kishte simpathizue. Mbassi u njoftët me të, përse nuk dëshironi me u njoftë edhe me mue? Un, ju siguroj se s’jam i egër. Jam biri i asaj grueje që ju njoftët disa ditë ma parë. E në mos ju pëlqeu ajo, keni të drejtë me më përbuzë edhe mue.
– Jo – thirra menjiherë si t’isha shty nga nji fuqi.
– Lypset të krenoheni. Zotni, për atë nanë të mirë që kishit dhe duhet t’a ndini vetëhen të lumtun në pranin e sajë – i thashë tue bëlbëzue.
– Ju falem nderit shumë për simpathin që ushqeni për t’eme amë – gjegji dhe mandej bani nji hap përpara. M’a zgjati dorën tue më thanë: Ju lutem më lejoni t’ju paraqitem si…
– Epja dorën Dije – briti Irena.
U hutova. E ndiva se u skuqa, pse nji hafsh i nxehtë m’a mbuloi shtatin. Me gjithë turpin e math që kisha, dishka më shtynte me i u bindë dëshirit të tij. Prandaj i a dhashë dorën. Ai u përkul para meje dhe m’a shtrëngoi dorën tue më hudhë nji veshtrim t’ambël e të thekshëm. I ula syt. Veshtrimi i tij plot shkëndia e përcëlloi zemrën t’eme. Nji frigë e paspjegueshme, e bashkueme me nji kënaqësi të thellë, m’a trazoi shpirtin.
– Besomëni, Zojushë, se jam i lumtun në këtë ças dhe lus që të mos m’a kurseni këtë lumni edhe mbas sodi – tha.
– Ju….Ju…. S’munda me thanë gja, pse nuk isha e zoja t’a urdhënoj vetëhen e të gjej nji përgjigje të përshtatshme. Për fat të mirë m’erdhë Irena në ndihmë dhe më shpëtoi nga ajo gjendje kritike. Më kapi për krahu dhe m’uli mbi karrike tue më thanë:
– Rri, Dije, e mos fol, se disaherë heshtja asht shprehja ma e fortë se sa tallazi i fjalëve që shpërthen nga goja.
Me të vërtetë ashtu asht. Mbasi u ula e ngrita kryet dhe e pashë Shpendin që më shiqonte me buzë në gaz dhe me nji mënyrë të veçantë. Oh sa i hijshëm më dukesh! A thue se përnjimend, asht aq i bukur e i dashun, apo më vjen mue pse e dashunoj? Kush e din.
– Mos u tremb! – më tha Irena. – Rri e qetë, se un po përgjoj prej këtu mos vjen kush. Po erdh jot njerkë ase ndonjeni nga kalamajt, menjiherë, kam me e mshefë Shpendin në mësandër. Shpendi bani buzën në gaz. Irena tue e tregue me gisht mësandrën u ul buzë dritares që shef kah oborri. Un dridhesha. Dojsha t’i flas dishka, por nuk dijsha ç’t’i them. Përpiqesha me i gjetë ato f jalë që netë e ditë me radhë kisha sajue për me i a thanë, por të gjitha i kisha harrue. Isha turbullue fare. I kisha ulë syt dhe po rrijsha si ndonji pulë e squllosun prej shiut t ë . . . . djersëve. Ai i dha dum se isha hutue. Prandaj, menjiherë, nisi me folë. Më pyeti se cilat libra më pëlqejshin ma fort, a më kandesh muzika dhe të tjera si këto. Mu atëhere kur un kisha nisë me u kthjellue, e ndiva zanin e njerkës që m’a thirrte emnin. U çova dhe ika mbassi i a shtrëngova dorën. Kur i a shtrëngova dorën, si herën e parë ashtu edhe nashti, më gjajti sikur u preka nga nji fuqi elektrike që t’a pershkon krejt shtatin me forcë dhe të ban të dridhesh. Pa dyshim ishte fuqia e dashunis ajo që m’a rrëqethi trupin me nji të prekun të dorës. Oh sa fort e dashunoj! Më duket se po shkallis prej ngucjeve të parreshtuna që më ban zemra. Oh sa i ambël e i dashun që asht! Oh sikur të më dashunonte e të bahesh i emi.

13 Korrik
Meti asht i squet e i dashun. Un at e due ma shum se të tjerët dhe më duket se kam të drejtë, pse ai ban disa lodra që të kënaq dhe të tërhek. Qeh nji shembëll: I ishte shqy sot topi i llastikut dhe s’kishte me se me luejtë. I kërkoi s’amës nji koron që të blente nji tjetër, por ajo s’i dha. E pashë se u pezmatue shum. U ul në nji kand të kthinës dhe nisi me shfry tue true me vetëhe. M’u dhims. U afrova dhe i hudha nji koron. Kur e pa koronin në prehën, menjëherë, brodhi në kambë dhe m’u hudh në qafë. Më puthi e më shtrungoi me dashuni.
– T’a kthej neser – më tha mandej.
– S’e due. T’a kam falë – gjegja.
– Ani se m’a ke falë. Edhe un t’a fal – m’a bani tue më shique me sy xixëllues.
– Mirë, por ti s’ke ku merr se…
– I marr tatës.
– Ai s’të nep për ditë.
– Kam me e bamë që të m’api – gjegji mbassi u mendue pak dhe fluturoi për me blemë top. Mbas darke, kur po rrijshim mbi rrogosa të shtrueme n’oborr, i u avit Meti babës dhe, mbassi e veshtroi me buzë në gaz, i tha:
– A bahemi shokë tatë?
– Si thë? – pyeti em atë që s’kish mundë me e përfshimë kuptimin e propozimit që i bahesh prej të birit.Të gjithë u habitëm.
– A bahena shokë po të them – përsëriti Meti.
Nji habi e bashkueme me nji nënqeshje të hollë u duk në fëtyrë të t’im et.
– Me ty me u ba shok a?… – i a priti.
– Po – gjegji Meti me të shpejtë.
– E çfarë shoqnije mund të baj me ty? – i tha em atë me nji farë përbuzje.
– Pse? A s’ t’a mbush syn a?….. – i a bani Meti i prekun në sedre.
– Jo. S’po them gja, por nuk marr vesh se si don me u bamë shok me mue – spjegoi im atë.
– Njashtu ma! Si bahen gjith bota – tha Meti.
– Si? M’a thuej!
Të gjithë pritshim me padurim e me veshë të ngrehun se ç’farë përgjigje do t’epte.
– Qeh se si: Ç’të kem un kam me të dhanë ty e ç’të kesh ti ke me më dhanë mue. Kush të të ngasi ty kam me të dalë zot une kush të më ngasi mue ke me më mprojtë ti – spjegoi me serjozitet.
Të gjithëve na snpërtheu gazi. Meti e ktheu kryet kah un dhe m’a shkrepi syn.
– Po ti s’ke kurrgja mor hor – i tha im atë.
– Si s’kam? Eh se ç’kam un! Por ti s’din gja.
– Ndoshta. Por ty, veç kësaj, të rref jot amë, yt vëlla e motrat, kurse mue nuk guxon kush me më prekë me dorë.
– E për këto të mira deh due me u bamë shok me ty – i a priti Meti.
Gazi shpërtheu përsëri.
– Hajt, pra, po bahemi – i tha baba i kënaqun nga përgjigja.
– M’a ep dorën – tha Meti dhe e zgjati të vetën.
– Përse me t’a dhanë dorën?
– Të m’a napish besën se nuk do të m’a bajsh me hile dhe se nuk do të luejsh prej f jalës.
– Mirë pra – gjegji em atë dhe ia shtrëngoi dorën.
Mbassi mbaroi lidhja u ul Meti ngjat babës dhe zu me na shique me kreni për fitimin që kishte pasë. Ndërkohe prap m’a shkrepi syn, por unë përsëri s’kuptova gja. Nuk kishin kalue as edhe pesë minuta qysh nga çasti i lidhjes së shoqnis, kur i a bani Meti:
– M’ep nji koron tate.
– Shka don.
– Nji koron.
– Thyej qafën!
– E! Po na u bamë shokë!… – tha me buzë të mvarun dhe shtoi: A kështu e mban besën?
– Uh ke paskam harrue mor Met – gjegji im atë si i turpnuem.
– Mos harro tjetër herë – verejti Meti tue e shikue me kujdes se mos tallet tata me të.
Na qeshëshim.
– Na, se e ke hak – tha im atë dhe i dha nji koron.
– Të falem nderit or shok – i tha Meti dhe, me koronin në dorë, erdh pranë meje.
– A të thashë? – m’a bani kadal dhe me sy të qeshun.
– Të lumtë! – i thashë dhe e putha me nji dashuni të dyfishueme.
– Menre – më tha mbas pak tue m’a rrasë dorën në prehën.
– S’e due. Mbaje se t’a kam falë.
– Po e mbaj, por mos gabojsh me m’a kërkue përsëri – gjegji dhe u çue. Kërceu nja dy herë prej gëzimit dhe iku tne flejtë tue na e urue natën e mirë. Sikur t’edukohesh mirë kjo fëmi e squetë kush e din se çfarë shërbime të çmueshme do ti bante Shqipnis e njerëzis.

16 Korrik
Të Mërkurën erdh Fahrija e Dajë Dautit dhe më muer për të shkue ke Dajë Haxhiu. Un s’dojsha me shkue se….se më dukesh sikur do të largohem për gjithmonë prej Shpendit, por ajo nguli kambë dhe më muer. Ndejta tri net. Sot u ktheva. Dajë Haxhiu u gëzue shum kur na pa. E porositi të shoqen që të na bante dreka e darka të mira. Mbasandaj u kthye kah Fahrija dhe i dha të kuptoje se asaj i takonte me më zbavitë me lojna e hoka.
– Lueni si në fëmini – tha tue u drejtue kah un.
– Besoj se ju pëlqejnë lodrat e vogjëlis, mbassi ato ju a kujtojnë jetën e ambël e pa brenga që keni kalue dikur.
– Ke të drejtë përgjigja un me buzë në gaz.
– Nashti s’kujtoj të jeni, si atëhere, të patrazueme në shpirt – shtoi mbassi na shiqoi gjatë ndër sy, si të donte me hetue e me zbulue dishka.
– S’dij – gjegja un e prekun në shpirt dhe pak e hutueme.
I mrulli vetullat me nji farë dhimbje, si ajo që tregohet për ato që lypset të mëshirohen, dhe tha:
– Lueni, gëzoni, qeshni, jetoni.
U largue, mandej, si t’ishte i pezmatuem prej gjendjes s’onë të vajtueshme. Un, mahnitshëm, e shiqojsha at plak t’adhuruem që na nxitte t’a gëzojmë e t’a shijojmë jetën. Më dukej sikur e çmonte gjendjen t’onë plot mungesa dhe e zbulonte t’ardhmen e shëmtueshme që na pret.
– Po na s’jemi të vogla që të luejmë si fëmijt – i tha Fahrija kur ai po largohesh.
U kthye. Na kundroi dhe tha:
– Oh sa mirë do t’ishte sikur të ishit të vogla apo të mbeteshit foshnje, të pakën, për nja 10-15 vjet.
– Përse?! – pyeti Fahrija e çuditun.
– Përse?! Sepse….
E këputi dhe e kapërdini fjalën. E tundi kryet si me zemrim dhe shtoi mbas pak me nji za t’egër:
– Na….na jemi fajtorë dhe dënimin, sigurisht, do t’a vuejmë.
Iku mbasandaj si ata që nuk duen me e pamë mjerimin e të dashunve të vet.
– Ç’thotë xhaja kështu Dije? Ai shpesh flet kësodore, por un nuk e kuptoj – tha Fahrija naive që së kishte marrë vesht gja.
– Ku dij un – gjegja si ndër dhambë, pse së kisha nge.
Po. S’kisha nge, se mendja e eme po përpiqesh me i spjegue fjalët e tija enigmatike. Ma në fund solla besim se atij i vinte keq për fatkeqësin t’onë.
– Pse dëshirove të mbetemi të vogla edhe për disa vjet? – e pyeti Fahrija kur u kthye në mbrame.
– Përse? – Sepse sot shumica e mashkujve nuk i shofin punët t’ueja edhe me syt e femnës. Ata gjykojnë sikundër u pëlqen pa i përfillë të drejtat t’ueja. E mbrenda 10-15 vjetve, sigurisht, do të ndrrojnë mendim dhe do t’arrijnë me i çmue të drejtat t’ueja – spjegoi Dajë Haxhiu tue folë me nji farë nxehtësije që të bante të kujtojsh se asht tue nxjerrë lav nga goja e jo frymë.
– Beson se për 10-15 vjet mund të ndrrojë kjo mendësi? – pyeta.
– Po, besoj. Mbrenda këtyne vjetve, me doemos, do të shembet bota e vjetër e do të krijohet bota e re – gjegji tue e thithë cigaren me aq forcë sa të dukesh sikur don me i përpimë krejt hidhësit e shoqnis së sotme për me mos i a lanë trashëgim asajë së nesërmes.
– Po mbulesa ç’asht Dajë Haxhiu? – pyeta un mbas nji heshtjeje të shkurtun.
– Mbulesa? – bani tue i mrrullë vetulat. – Ajo asht… shpikja e përçudëshme e disa fanatikëve që i a kanë ulë vlerën fës s’onë. Asht nji zakon i mbetun prej mija vjetsh dhe që mprohet prej turmave fanatike si ligjë fetare.
– A nuk urdhënon feja me u mshefë e me u mbulue?
– Jo. Feja nuk robnon, por liron. Vetëm duhet të nderohet porosia fetare e morale që ban Kurani për t’i mbulue pjesët e turpëshme të shtatit.
– Asht e dijtun.
– A t’i hjekim, pra, çarçafët? – pyeeti Fahrija.
– Jooo.
– Përese?
– Sepse ju grijnë fanatikët; sepse duhet të vijë koha që të hudhen tej ata llome që i a kanë ngjitë fës – gjegji.
– Q’u thue gocave ashtu mor burrë? – i tha e shoqja që kishte ardhë pak ma parë dhe i kishte qëndrue mbas shpine.
– Të vërtetën moj grue – përgjigj, mbassi e kthei kryet mbrapa dhe e pa.
– Si? Don me i qitë jashtë pa çarçaf?
– Jo, moj e urueme, jo. Un nuk i qis pa çarçaf, por feja, ajo fë që disa fanatikë thonë se e urdhënon mbulesën – gjegji.
– Hej! – bani e shoqja e harlisun.
– Po të kishje pasë gocë ti Dajë Haxhiu a do t’a mbulojshe? – pyeta.
– Do t’a lijsha të lirë të vendoste vetë e t’a zgjidhte njenën dysh: lirin ase robnin – i a bani dhe u ngrit me dalë.
– E! A e ndigjove se si tha xhaja? – tha mbas pak Fahrija tue e thye heshtjen qi kishte plakosë.
– E ndigjova.
– Ç’mendon nashti?
– Nashti? Nashti mendoj sikur t’isha djalë.
– Sikur t’ishje djalë?! – bani e habitun.
– Po.
– Ç’do të bajshe?
– Do t’i shpallsha luftë botës fanatike dhe do të vazhdojsha derisa të ngadhnojsha ase të mbarojsha.
– Ke të drejtë – tha dhe heshti. Duket se edhe atë e rrëmbyen mendimet.
Tasht që po i shkruej këto rrradhë prap mendoj mbi gjendjen t’onë të mjerueme. Ata që kanë mend, që kanë ndërgjegje të pastër dhe shpirt të dlirët, pa dyshim, e shofin me tmer se sa të vrazhdët, se sa të ndytë e të shëmtueshme e kemi jetën na sot. Jeta e jonë asht e zbrazët, e kotë, mërzitëse dhe pa asnji ngjyrë. Ajo ma fort i gjason vdekjes se sa rrojtjes. Jemi burgosë dhe na asht mohue çdo e drejtë. A ka çarçafi bazë morale dhe a urdhërohet prej fës? Jo. Atëhere ç’asht kjo bolbë për na të mjerat? A asht çarçafi, me të vërtetë, kështjelli i papushtueshëm që ruen nderin e femnës? A asht çarçafi nji shtërrak midis nderit e turpes? Pa dyshim jo. Nderin e femnës e ruen karakteri i sajë i fortë dhe jo ajo pece e bardhë ase e zezë që i a mbulon shtatin. Para mburojes së patro nditshme të karakterit, pa tjetër, qëndron e pacenueshme virgjinia e pastërtia e femnës. Ajo që asht mbrujtë me nji edukatë të shëndoshë dhe asht pajue me vlerat morale të trashëgueme bres mbas brezi prej stërgjysheve, e ruen nderin si nji pasuni të vlershme që e ban krenare, por jo si nji teshë të futun në thes. Prandaj mbulesa, sikundër tha edhe Dajë Haxhiu, asht nji shpikje që nuk i shërben qëllimit t’atyne që e porosisin. Përkundrazi asht nji pengesë e pakapërcyeshme për zhvillimin dhe naltësimin e femnës Muslimane. Po të kqyret shoqnia e jonë me synin e pagabueshëm të nji studjozit, lehtazi, do të konstatohet se demoralizimi e korrupsioni asht ma shum ndër qytete se sa ndër katunde, ku femna nuk asht futë nën zgjedhën e çarçafit. Nuk kujtoj se mund të guxojë kush me pretendue se fusharaket ase malësoret tona janë ma pak fetare dhe ma pak të ndershme se na qytetaret. Brezat e ardhëshëm, pa dyshim, do të çuditen se si e kemi durue këtë robni që na asht impozue me përdhunë. Në nji kohë kur bota mundohet me i kapërcye kufijt e stratosferës për t’i kolonizue planetet dhe përpiqet me zgjidhë probleme me randësi kryesore, na qajmë hallin e çarçafit dhe e vrasim mendjen se a duhet t’a hjekim apo jo? Oh të mjerat na. Un, po t’isha djalë, do t’i tregojsha botës mashkullore se dora që përkund djepin asht ajo që e rrotullon boshtin e fatit të njerzis, sepse ajo dhe vetëm ajo e drejton jetën kah horizontet e ndrituna ase t’errta. Por mjerisht s’jam djalë dhe si femën nuk mundem me e nxjerrë zanin.
Sot në mëngjes, mbassi ika nga Dajë Haxhiu, bashkë me Fahrijen shkova ke ajo, ku qëndrova nja nji orë. Ndërkohë erdh Bedrija, nji e njoftuna e Fahrijes. Kjo ishte nji vajzë nja 16 veçare, sy e vetull zezë, shtat hollë, buzë trashë, dhambë bardhë, hundë drejtë dhe qafë gjatë. Me nji fjalë ish mjaft e bukur. Kishte ardhë me marrë do figura lulesh për me qëndisë dishka. Mbas përshëndetjes dhe mbassi i a dha figurat e pyeti Fahrija:
– Hej Bedrije! Si i ke punët nashti me at djaloshin që rrin në shtëpi t’ande?
– Mirë – gjegji ajo mbassi shiqoi kah un pak si me droje.
– Kjo asht kushrina e eme – tha Pahrija tue më tregu mue.
– Mos druej! Fol!
– Mirë pra – përgjigji Bedrija me buzë në gaz dhe tue u spërdredhë.
– Nashti ka filue me më folë ambël e…
– Beson se të don? – pyeti Fahrija tue i a premë fjalën.
– Po. Dje i dhashë nji letër dhe kërkova të takohem me te.
– Po pse i shkrove letër, kurse ti e ke në shtëpi dhe e takon për çdo ditë?
– Në letër i kam shkrue edhe dishka tjetër. Mbarsandaj më vinte turp t’i thom me gojë.
– A!. Po a shpreson se ka me t’u përgjigjë?
– Me doemos, se… më don.
– Hej! – bani Fahrija dhe, mbassi u mendue pak, pyeti: A e more vesh se nga asht?
– Po. Asht Kosovar. Ka vetëm nji nanë plakë dhe nji motër.
– Po emnin a i a mësove?
– Po. Shpend e quejnë, por un e thrres veshshpuem, pse e ka të shpuem veshin e majtë.
– A! – bani Fahrija si e topitun dhe e mpime. Sikur të më kishte ramë pika apo të më goditte rrëfeja, nuk do të tronditesha ma fort se sa kur ndigjova prej gojës së Bedrijes se dashnori i saj qenka Shpendi, ai djaloshi që pak ditë ma parë më foli me nji gjuhë që shprehte kënaqësin e zemrës për njoftjen e bame me mue. M’u dridhën leqet e kambëve dhe qeshë tue u rrëzue për dheu pa pikë fryme. Sedreja, ajo krenari që ka femna dhe që nuk e lejon me u përulë edhe para shoqeve të saja, më mbajti në kambë. Po të mos më vinte turp prej asajë Bedrijes që nuk e njifsha, sigurisht, do të kisha thirrë me shkul të zemrës dhe do t’isha përplasë për tokë si e vdekun. Dëshprimi m’i mveshi syt me nji hije të zezë dhe nga thellësia e zemrës ndiva të ngjitet përpjetë nji valë përvëluese për t’u shprazë nga syt e mij si nji lang i nxehtë e helmatues. Prandaj i ula syt. Po, i ula se nuk dojsha të më diktojë ajo që un tash e urrejsha si shemrën t’eme. Me gjithë atë nuk qava, dhe tue i kafshue buzët, e frenova furin. Kur i ngrita syt pashë se edhe Fahrija ishte zbemë fare.
– Ç’ke – e pyeta pa dashas.
– Kurrgja – gjegji me nji za të mpakët.
Kuptova se edhe ajo kishte qenë shitue prej veshshpuemit. Ika pa e zgjatë ma dhe e tronditun, pse edhe me Fahrijen qenkemi shemra. Kur ktheva në shtëpi, shfreva tue derdhë lot për dashunin e humbun e pa fat që e ka pushtue zemrën t’eme të shkretë. Thonë se femnën e mundon shum nakari. Po. Kjo qenka e vërtetë, por qenka e vërtetë edhe ajo që kur dashunueka femna arrika me e sakrifikue edhe shpirtin. Ma mirë t’i kisha thye kambët e të mos kisha shkue ke Fahrija, se sa shkova dhe vrave vetëhen.

17 Korrik
Sot në mëngjes erdh Irena ke ne. Mbassi më përshëndeti m’u ankue se pse nuk shkova t’a shof kur u ktheva dje në shtëpi. Ma në fund e shfaqi çudin e vet se si kisha ndejtë tri ditë e tri net larg . . . shtëpis. Më duket se ajo e ka hetue se shka asht grumbullue në zemrën t’eme që flet kësodore, me gjith që pak mbylltas. Ajo, natyrisht, habitesh se qysh kisha ndejte tri ditë larg Shpendit e jo larg shtëpis, por këtë nuk e tha. Të them të drejtën un s’dojsha me ndejtë, por më mbajtën. Dhe u mërzita aq shum sa qeshë tue plasë. Me gjithë këtë, me mend e me zemër, jetova këtu, pranë atij që e dashunoj me të gjitha fuqit e mija të shpirtit e të zemrës. Si thashë edhe ma naltë, kuptohet se Irena e ka pikasë dashunin t’eme, atë dashuni që Shpendi shpirtazi kërkon t’a shfrytëzojë me lajka dhe mandej të m’a kthejë shpinën. Oh mizuer! Kush e din se sa Bedrije, Fahrije e Xhevrije ka si un nëpër skutat e Tiranës që i lajkaton për me i futë në kurthin e poshtnimit. Sido që të ngjajë mue nuk mundet me më përulë, pse un do t’a ndryej në zemër atë dashuni dhe s’do t’a shfaq edhe sikur të pëlsasi prej këtij lëngimi. Irena e pastër, natyrisht, nuk dinte gja për sa kam marrë vesh mbi at djaloshin e rrezikshëm. Prandaj ajo flitte shkoqun dhe ankohesh pse nuk kisha shkue me e pamë. Ku t’a dinte ajo se un nuk shkova nga droja se mos hasem me Shpendin ke ajo. Kam vendosë që të mos e shof ma dhe zemrës me i vu nji gur të randë.
– Ti shkove ke Daja, Dije, por Shpendi m’a lodhi kokën me pyetje të parreshtuna që më drejton për ty – tha ajo mbas pak.
– Ç’pyeste? – thashë me mëllef.
Ajo nuk i dha dum zanit t’em që duel jo nga gërmazi, por nga thellësit e zemrës së plasun.
– Gjithshka: ku asht? Ku ka shkue? Pse ka shkue? Sa do të qindrojë dhe nji varg të gjatë si këto. Ai gjithnji pyet për ty dhe tash besoj se të njef fare mirë – gjegji Irena.
– Nga më njef?
– Të njef prej meje, se un i kam thanë.
– Ti? Çudi! Përse i flet atij për mue?
– Sepse më pyet.
– Në të pyet, ti mos i u përgjiq.
– A mundem se?!
– Pse s’mundesh?
– Pse më vjen keq.
– Të vjen keq?. Pse?!…
Dojsha t’a shpraz vënerin e zemrës tue i kallzue se sa djalë i lig ishte Shpendi, por e mbajta vetëhen, se s’dojsha me e pezmatue.
– Pse at e kam si vëlla dhe ty si motër. Ndoshta ai… – tha dhe u hudh e më rroku për qafe.
Nji copë herë më shtrëngoi e më puthi me nji dashuni shum ma të madhe se atë që ushqen për mue. Mue m’ishin mbushë syt me lot, pse e ndijsha dashunin e pastër të saj dhe se pse zemra e eme, e plagosun randë nga marrdhanjet e Shpendit me Bedrijen, vëlonte prej dëshprimit. Mbas pak çastesh u zhgreha në vaj dhe qava mirë e mirë, plotsisht si ato që duen të shfrejnë e të shpaguhen në vetëvetëhe për gabimin trashanik që kanë bamë tue i dhanë llas zemrës. Irena m’argëtoi dhe u përpoq të më qetsojë. Kërkoi t’a marri vesht shkakun e këtyne lotve të derdhun me aq furri, por nuk i a thashë. Po, nuk i thashë, se due t’a ndryej mbrenda zemës atë tinëzi që deri sot për mue që ma se e shenjtë dhe mbas sodi ka me qenë si nji plagë vdeksuese e trashëngueme nga nji betejë e humbun… Eh jetë. Qofsh shue! Eh dashuni… Qofsh mallkue!

21 Korrik
Qysh atë ditë që ktheva nga Dajë Haxhiu nuk kisha shkelë në shtëpi t’Irenës, me gjith që ajo më ishte ankue dhe më kish ftue. Nuk kisha shkue, por me e thanë të drejtën ky vendim më kushtoi shum shtrehjt, pse e pagova me disa mij hofkëllime dhe me ca litre lot. Me nji anë drojsha se mos e ndeshi a t . . . – ah atë – dhe m’anë tjetër dojsha t’a shof, të paktën, për sc largu. Shpesh më kapshin rrebet dhe e dëshprueme, qajsha tue e mallkue vetëhen. Disa herë bahesha fare foshnje: Kërkojsha t’a mbys por me kusht që t’a ngjall rishtazi!…
Mamë Gjystina dhe njerka qysh dje kishin vendosë me shkue sot diku në vizitë. Njerka përpara se të nisesh më porositi t’a mbylli portën prej mbrenda. Me qenë se edhe fëmijt nuk ishin në shtëpi, sa duel ajo, e mbylla portën dhe u ula në lulishtë, kur kujtojsha se do t’i qetsoj nervat tue lexue në nji libër. Pa kalue shum kohë erdh Irena dhe më ftoi me shkue në shtëpi të sajë për me më diftue dishka interesant. Refuzova dhe nji copë herë nuk i u binda, por ma në fund u përkula nga lutjet e saja. I shkova mbrapa. Kur hymë në kthinë të saj pashë se aty, ngjat bibliotekës, qëndronte në kambë Shpendi. Sa e pashë bana të zbrapsem, por më pengoi Irena tue më kapë për dore e tue më thanë:
– Ku shkon Dije?
– Liromë, se do të shkoj në shtëpi – gjegja tue i hudhë Shpendit nji veshtrim t’egër dhe plot mëllef e duf.
– A prej meje ikni Zojushë? – pyeti ai me za, që tregonte se ishte shqetsue.
– Po prej teje – thirra me mëllef.
– Përse? – pyeti i premë.
– Sepse ti je katil…. – thirra me të tanë forcën e urrejtjes që më kishte grumbullue zilia në zemër.
– Ç’thue Dije? – m’a bani Irena tue më shkundë për krahu.
– Rri ti Irenë – i thashë asaj dhe i dola para Shpendit me nji hof të guximshëm që epte të kuptohet se dojsha të matem me të për t’u shpague. Fëtyra e tij, menjiherë, u zbe. Mbasndaj u mbulue prej nji hijes melankolike. Edhe syt e mij ishin errësue prej lakmis së shpagimit kundrejt atij që kishte qenë idoli i zemrës s’eme. Prandaj po e shifsha turbull, si t’ishte rrokulluem prej reve të zeza.
– Un qenkam katil!? Cilin vrava? – pyeti i turbulluem.
– Të tanë botën – i thashë tue u dridhë prej nervozitetit.
– Gaboheni Zojushë. Un i due njerzit – gjegji me za të këputun.
– Po. Tregohesh sikur i don që t’i mbytish mbasandaj tue i përqeshë mbas shpine – i a bana me qesëndi.
– S’asht e vërtetë. Më thoni se cilin vrava?
– Mue, mue, or i pashpirt? – brita si e tërbueme.
– Un ty të kam shpirt – thirri dhe më rroku për duersh.
– Shporru! – klitha dhe u rrëzova ndër krahët e tij.
Të gjitha femnat janë sensibël, por un jam ma fort se çdo tjetër. Menjiherë përshtypem dhe e humb fuqin e qëndresës. Edhe kësajë rradhe më dërmoi dobsia e nervave dhe u vilanisa. Kur i hapa syt pashë se Shpendi dhe Irena qajshin ke kryet t’em.
– Hej! Si je Dije? – më pyeti Irena me za të përvajshëm dhe tue m’a fërkue ballin me dashuni.
– Hof! – i a bana dhe e ktheva kryet kah muri për t’u mshefë prej Shpendit.
– Shif, Dije, se si qan Shpendi për ty – më tha Irena.
– Qan për Bedrijen i . . . poshtmi – gjegja me zemrim, por me za të këputun.
– Për cilën Bedrije? – pyeti ajo e habitun.
– Për atë që ka në shtëpi – thashë dhe bana të ngrihem për me ardhë në shtëpi.
– Për shpirt të babës e të vëllazënve nuk due tjetër veç teje o engjëll – thirri Shpendi me za të përvajshëm dhe më kapi për duersh.
– Gabohesh, Dije, se Shpendi s’don njeri tjetër veç teje. Të betohem se ai prej kohësh m’a ka hapë zemrën dhe më ka thanë se të don si i marrë – shpjegoi Irena.
– Kam me t’a provue se nuk e due Bedrijen e marrë dhe mërzitse – tha ai me dëshpërim.
Ai dridhesh si thupër dhe qante me dënes. Ai djalosh që kish luftue, me pushkë në dorë, kundër gjindarmëvet, ai që nuk ishte përkulë edhe para vdekjes, tash qante para meje dhe betohesh se nuk dashunonte njeri tjetër veç meje. Nji flad sigurije e argëtoi zemrën t’eme të përvëlueme dhe shpirti nisi me u lehtësue nga ajo peshë e madhe që randonte mbi të. E ktheva kryet dhe e pashë. Syt e tij, të mbushun me lot, shprehshin përvujtnin e atij që kërkonte mëshirë tue thanë:
– Besomë se të due o shpirt! Kij dhimë për mue, Thonë se femna pezmatohet ma shpejt e ma shum se mashkulli. Un, sikundër duket, e kam ma të zhvillueme ndiesin e dhimës se menjiherë ndrydhem para atyne që qajnë.
– Mjaft ma Dije! – më tha Irena dhe u shduk.
– Mjaft ma! – më beson? A më don? – tha Shpendi me za të përvajshëm dhe i krrusun mbi kokë t’eme. Lotët e tij pikojshin mbi mue. M’u sos durimi.
– Poh – thashë dhe i mbylla syt.
– O shpirt! – thirri ai më nji za që gjante sikur dilte nga megjet e nji zemrës së zhuritun prej flakëve shkrumnuese të dashunis. Buzët t’ona ishin bashkue dhe lotët ishin përziem me të njeni tjetrit. Gjithë dyshimet ishin avullue në ças dhe ret e zeza ishin zhdavaritë nga Qielli i mendjes s’eme. Kishte lemë Dielli i lumnis dhe buzët t’ona këndojshin kangën e dashunis për t’a përhirue ngadhnimin e zemravet t’ona. As Leka i Madh që e pushtoi botën, as Napoleoni që i mundi gjeneratat ma të mëdhej të kohës së tij, nuk ngadhnuen sa un, pse ata fituen tokë e kështjej tue derdhë gjak, kurse un tue derdhë lot, pushtova nji zemër që vlen ma shum se mbretnit e tyne.

27 Korrik
Tash gati çdo ditë takohem me Shpendin. Ndihma e Irenës, në këtë mes, ka luejtë rolin kryesuer. Ajo, sikundër e lehtësoj afrimin dhe e përgatiti sheshin e bashkimit t’onë, nashti vazhdon të na përkrahi tue na dhanë lehtësina të ndryshme për me u takue me njeni tjetrin. Ajo asht e kënaqun pse arrini me na pamë të marrun vesh në mes t’onë dhe të dehjun nga dashunia. Na rrëfen se si e ka zbulue dashunin t’onë, si asht kujdesue që të mos hetohemi prej tjerve dhe, ma në fund, si asht përpjekë që të na bashkojë. Mbassi mbaron kallzimi, nis me na përqeshë tue i shkërbye sjelljet e gjeset t’ona. Atëhere na shpërthejmë në gaz dhe qeshim me të madhe. Ven në shpoti ma fort dobësin e nervave të mija dhe tallet me krizat që kam pasë tue u vilanisë. Oh sa cytanike asht bamë Irena nashti! Ajo tash ban njimij lodra për të na tallë, por edhe për të na afrue ma tepër. Jam e lumtun që kam nji shoqe kaq të mirë. Tash atë e due ma fort se përpara, pse asht edhe shoqja e tinëzive të mija. Të gjitha ret e dyshimit e të mosbesimeve, që rrijshin vjerrë e pezull mbi kokën t’eme, tash janë zhdavaritë. Shpendi e ndrroi shtëpin. Iku prej Bedrijes, prej asaj që me rrenat e saja që tue më ba me luejtë mendsh. Ai më dashunon me gjith shpirt dhe ndoshta ma fort se sa meritoj. Ai tash më duket ma i ambël, ma i shoqnueshëm dhe ma i afër ke zemra e eme. Disa herë orë të tana kalojmë tue u fjalosë vetëm e vetëm për t’a matë dashunin e njeni tjetrit. Tash ma jetojmë bashkë, pse edhe në gjumë andrrojmë për shoqi shoqin. Un e ndjek dhe e përcjell, me mend, në te gjitha orët e ditës. Sigurisht edhe ai si un asht. Çdo punë e çdo mendim kërkojmë t’i a përshtatim dashunis s’onë. Ajo që nuk pajtohet me natyrën e dashunis s’onë, për ne, nuk ka vlerë, nuk ka jetë. Oh se ç’qenka njeriu që dashunon. Ai qenka nji pus i pashterrun ndiesish dhe goja e tij nji kovë shprehjesh dashunije. Se ku gjinden gjitha ato fjalë! Edhe un çuditem se nga burojnë gjitha ata dëshira e lakmi që për ndokend do t’ishin foshnjarake, por për ne janë tepër të çmueshme dhe t’arta.Sa shpejt ik ora se?!. Ajo nuk ndihet fare dhe; kundër dëshirit t’onë, fluturon me krahë të lehta dhe krahas me rrezet e shpejta të Diellit.

30 Korrik
Befas u hap sot mbas dreke porta e shtëpis dhe hyni mbrenda Rizai bashkë me nji katundar që kishte sjellë nji kalë të ngarkuem me qymyr… Un, njerka dhe Hallë Hatixheja, asokohe, ndodheshim t’ulun mbi nji rrogosë në lulishte. Hallë Hatixheja, menjiherë, e mbuloi fëtyrën me dorë dhe, tue u kthye kah ne, thirri:
– Uh u shoftë! Na pa… dreqi.
Un u çova në kambë dhe mbeta e habitun, me gjith që halla më bërtite:
– Ik e mshifu moj qyqe!
Njerka vrapoi kah gjelltorja që të mshifesh, por tue ngamë u pengue dhe u rrokullis si ndonji tinar. Sa turp dhe punë e shëmtueshme asht kur rrëzohet femna me – kambë përpjetë. Këtë e provova sot me njerkën. S’munda me e mbajtë gazin dhe qesha me të madhe kur pashë se njerka u plandos dhe që tue e thye qafën. Katundari ishte nji plak nja 70 vjeç, me shtat vigani, me mustaqe të mëdha dhe pak i krrusun. Brekushet e zeza i kishte të grisuna dhe aty këtu t’arnueme. Xhoken e vjetër e kishte hudhë mbi kalë. Kësula e tij, dikur e bardhë, ish nximë prej pluhunit të qymyrit dhe ish zhulosë rreth e rrotull prej djersës. Plokët e thijun të kokës kund kund ishin nximë prej pluhunit të qymyrit. Duert dhe fëtyrën i kishte të murme e të nxime prej Diellit dhe prej qymyrit. Djersët e fëtyrës, herë mbas here, i mshinte me pëllmbën e dorës ase me kindin e mangës. E shkarkoi qymyrin dhe u largue pa verejtë n’asndonji anë si t’ishte njeri i pangacmuem prej kërshëris dhe si i mpinë prej brengjeve të jetës. Kush e din se ku e kishte mendjen i ngrati kur na shkëpurdheshim me ikë e me u mshefë prej tij. Kush e din se ç’vlonte në trut e tij të lodhun nga vuejtjet e jetës kur njerka dhe halla po shfrejshin tue truem e tue shamë. E pse e përbuzshin dhe e mallkojshin të ngratin? Sepse i kishte pamë. Çudi! Ndoshta syt e tij nuk panë kurrgja, mbassi mendja e tij, sigurisht, do të ketë qenë e grabitun prej halleve të sigurimit të jetesës së fëmijve. Ndoshta ai nuk ndigjoi gja, pse mendja e tij pa dyshim, do të ketë qenë përpjekë me e bamë llogarin e atyne sendeve që do të blente me të hollat e qymyrit për kalamajt e vet të zveshun, të zbathun dhe ndoshta edhe t’unshëm. I shkreti katundar! Njerkën zijoshe apo hallën e rregjun nga mosha do t’a shifte qyqari? Fytyrën e zezë të njerkës apo fëtyrën rumbullake të hallës që asht plot rrudha, taman si nji… sahan sutlash?… Oh sa fanatike janë këto plakat t’ona.
Kur u mbyll porta tue kërsitë me zhurmë mbas shpinës së tij, krisi poterja mbrenda shtëpis. Njerka e rroku Rizanë dhe i a zbuti shpinën, pse ai kishte hymë mbrenda me burrin e huej pa lajmue fare. Po!… Mbasandaj u kthye kah un dhe nisi me më shamë, pse nuk isha mshefë, menjiherë, prej katundarit. Edhe halla u bashkue me të. Nji copë herë më shanë dhe më paralajmuen se do të digjesha në flakët e pashueshme të Xhehenemit, mbassi më kishte pamë ai katundari. Vall ç’do të thoshte nji shoqe e qytetnueme Europjane po t’a shifte këtë sqenë dhe po t’i ndigjonte këto përbuzje e kërcnime? Kush e din. Ndoshta ajo nuk dp t’u besonte syvet e veshëvet të vet dhe do të kujtonte se ka parnë nji… andërr të keqe.

2 Gusht
Dje Meti, tue u zanë me Feriden, kishte thye nji xham. Për kët shkak njerka e rrafi, ashtu si më rrifte mue dikur, tue i ramë me grushta krës dhe tue e përplasë për muri. M’u dhims djali që ulërinte. Prandaj shpejtova me e shpëtue, por ajo nuk e leshonte, se donte te shtrejë e të ngopet në të. Fjalët e lutjet e mija nuk mundën me e zbutë. Vazhdonte t’i sjelli. Ma në fund e kapi djalin për fyti, me të dyja duert, dhe nisi me e shtrëngue. Metit i u këput zani dhe i u zgurdulluen syt. Ë pashë se asht tue e mbytë fëmin e vet kjo shtrigë. Prandaj e rroka për duersh dhe, tue e tërhekë me të tanë fuqin t’eme, e shqita prej çunit.
– Hiqu! shporru! – bërtitte kjo arrushë e egër dhe vërsulesh t’a kapi djalin që u struk në nji çip të kthinës.
Foshnja dridhesh prej tmerit dhe cingëronte nga dhimbja e grushtave. Turijt i ishin përlang nga gjaku që i kishte shpërthye nga goja e hunda. Gjendja e tij ishte aq e dhimshme sa me t’a coptue zemrën, por ajo bishë, që e kishte pjellë këtë fatzi, nuk ndinte dhimë për të. Përkundrazi e urrente dhe donte me e shqye. Trupi i em delikat, natyrisht, nuk mund të kishte fuqi përballuese e penguese për nji kohë të gjatë kundrejt atij shtati prej viganesh. Prandaj i thirra djalit:
– Ik Met! Ik e shko ke tata në dyqan!
Djali i trembun, në fillim, u mat dhe nuk guxoi nga droja. Mbasandaj, mbas porosis së përsëritun, u çue dhe, tue shique trembshëm, iku e shpëtoi. Atëhere njerkën e kapën rrebet ma fort dhe nisi me m’u kërcnue.
– Pse s’më lë t’a mbytsha? Ç’ke ti? Kush je ti që më pengon? – thoshte si në të përçartë e me zemrim të madh.
Përpiqesh të më mposhti për të shfry në mue.
– Ç’ke ti? Pse m’a shpëtove? – briti përsëri si e luejtun mendsh.
– Më dhimset se e kam vëlla mori shtrigë – i thashë ma në fund me të tanë dufin e urrejtjes që m’ishte grumbullue në zemër. Mbasandaj bana të shqitem. E përmblodha krejt fuqin dhe, mbassi e shtyna me hof, u tërhoqa mbrapsht. Pa humbë kohë u vuna në të ikun, por ajo m’u turr, si nji bishë e egërsueme për së tepërmi dhe më kapi mu në prak të derës.
– Ku shkon mori dosë? – më thirri me nji za të vrazhdët tue më kapë për zverku me dorën e sajë të madhe si ndonji shputë arrushe. Më mëshoi me të tanë forcën e vet dhe më përplasi për dheu. Un klitha e lemerisun dhe mbeta si gjysmë e vdekun. Ndërkohë arrini Mamë Gjystina dhe Irena. E larguen njerkën dhe qëndruen ke kryet t’em. Të dyja më shiqojshin me dhimbje të thellë. Më ndihmuen me u çue e me e lamë fëtyrën që m’ishte ndragë, pse edhe mue më kishte shpërthye gjaku nga goja e nga hunda. M’i ndrroi robet Irena dhe, bashkë me Mamë Gjystinën, më çuen në shtëpi të tyne. Em atë as më pyeti se si ndodhi ngjarja. Më hudhi disa veshtrime t’egra dhe zu me hofkëllue në shenjë zemrimi. Me kaq muer fund ngjarja, por ua jam e dobët dhe vazhdoi të nxjerr gjak. I thashë t’im et që të më sillte nji mjek, por s’e çau kryet fare. Sonte kam ethe, dhimbje koke dhe jam e raskapitun fare. Veç kësaj kam qitë edhe mjaft gjak nga goja. Më duket sikur po me shkatrrohet krahërori. Shkaktarja e këtij lëngimi asht eme njerkë. Dhe përse? Sepse dojsha me e shpëtue të birin nga vdekja e sigurt q’ajo vetë donte me i shkaktue. Kësajë grueje, që s’ka dhimë e mëshirë për fëmin e vet,asht e dijtun se nuk i vjen keq për mue. Tue mendue se sa fort kam vuejtë prej saj, çuditem se si kam shpëtue pa vdekë ndër duert e saja.

6 Gusht
E kishte marrë vesh Shpendi ngjarjen që u zhvillue në mes t’em e të njerkës disa dltë ma parë. I a kishte thanë Irena me të tana hollësinat dhe i a kishte kujtue detyrën që të vraponte me më shpëtue sa ma parë nga thonjt e njerkës. Ai ishte pezmatue jashtë masës. Kur e pashë sot më gjajti sikur qante me syt e zemrës dhe i lëngonte shpirti. Mbas shumë mendimesh që u këmbyen, tue qenë gati edhe Irena, martesa u zgjodh si mjeti ma i mirë për shpëtimin t’em nga njerka. Për t’i a mbrrimë qellimit vendosën që ma parë të merret leja e s’ames së Shpendit me anën e Mamë Gjystinës dhe mbasandej të shkojë Xha Simoni ke im atë si mesit. U ngarkue Irena që të fjaloset me Mamë Gjystinën dhe mandej me Xha Simonin. Shpendi ka vendosë me shkue n’Itali për me i ndjekë mësimet në nji shkollë ushtarake. Prandaj asht i mendimit që martesa të bahet sa më parë dhe kur të vijë vjeti shkolluer të shpërngulemi n’Itali. Un jam turbull. Jam e shtangun nga droja se mos na dalin pengime.

7 Gusht
Mamë Gjystina ishte takue dje me t’amën e Shpendit dhe kishte folë me të rreth çashtjes së martesës s’onë. Ajo e kishte pëlqye dëshirën e Shpendit dhe ishte gëzue kur kishte marrë vesht se na e dashunojmë tjetrin. Tash Mamë Gjystina do të kuvendojë me Xha Simonin që t’a çojë ke im atë për me kërkue pëlqimin e tij për bashkimin e Shpendit me mue. Zemrën, s’dij se pse, e kam të ftofët dhe më duket sikur do të ngjasi ndonji e papritun.

9 Gusht
Kushrini i em Hamit Kërthiza asht hidhnue me t’em atë qysh asokohe që ai më hoq nga shkolla dhe më futi në çarçaf. Qysh atëhere kamba e tij nuk ka shkelë në prakë të portës s’onë. E shof vetëm kur i shkoj në shtëpi tinës t’ime ëti. Hamiti zotnon nji kulturë mjaft të gjanë, ka nji gjykim të mprefët e të kthjellët, karakter të fortë, ndërgjegje të pastër dhe asht idealist. Mbi të gjitha ka edhe nji veçanti që e ban të dallohet ndër shokët: asht njeri i sakrificit dhe e ndin detyrën kundrejt tjerve. Po të duhej me bamë nji farë krahasimi midis njerësve tue marrë sr bazë zhvillimin menduer e kultural të tyne, sigurisht em atë kishte me i përkitë shekullit 15 e Hamiti atij që vjen. Në këtë ndryshim rolin kryesuer, pa dyshim, e ka luejtë, bashkë me natyrën, edhe shkolla. Natyra kapricioze për njenin asht tregue koprace e për tjetrin bujare. Edhe shkolla njenit i a ka hapë dyert dhe tjetrit i ka mbyllë fare. E dij se Hamiti më don shum dhe se për mue arrin me bamë edhe therorina të mëdha. Prandaj shkova sot t’i lutem të pajtojë me t’em atë që mandej të përpiqet me e bindë për martesën t’eme me Shpendin. Por m’erdh turp e s’munda me i thanë gja. Ai më priti, si përherë, me buzë në gaz dhe tue më shfaqë dashuni prej vëllau. Më pyeti edhe se pse isha zbemë pak dhe si shkoj me njerkën. Nuk i thashë gja mbi sa kisha pësue prej njerkës, pse e dijsha se do të pezmatohesh shum. I thashë se kisha ardhë kot, sa me e pamë e me u shmallë. Ika pa i folë gja mbi qëllimin e vërtetë të vizitës.
Irena, së cilës i a rrëfeva çashtjen, u zotue të shkojë e të flas me Hamitin në vend t’em. M’anë tjetër vendosëm që të mos shkojë Xha Simoni ke im atë përpara se Hamiti të jetë pajtue me të. Të shofim se si do të zhvillohen ngjarjet.

11 Gusht
Razijen e kanë zanë ethet. Njerka i a lagu fëtyrën me fijnjë dhe dje mbrama e çoi dhe e la këmishën e sajë Ke vorri i Dervish Hatixhes që t’i a mveshi për t’u shërue!…. Veç kësaj sot i lidhi në dorë edhe nji pë me shumë nyje, të fryem e të bekuem prej nji plake që ka për mjeshtëri me ishtë ase me kushitë. Un e kundërshtova, por ajo s’u bind. Lufton bota e re me të vjetrën, por fiton ajo që duhet shembë nji orë e ma parë në daçim të rrojmë
si njerës.

12 Gusht
U takue Irena me Hamitin dhe ai u pajtue me t’em atë. Neser, në nji kohë të caktueme, do të shkojë Hamiti në dyqan të babës dhe mbas pak do të vejë Xha Simoni me më kërkue n’emën të s’amës së Shpendit. Përgatitjet e planet janë bamë mirë, por nuk dij se a do të kemi fat me ngadhnue. Sa e largët më duket dita e nesërme. Më gjan sikur nuk do të vijë kurrë e nesermja e kësaj dite plot shqetsime.

14 Gusht
Nuk u bind im atë që të martohem me Shpendin.
– S’mundem me i a dhanë gocën nji muhaxherit – kishte thanë.
– Ai asht prej nji familje fisnike dhe ka mjaft të holla – i ish përgjigjë Xha Simoni.
– Sikur të jetë edhe bir Pashai dhe sikur të ketë nji thes me flori, nuk i a nap t’eme bijë nji djaloshit që asht shkulë nga vendi i vet, se guri, miku i em, asht i randë në vend të vet – kishte vërejtë im atë. Në vend që ai të shfaqte nji dashuni e stimë të veçantë për ata të shkretë që i kanë lanë trojet në duert e armiqve dhe kanë ardhë këtu për t’a shpëtue nderin e jetën, në vend që të ndinte dhimë për ata të mjerë dhe t’i ngushullonte me mirpritjen Shqiptare, po i përbuz si t’ishin anmiqt t’onë. Sa keq! Sa turp! As gjykimet e Xha Simonit as arsyetimet e Hamitit nuk kishin bamë efekt. Për kët shkak jam e dëshpërueme. Edhe Shpendi nuk asht ma mirë se un. Irena sajoi me e lajkatue njerkën dhe me e krye punën me anën e saj, por un nuk e lashë, pse e dij se ajo nuk e dëshiron lumnin t’eme. Jemi turbullue fare. S’jemi në gjendje me marrë nji vendim për me mundë me i a mbrrimë qellimit. Hof moj nanë! Jam tue plasë. Do të më lehtësohesh shpirti ndopak po të mundesha me shfry tue qamë. Por, sikundër duket, edhe burimet e syvet janë shterrë. Oh sikur t’a kisha gjallë nanën dhe, tue e mbështetë kryet në krahnorin e saj, të qajsha derisa të qetsohesha. Oh fatkeqsi!

16 Gusht
Hamiti ende përpiqet për me i a mbushë mendjen t’im ët që t’a pëlqejë martesën t’eme me Shpendin. Ai shpreson t’a bindi. Sot më kishte çue f jalë me anë të Irenës që të mos e humbi shpresën dhe të kem besim se, ma në fund, do të shduken gjithë pengimet. M’anë tjetër Shpendi mendon t’i dërgojë t’ime ët nji shkesë tjetër, ndonji njeri që i peshon e i shkon fjala ma fort. Un jam e ngrime dhe e shtangun. Më duket sikur qëndrojnë mbi kokë t’eme turma resh, gati me u përplasë për me më gjuejtë me ndonji rrëfe vdeksuese.

19 Gusht
Edhe plani i dytë dështoi e ra nd’ujë. Njeriu që zgjodh e dërgoi Shpendi, tue shpresue se do të mundesh me e bindë t’em atë për martesën t’onë, nuk pat sukses. Ai nuk ndigjon kurrsesi. Tash e humbëm fare. Im atë as që e shef me udhë të më pyesi a dishiroj të martohem me Shpendin. Asht zot absolut mbi mue, si të kisha qenë dhi, por nji dhi që nuk vlen fare. E simbas Sherijatit, që ai pretendon se i beson, asht i detyruem të më pyesi. Hamiti, si masë të fundme, mendon e propozon që ta njoftojë t’em atë mbi dashunin që kemi për njeni tjetrin. Me këtë mënyrë ai pandeh se do të bindet im atë. Un jam tutë fortë. Prandaj s’mund të them as po as edhe jo. Shpendi e pëlqen mendimin e tij dhe kujton se em atë ka me e vu gishtin në tamth dhe dorën
në zemër po t’a marri vesht dashunin t’onë.
– Në rasë të kundërt – thotë ai – nuk kemi se ç’humbim, mbassi ai ka vendosë me, e kundërshtue martesen t’onë. Kam frigë se zemra e eme e trishtueme nuk do të mundet me i durue këta mundime dhe do të pëlsasi para se t’arrijë me u gëzue. Eh fat’i lig!

21 Gusht
Krisi poterja. Edhe plani i Hamitit dështoi. Ai i a kishte zbulue babës dashunin t’onë dhe i a kish kujtue detyrën që i takon, si atë, për me e pëlqye dhe bekue bashkimin t’onë. Por ai, në vend që të mendohesh ndopak mbas këtij zbulimi, ishte zemërue dhe egërsue keq. Ishte zanë me Hamitin dhe s’kishte lanë fjalë pa i thanë. Hamiti i shkretë, për hatër t’em, e kishte durue dhe nuk e kish prishë me të. Ai ende shpreson se do t’a ndreqi punën me të mirë. Kur erdhi im atë në mbramje ishte krejt duf e mëllef. Më shiqoi me nji farë egërsije që kujtova se më
përpiu.
– Rri urtë, se eshëhedubil-lah t’a marr shpirtin moj murtajë! – m’a bani dhe u turr të më sjelli.
Un ika dhe u mbylla në kthinën t’eme. Ai vazhdoi të flasi me zemërim e me za të naltë.
Sot në rnëngjes, tue i theksue fjalët dhe tue u mshue rrokeve me za të fortë, i tha njerkës që të më porosisi për me mos shkelë ma në shtëpi të Xha Simonit. Un, e shtangun dhe e trishtueme, e ndigjojsha nga kthina e eme. Ky ndalim më pezmatoi shumë, pse nuk do të mundem me u pamë e me kuvendue ma me ata që më duen e sidomos me Shpendin. Tash u burgosa dhe u robnova plotsisht. Për kët shkak nji kohë të gjatë derdha lot deshpërimi dhe e shpraza krejt vënerin e zemrës. Edhe tash, që dukem si e qetsueme, syt e mij janë plot dhe pikat e lotvet bijen mbi këto fletë që po shkruej. Oh sa fatzezë paskam qenë. Sigurisht i vjen keq t’im ët për vorfënin e vobsin e nji njeriut, por nuk i vjen keq për mjerimin shpirtnuer që don me i shkaktue së bijës; m’a merr mendja se i dhimset i sëmuni, por nuk i dhimset e bija që lëndon nga zemra; besoj se i vjen keq për të trenuemin, por nuk don me kuptue se po e shkallit të bijën me kryeneçin e vet të paarësyeshme; pa dyshim e urren vrasësin, por nuk e merr vesh se vetë po e vret të bijën me pengimet që po i nxjerr për me mos u martue me dashnorin e saj. Përse ai për mue tregohet kaq i keq, kaq i egër, kaq i padhimshëm? Përse nuk pajtohet shpirti i em me t’atij? S’dij.

23 Gusht
Ishte vrahthtue Irena tue kujtue se jam sëmunë. Prandaj erdh sot e më pyeti se pse nuk kisha shkue ndër to. I a spjegova shkakun me pikëllim të madh dhe u zhgreha në vaj. Edhe ajo s’u mbajt. Qau për mue e për fatkeqsin t’eme. Lotët e saj, për mue të ngratën qenë si pika shiu mbi nji lule që krruset e nis me u vyshkë. Ndiva nji farë ngushullimi kur pashë se ajo ndinte dhimë dhe qante për mue. Ata lot, për mue, vlejnë ma shum se nji varg margaritarë të kushtueshëm. Kur u ndamë e porosita, me zemër të coptueme, që t’a përshëndette Shpendin nga ana e eme. U puthëm me dashuni dhe u ndamë me sy të mbushun plot me lot.
25 Gusht
Sot në mëngjes kishte ardhë ke na Kumja, e shoqja e Xha Cenit që kemi fqi. E kishte marrë me vetëhe edhe djalin e saj motak. Kumes nuk i rrojnë fëmijt. Shpesh i asht djegë zemra tue mbulue nën tokë ajkën apo pemën e jetës së vet.
– Zoti i ep, Zoti i merr – thotë ajo me nji besim të plotë kur bahet fjalë mbi vdekjen e fëmij.vet të saj. Kur i sëmuhen fëmijt nuk merr doktor. Përpiqet me i shërue me prime plakash dhe me hajmalia. Doktori kurrë s’ka shkëlë në shtëpi të saj, me gjith që i kanë vdekë aq fëmij. Salihun – emni i djalit – e ruen si dritën e syvet dhe mundohet me e rritë mirë, ashtu si e kupton ajo këtë të mirë. Që t’a mprojë çunin nga mordja shtrigë i ka mvarë në qafë nji gTumbull hajmalia, si ndonji varg gështenja. Kur flen foshnja, natyrisht, e vrasin këto dhe s’e merr gjumi. Ajo kujton se asht sëmunë dhe s’don të besojë se mund t’a vrasin hajmaliat. Kur e shef njeriu këtë foshnje me shum shenja gandimi në shtat, i bahet të besojë se ajo dikur ka qenë e burgosun dhe e lidhun
me vargoj hekuri. Në ball i ka vumë nji gjysmë napoloni dhe nji gisht të zi, të marrun nga fundi i fteres! Në krahënuer, përveç hajmaliave, i ka mvarë nji thelb hudhër me nji copë shtipz, të mbështjellun në nji pece të ndytë. Vargu i hajmaliave, bashkë më shukun e hudhrës, gjajnë si dekorata. Ai që e shef ka përshtypjen se ndodhet para nji . . . personi të madh të dekoruem dhe, pa tjetër, e ndin nevojën me e përshëndetë me nderimet përkatse!…. Të gjitha këto, simbas Kumes, vlejnë për me mos u sëmue dhe me mos marrë sysh çuni!… I thashë t’i a heki e t’i a mvari në djep, por ku i mbushesh mendja se?…. E pashë se i u prish qejfi. Prandaj nuk e zgjata shum. Kështu rriten dhe kështu mbyten fëmijt t’onë. Kumja ka edhe nji motër që banon diku, atje tej. Ajo me gjithë që asht martue gati pesë vjet ma parë, s’ka fëmij, pse s’ka pjellë kurrë. Kur të flasish me të mbi këtë, çashtje, të përgjigjet:
– S’don Zoti.
– Kush e ka fajin? Ajo apo i shoqi?
– Zoti e din – do të përgjigjem un, pse mjeku s’i ka vizitue kurrë.
Kështu rrokulliset Shqiptari në këtë jetë.

27 Gusht
Ditët u banë të zeza dhe netët edhe ma të zeza. Mërzia më ka mposhtë dhe dëshpërimi më ka mbërthye me kthetrat e veta për mos më lirue, ndoshta, kurrë. Jam shum turbull. Shpirti më cingëron, zemra më rrënkon dhe syt më qajnë. S’jam e zoja as edhe me i përshkrue ndiesit e mija ndër këto fletë. Disa herë kulmi i mjerimit t’a mbyll gojën.

30 Gusht
Tash asht mbyllë ma deriçka që na shërbente për vojtardhje në shtëpi të Xha Simonit. Vetë im atë i a ka vumë shulin dhe ka porositë që të mos e hapi njeri. Me nji fjalë u mbul dera e atij pallati, ku u përbujt dhe u argëtue zemra e eme.
Nashti s’mundem me e pamë ma Xha Simonin e mirë, at plak që më ka dashtë si Irenën e vet. Tash s’mundem me u kënaqë ma me argëtimet e Mamë Gjystinës që m’ish bamë si nanë e dytë. As nuk mundem me kuvendue me Irenën që m’a pat dhanë gjysmën e zemrës dhe pat marrë pjesë plotsisht në gëzimet ase hidhnimet e mija. Gjithashtu s’mundem me i pamë vëllaznit e saj që edhe për mue qenë vëllazën, E Shpendin e mirë jo se jo.
Em atë i mbylli për mue dyert e kësajë familjeje, Por ai s’mendon se zemrat e tyne s’i kanë mbyllë dyert për Dijen që aq fort e kanë dashë. Oh sa mallëngjehem kur i ndigjoj nga oborri zanat e tyne. Oh sa dëshirojsha të më ngushullonte Mamë Gjystina tue m’i lëmue flokët e kokës. Oh sa do të kënaqesha sikur të mundesha me e përqafue Irenën dhe t’i thojsha në vesh se sa fort më ka marrë malli për… Shpendin. Ndoshta im atë pandeh se me këtë mënyrë i vu gardh dashunis s’eme me Shpendin. Oh sa shum gabohet. Demede s’e ka provue ndonjiherë dashunin që t’a njofi fuqin e sajë të papërballueshme. Ndoshta ai kujton se me masat e ndalimit do të mundet me e shue flakën e fortë të dashunis që valvitet në zemrat t’ona. Ndoshta ai mendon t’a ftorisi zemrën t’eme me jargët e ndonji bandillit që i pëlqen tue kujtue se zemra asht nji enë bakri e jo nji magje ndiesish e lakmish të pastra. Ai demede nuk e din se atje ku shkrep dashunia e vërtetë hapet nji vullkan i pashueshëm për jetë. Lavët e këtij vullkani janë lotet dhe krateri i tij syt. Ky vullkan edhe kur duket si i shuem, ndizet e digjet përmbrenda për të hgufmue ma vonë ma me forcë. Ai do të ndizet, do të digjet dhe do të grafëllojë, pse ashtu e ka krijue natyra, pse ashtu shfren e kënaqet.

2 Shtatuer
Xha Meta e Xha Ceni, dy fqij t’onë, kishin ardhë ke na sot në mëngjes për vizitë. Mbas shumë bisedimesh që u zhvilluen mbi bujqësi u ndrrue kuvendi me lajmin e papritun që dha Xha Ceni: Nji katundar e paska vramë të bijën, pse ajo qenka dhunue me nji fshatar. Rreth kësajë ngjarjeje u shtjelluen mendime të ndryshme. Në fund të gjithë dhe nji zanit e përhiruen atin që e kishte vramë të bijën. Me fjalë tjera femna e dhunueme u gjykue si fajtore e pafalshme dhe u dënue me vdekje.
Natyrisht kurrkush nuk mundet me folë, makar nji fjalë, për me i dalë zot nji femne që, tue mos i frenue sencet e veta, arrin të poshtnohet dhe dënimi i saj, me gjith që tepër i rreptë, asht i justifikueshëm. Vetëm due të dij se pse dënimi randon vetëm mbi femnën e gjorë? N’asht se ajo u dhunue ase bani kurvëni, mashkulli ç’bani? A nuk bani edhe ky bikni? Kush mundet me na sigurue se femna qe ajo që i nxiti pasionin mashkullit dhe e ndolli në të kryemit e asajë vepre qe e dënon shoqnia e sotshme me fjalët ilegale dhe e turpshme.
Sikur të kishte pasë njerzia nji histori turpesh, natyrisht të shkrueme prej duersh të pastra e të padridhuna nga ndikimi ase kërcnimi i tjerve, kishim për të vu re se, qysh nga Adam-Eva e deri më sot, femna asht ngucë e kabue prej mashkullit për t’u bamë vegël dëfrimi për të. Me gjithë këtë, kur asht diktue, asht denue dhe mashkulli s’asht trazue. Përse ajo ndeshkohet dhe ai nuk trazohet? A nuk kanë bamë mëkat ase faj të dy së bashku? Apo mëkati i mashkullit asht i falshëm? Mos asht edhe zoti me burrat apo vetëm i burravet që mban anë kah ata? Çudi! Katundari i jonë e gjet vetëhen të fyem e të turpnuem, pse i qenka dhunue e bija. Ka të drejtë. Por katundari tjetër ndoshta as nuk u skuq në fëtyrë kur e muer vesht veprën që kreu i biri. N’asht se i pari e vrau të bijën për me e lamë turpen me gjakun e saj, a nuk duhej që edhe i dyti t’a vritte të birin për t’a shly atë njollë që djali i tij vulosi me gjakun e nji të ngratës? N’u quejt ajo lavirë ase fërshëndi, a nuk lupsesh quejtë edhe ky njimitar ase bik? Përse randon vetëm nga femna balanca denuese e drejtësis mashkullore?
Apo nuk asht i njinjishëm faji për të dy? Nuk dij, por më duket se të pakën në këtë punë mashkulli nuk lypsej të kishte nji privilegj.
Vepra e ndalueme dhe e turpshme, padyshim, u krye prej të dyve dhe dënimi, po n’atë mënyrë, lypsej t’i përballonte që të dy, se po të mos kishte marrë mashkulli pjesë aktive në veprën e kryeme, nuk kishte se si bahet turpi. Po, se që të bahej turpi lypsesh të bashkohesh mashkulli me femnën. Për ndryshe nuk do t’ekzistonte turpi në këtë mes dhe sot nuk do të derdhte lot nana e shkretë mbi kufomën e bijës së shueme nga dora e atit të vet. Katundaret t’ona vuejnë nga mizoria e burrave dhe e prindëvet të tyne të padijshëm, rrënkojnë nën ndrydhjen që u bajnë zakonet e egra dhe gabimet e tyre shpërblehen randë. Kanunet e maleve nuk i mëshirojnë aspak të ngratat dhe nuk u napin asnji vlerë, E për këto të shkreta kurrgja e mirë s’asht bamë deri më sot.
Sikur të kishte qenë në dorë të femnave sundimi i botës, a do t’a gjejshin të drejtë mashkujt nji dënim të tillë e të njianshëm kur t’u nepesh atyne nga femnat në nji rasë kësodore? Sigurisht jo dhe nuk kishin me lanë mjet pa përdorë për t’a fitue, të pakën, barasin. Po na? Oh na të shkretat nuk lejohemi t’a nxjerrim zanin për të drejta ma natyrale e fillestare e jo ma për këto që kanë nji karakter të shëmtueshëm. „Kur lën femna qajnë trenët”, thotë nji fjalë popullore. Në këto pesë fjalë shprehet krejt përbuzja e skotës mashkullore kundrejt femnës së shkretë. Ky mendim i padrejtë dhe shnjerzuer na ka hymë në shpirt edhe neve femnave dhe e thomi me aq besim si t’ishte ndonji verset i Kuranit ase i Ungjillit. Kjo përbuzje kaq trashanike, që i bahet femnës prej mashkullit, synon me e qëllue këtë mu në shpirt e në palcë: në sedër. Për atë q’asht burimi i jetës dhe shtylla e ekzistencës njerëzore bahet kjo përbuzje kaq e poshtme dhe e vorfën nga vlera mentare e morale. Mashkulli, biri i femrës, i a përplas në fëtyrë asajë këtë të fyeme kaq të randë për me i a therë zemrën mizorisht. Eh fatkeqësi. Mashkulli që mburret me aventurat e veta tue thanë se ka mashtrue e ka kabue këtë ase atë femën,
ka guximin e paturpshëm edhe me e përbuzë edhe me e dënue atë për gabimin që ban, gabim në të cilin ai vetë e shtyn.
Lypset të ngremë krye, duhet të çohemi peshë e t’i luftojmë këto ligjë e zakone që na i grabisin të drejtat t’ona ma se natyrale, që na poshtnojnë dhe na ulin në shkallën e nji robneshës së neveritun, që na i shkullojnë dhe na i shterrin burimet e sedrës e të krenaris si femna e si njerës, që na e shtypin pamëshirshëm ndërgjegjen dhe shtefnin. Duhet t’u apim të kuptojnë se përparimi i nji kombi matet me zhvillimin e femnës dhe se kjo lypset të zajë nji vend të kosinderueshëm në shoqnin njerëzore.
A s’ka zemra që të ndijnë dhimë për pësimin t’onë? A nuk ka veshë që t’a ndigjojnë klithmën t’onë? Ah sikur t’isha djalë. Po, sikur të mundesha me metamorfozue e me u bamë djalë, do të mundesha me ndërmarrë nji lëvizje të gjanë për me i luftue rreptësisht pengesat e fatbardhësis së femnës Shqiptare dhe për me i sigurae asaj liri të plotë e njisi të drejtash. Kjo përpjekje e ashpër besoj se kishte me më kënaqë; kjo luftë e rreptë sigurisht kishte me m’a lehtësue ndërgjegjen e dërmueme prej fyemjesh e padrejtësinash të përditëshme që i bahen femnës së shkretë. Dhe zemra e eme atëherë do të mbushej plot hafsh e zjarr për t’i përvëlue kundërshtarët e këtij ideali të shenjtë. Po, zbrazësia e asajë zemre që lëngon nga mungesa e lumnis së dëshirueme, do të mbushej atëherë plot lang zjarri për me u shprazë mandej mbi ata që e kanë monopolizue shijimin e jetës dhe gëzimin e të drejtave në këtë botë.
Nuk jam e zoja me i shpirtnue mendimet e ndiesit e mija, pse s’kam pasë fat me u zhvillue në nji shkollë të naltë ase në nji rreth, ku mbretnon drita e pashueshme e kulturës. Por e ndi se kam nji shpirt që me të tanë forcën e vet, më shtyn me e luftue të ligën dhe padrejtësin; kam nji vullnet që më nguc për me i ramë krës mendësis së mykun, asnjë mendësije që na ka lanë trashëgim errësina qindashekullore e injorancës, ajo që edhe sot na pengon në të kryemit e veprave të shkëlqyeshme fisnikije dhe nuk na lejon të kalojmë nji jetë t’ambël dhe të bukur.
Femna Shqiptare sot s’ka ndryshim të madh nga ato që jetuen disa qinda vjet ma parë dhe, në disa rai a, asht baras me skllavet e motshme, mbassi nuk i gëzon të drejtat e veta. Sikur të dijshin e të mundeshin me shkrue skllavet e motshme, kush e din se çfarë kryeveprash kishin me na lanë, pse në to do t i përshkruejshin vuejtjet e veta dhe ndlesit shpaguese që ushqejshin kundrejt zotve të tyne. Kush e dtn se sa helm e vëner kanë pasë grumbullue zemrat e tyne të plasuna. Kush e din. Sigurisht ato do të kenë vdekë ma tepër prej pezmit e dëshprimit që i ka bamë me plasë, se sa prej sëmundjesh. Por edhe sot, thuej se, kështu asht femna, sidomos fëmna Shqiptare. Sikur të guxonte kush me e zbulue dufin dhe urrejtjen që ka zemra e sajë do të lemerisesh e tanë bota dhë atëherë do të kuptonte skota mashkullore se deri ku ka arri padrejtësia që i bahet asaj.
Po të kisha qenë djalë, do t’u mshojsha me grusht turijve gjithë atyne që kërkojnë të kenë privilegje dhe që duen t’a përdorin femnën herë si kafshë dhe herë si…..mjet dëfrimi. Por nuk jam. Dhe Perëndia, sikundër duket, nuk e ka menden me bamë mbrekulli.

5 Shtatuer
Sot në mëngjez tue u endë nëpër lulishte ndigjova nji trokullimë të lehtë. E ktheva kryet dhe pashë kah deriçka q’asht ndërmjet nesh e shtëpis së Xha Simonit. Nji pës më ra në vesh dhe mbas pak ndigjova të thërritet emni i em. E njofta zanin. Ishte i Irenës. U avita në mënyrë që të mos hetohesha prej të shtëpis s’eme.
– Merre këtë letër – më tha dhe futi nën prakun e deriçkës nji letër të mbështjellun në nji pece.
Irena e kishte gërrye truellin nën prak që të siguronte nji mjet komunikimi me mue. E mora letrën dhe u largova dalë-nga-dale, si me mos pasë gja. Shkova e u mbylla në kthinë t’eme. E hapa letrën me duer të dridhuna dhe me të rahuna të zemrës. Ishte prej Shpendit. Qeh se ç’më shkruente:
E dashuna Dije,
Fati i lig që na lufton besomë se do të përkulet e do të ndrydhet para vullnetit që buron nga zemrat t’ona të mbushuna me flakë dashunije. Po t’a kisha paramendue se do të dëshironte nisjativa e jonë dhe do merreshin kaq masa t’ashpra kundrejt nesh, po t’a kisha dijtë se do këputet për gjysmë ajo lumni që patëm nisë me shijue, shum ma mirë do t’ishte që të mos e trazojshim t’yt atë me propozimin e martesës. Por ku t’a dijshim se…. Nji miljon herë ma mirë do t’ishte përjetësimi i asajë jete, ashtu sikundër ishte, se sa kjo gjendje që nuk na lejon as të shifeni me shoqi shoqin. Atëhere, kur na besuem se do t’a kunorëzojmë lumnin, u mjeruem. Me gjith.këtë nuk duhet me u dëshprue, se ma në fund do të ngadhnojmë. Un po marr masa tjera për me i a mbrrimë qellimit.
Herë herë mërzitem pa masë dhe më duket sikur do të rroposet krejt bota e andrrave t’ona lumnuese, ajo botë e bukur që krijuen zemrat t’ona. Por fotgrafia e jote që më ka pasë dhanë Irena me lejen t’ande – e mban mend? – më sharton shpresa në shpirt, më mbars me vullnet dhe më përtrin në fuqi. Kjartësia e syve të tu të kaltërt e të qëndisun, që duket edhe në fotografi, ka forcën magjike me mbytë e me zhdukë çdo hidhnim tue e këmbye at në gëzim.
Sot jam mjaft i mërzitun, pse mbramë – vetëm mbramë – nuk të pashë n’andërr. Un edhe në gjumë jetoj me ty. Nuk dij se në ç’gjendje je ti o lofka e zemrës s’eme! Të lutem mos u mërzit dhe kij shpresë. Edhe ime amë asht mërzitë shum nga refuzimi i bamë prej t’yt ët për martesën t’onë. Fëllimi i ambël i këtij mëngjezi, sigurisht, do të dojë me t’i sjellë puthjet e nxehta të kësajë zemre që asht plot mall e dashuni për ty o engjëlli i em.
I joti për jetë:
Shpend Rrëfeja
Disa herë e këndova dhe disa herë e putha këtë letër: Mbasandaj e futa në gji me nji besim fetar që t’a qetson shpirtin e tronditun, ashtu si t’ishte nji hajmali e shkruenie prej dorës së nji shenjtit ase të profetit.

7 Shtatuer
Gjumi m’asht prishë. Gati gjith natën rrij me sy hapët. Edhe shija e bukës m’asht prishë dhe gjellët më duken të zbarta. Sot pata ethe dhe volla pak gjak. Kanë nisë me m’u qarkue syt prej nji rrethit të zi dhe fëtyra m’asht zbemë. Prandaj i thashë t’im ët që të më sillte nji mjek për me më vizitue, por ai bani sikur nuk më digjoi.

10 Shtatuer
U martue Irena. Sot erdh Zefi vetë, bashkë me krushqit, dhe e muer. E çuen Irenën në shtëpin e atij qe dashunon. Un nuk e pashë. Kërkova të shkoj me e takue dhe me e përshëndetë për herën e fundme, pse atë e due si nji motër.
Dalë-nga-dale po këputen vargjet e lidhjes që kam me Shpendin. Mbas sodi nuk ka kush t’interesohet për me na mbajtë në marrëdhanëje me njeni tjetrin. Tash e ndi vetëhen, me të vërtetë, të shkretë, si nji bonjake të mjerë që nuk i qesh njeri. Oh fat’i zi.

14 Shtatuer
Tash nuk druej se më hidhnohet baba po të shkoj në shtëpi të Hamitit, mbassi ata janë paqtue. Prandaj, sa herë që të due, mund të shkoj pa u drashtë. Sot shkova kinse për të bamë nji vizitë, me gjith që vojta për t’u pamë me Hamitin, me shpresë së mos m’epte ndonji lajm të mirë mbi fatin t’onë. Mamë Sybja, e ama e Hamitit, ashtu edhe gocat e djelmt më pritën me gëzim. Fëmijt e vegjël të Hamitit, si përherë, më duen fort. S’dij se pse simpatizohem kaq shum prej të vegjëlve. Mamë Sybja u çudit e u pezmatue kur më pa te dobsueme dhe të zbeme në fëtyrë. Nuk u mbajt pa me më pyetë se pse isha ligështue. Hamiti s’ishte aty dhe, me gjith që prita shum, nuk erdh. U ktheva në shtëpi e dërmueme moralisht.

16 Shtatuer
U shemb e u gremis pallati i lumnis s’eme që kisha ndertue në zemër me duert e Shpendit. Tash u shdukën të gjitha shpresat dhe u përmbysën të gjithë kështjejt e andrrave t’ona. Andrrat e lumnis, si të ishin re të lehta, u avulluen dhe u zhdavaritën prej nji murranit të egër. Po, të gjitha mbaruen, vdiqën. Po. Sot më vloi em atë me nji farë Qazim Krandja, tregtar në shkallë të parë. Im atë kishte shkue sot në zyrën e Sheriatit dhe, si përfaqsuesi i em fuqiplotë, kishte dhanë pëlqimin për kunorëzimin t’em me at farë tregtari. Dhe kadiu, pa pamë nevojë që të më pyeste mue se a e pëlqej kët kunorëzim, i ban formalitetet tue e bekue bashkimin t’onë.
Hallë Hatixheja dhe disa plaka tjera të fisit kishin ardhë ke na sot qysh në mëngjes heret. Mue nuk më thanë gja. Edhe mue, natyrisht, s’më shkoj mendja kund. Kur u kthye em atë në shtëpi, aty pak para mesdite, i duelën para plakat dhe e përgëzuen. Fëtyrat e tyne të qeshuna dhe përhirimet e urimet që i bajshin t’im et tue i thanë „ndjefsh edhe në tjerët”, më futën në dyshim, por nuk mund të pyetsha. Prandaj u tërhoqa me nji anë dhe nuk bëzana. Mbas pak plakat, bashkë me Hallë Hatixhen, erdhën pranë meje dhe, mbassi më përqafuen, m’uruen dashuni e lumni me burrin, të cilin nisën me m’a lavdërue tue thanë se asht tregtar i madh, shum i pasun, i rodit të mirë dhe nji varg të gjatë….
Un, në fillim, shtanga dhe u mpina fare. E humba fuqin e gjykimit dhe nuk qeshë e zoja me e çmue shkallën e fatkeqësis që më kishte kapërthye. Syt m’u turbulluen dhe m’u mveshën prej nji rës së zezë. Plakat I shifsha të zhytuna në nji dendësi tymi, si t’ishin sokullue prej turma mjegullash ase si t’ishin sorra të strukuna pranë meje. Tamthat më rrifshin me forcë dhe veshët më gugullojshin. E vuna dorën mbi zemër për me e ndalue hovin e rrafjeve të forta e të paregullta. Nji copë herë mbeta e hutueme dhe e harlisun. Mbasandaj shpërtheva në vaj dhe qava me të madhe tue bërtitë se nuk e dojsha at njeri për burrë. Mbas asajë shtërgate lotsh e britmash u plandosa në nji kand si gjysmë e vdekun. Vajin t’em ato e kujtuen të natyrshëm dhe si të gjithë atyne që qajnë në rasa të tilla nga njomësia e ndiesive e nga foshnjëria e gjykimit, por jo si shenjë hidhnimi e dëshpërimi. Sa për gjysmë zalisjen që pata besuen se ajo m’u shkaktue nga dobsia e shëndetit që u trondit nga k y . . . gëzim i papritun, me gjith që un protestojsha kundër asajë padrejtësije që m’ishte bamun. Edhe tash që po i shkruej këta rreshta jam tue derdhë lot. Syt e mij më duket se mbas sodit nuk do të shterrin ma veçse kur të mbyllen për t’u hapë në jetën tjetër. Em atë duket i kënaqun që arrini me e fejue të bijën. Për at, natyrisht, nuk ka randësi as edhe vlerë zemra. Ai i fut asajë nji thikë dhe s’e çan kryet fare. Zemra, simbas mendjes së tij, pa dyshim asht si nji lodër fëmijsh që mund të përdoret për çdo loje simbas dëshirit të zotnuesit dhe dashunia nji kanisqë që mund të përftohet ase mund të fitohet lehtazi. Për të ka randësi personi i dhandrit si tregtar ase si arkëtar i nji shume të hollash. Vlera morale mandej, në syt e tij, ka tjetër dukje, tjetër trajtë dhe tjetër ngjyrë. Nji i pasun, simbas tij, asht i ndershëm, i mendshëm, i dashun, i pëlqyeshëm dhe i nderueshëm. Sa për dashunin që asht themeli i lumnis, ai s’don me dijtë gja dhe nuk e ven at ujë në zjarm.
Prindë, si em atë, ka shumë Shqipnia. Këta njerës, me mendësin e tyne prapanike, vetë e ndjellin rrezikun
dhe mjerimin e fëmijve të vet. Këta janë skllavët e primitivitetit e të zakoneve t’egra që janë në kundërshtim të rreptë me konditat e me rrymën përparuese të kohës së sotshme. Këta kanë qëndrue në vend dhe as që duen me shkue përpara për t’i pamë ndryshimet që impozon shekulli i sotshëm. Me fjalë të tjera këta i përkasin shekullit të kaluem dhe nuk mund të pajtohen me frymën e re të kohes s’onë plot hafsh gjallnije. Em atë e dha pëlqimin që të martohem me at njeriun e panjoftun prej meje dhe kadiu e bekoi n’emën të Sheriatit. Këtë poshtërsi shembëllore e bani baba kundër fëmis së vet dhe kadiu e aprovoi n’emën t’asajë ligje hyjnore që quhet Muslimanizmë. Me këtë mënyrë kadiu veproi kundër dispozitave të Sherijatit dhe e njollosi fën që përfaqëson, pse ajo, sikundër thotë Dajë Haxhiu, nuk lejon martesë pa u marrë, tri herë me radhë, hiri i të dy palëve që do të kunorëzohen. Me gjith këtë ky turp u krye dhe im atë asht i kënaqun për fitimin që pat. Por ai nuk mendon se e ka vramë të bijën me dorë të vet dhe se e ka futë në vorr për së gjalli. Ai nuk e gjykon se përfundimi i këtij mashtrimi apo i kësaj trathtije ka me qenë i kobshëm për të bijën dhe nuk i shkon ndërmend se dikur do të pendohet plotsisht për këtë padrejtsi që i bani pjellës së vet. Dikur dhe ndoshta shum shpejt ka për t’a kuptue gabimin. Atëhere do t’i bijë kokës me grushta, por kot se do të jetë shum vonë. Atij nuk i a merr mendja se nji copë femën, si un, mund të ketë guximin me e rrokë për qafe ma lehtas vdekjen shtrigë se sa at burrë që i nepet përdhunisht si shok jete. Do të vijë dita e kësajë prove të hidhët dhe ai ka për të pamë se si mbaron dashunia e asajë fatzeze që shtrëngohet t’a ndrydhi zemrën për hur të t’atit.
Na, femnat Shqiptare, jemi krijesa të vorfëna që tue këngëtue, si të trenueme, shkojmë symbyllazi drejt greminës, drejt vorrit që na përgatisin tjerët dhe na shtyjnë me u përplas mbrenda. Po. Na duhet të jemi të qeshuna e gastore për t’i kënaqë kapricjet e burrave, lypset të jemi pa zemër e pa shpirt për t’i ngopë dëshirat e atyne që na kanë monopolizue. Por edhe në paçim zemër e shpirt, këta lypset të funksionojnë simbas andjes s’atyne që na kanë robnue e jo për ata që na mund të dashunojmë. Oh fatkeqsi. Sa e sa breza femnash, që erdhën para nesh, u banë viktimet e këtij zakoni t’egër dhe flija e asajë mendësije që kish për të vetmin qellim të kënaqi kapriejet e nji turme injorante, sunduese mbi fatin dhe jetën e atyne femnave të mjera. Kurrkush, deri më sot, s’pat guximin me marrë për sipër nji përgjegjësi për me i operue e shërue plagët e kësaj shoqnije që lëngon prej shekujsh. Toka e jonë, për fat të keq nuk polli nji gjeni që t’u epte hof gjallnije turmave të mbetuna nën thundrën e zakoneve primitive për t’u hudhun tej me forcë; që t’i udhëhiqte për t’u vërvitë jasht kaosit t’errët të fanatizmës; që t’i naltësonte moralisht e intelektualisht tue i shpëtue nga robnia shpirtnore e disa qinda shekujve. Nuk duel nji Titan që t’a ngrente grushtin e tij të fortë kundër atyne që e pengojnë zhvillimin t’onë natyrel e historik, kundër atyne që nuk na lanë t’ecim drejt rrugës së madhështis, të liris e të lumnis. Ah sikur t’isha djalë e t’a merrsha për sipër kët mision kaq delikat dhe t’i sherbejsha shoqnis njerzore. Na do t’i a puthim dorën me respektin ma të madh dhe do t’a deklarojmë shenjt at njeri që të na shpëtojë nga kjo robni shekullore tue e grisë edhe peçen që t’i nepen femnës Shqiptare e Muslimane mundësit për me i pamë rrezet e arta të… qytetnimit.
Un, sa për vetëhe, kam vendosë me e vulosë jetën t’eme me gjakun t’em. Me këtë mënyrë besoj se do t’u provoj kundërshtarëve të liris s’onë se na kemi vendosë me vdekë, por me mos u përulë.

17 Shtatuer
Em atë pret e përcjell njerës që vijnë me e përgëzue e urue. Eme njerkë fluturon prej gëzimit, natyrisht, jo pse u vlova, por pse u forcova me nji njeri që s’e dashunoj dhe pse do të më shporri sysh. Mora vesh se kushrini i em Hamiti ishte zanë keq me t’em atë për shkak të fejesës s’eme. Për pak kishin qenë tue u rrafë. I shkreti Hamit! U përpoq shum që të më bante të lumtun, por nuk mundi me e mposhtë t’em atë që mundohesh me më mjerue.
Eh fat’i zi, fat kobar!
Ata që nuk e pëlqejnë të bukurën janë të vdekun. Çdo njeri që ka nji farë ndiesije pjerr kah e bukura. Edhe njeriu primitif e pëlqeu dhe e dashunoi të bukurën. Ata që nuk kanë dashunue ase nuk dashunojnë janë kafshë pa shqise, pa zemër, pa ndiesi dhe pa as ma të voglën rreze hyjnore. Këta kanë vorfëni apo vobësi shpirtnore. Janë kërma të lëvizshme që enden në mes t’onë si fantoma ase lugetën që kërkojnë t’a ulin vlerën e jetës, që përpiqen t’a hjekin shijen e rrojtjes. Edhe ata që e pengojnë zhvillimin e dashunis, t’asajë dashunije që shtjellohet mbrenda caqeve të nji moralit relatif e logjik, janë shokët e këtyne të verbëve që s’e njofin dritën, që s’kanë fuqi e pajë natyrale për me u ngjitë në sferat e nalta e të ndritshëshme të bukuris mendore e shpirtnore. Këta mëkatarë meritojnë të mëshirohen, se nuk e kuptojnë se shpirti e mendja ushqehen me të bukurën e jo me të shëmtueshmen, pse kjo i vret e i mbyt. Edhe em atë, për fat të keq, ban pjesë në këtë turmë të vorfnish e të verbësh që formojnë ballin pengues në zhvillimin dhe përparimin e shoqnis s’onë. Këta janë si ferrat ndër lule, si njollat ndër pëlhura të bardha dhe si plagët në zemër. S’dij se a e ka marrë vesh Shpendi kobin që pësuem. N’e ka marrë vesht kush e din se sa fort do të jetë pikëllue dhe sa lot do të ketë derdhë. Sigurisht do të më paksohesh hidhnimi dhe do të më lehtësohesh shpirti i brengosun, po të mundesha me e pamë nga ndonjiherë. Por s’ka mundësi dhe un do të vdes, ndoshta, pa e pamë edhe një herë.

20 Shtatuer
Ai, me të cilin më kanë kunorëzue, qenka i vejë. Grueja e parë, me të cilin paska jetue shtat vjet, i paska vdekë gjashtë javë ma parë pa i lanë asnji fëmi. Qenka nji burrë nja dyzet vjetsh. Pse sikur t’ishte i ri a do t’a pëlqejsha? Jo, kurrë! Përveç Shpendit, edhe nji engjëll po të kishte marrë trupin e nji mashkullit, nuk do t’a pranojsha e nuk do t’a dashunojsha. Por ai tregtari le t’a shënojë, qysh tash, në pllakën e trunit të vet se edhe grueja e dytë ka me i vdekë sa të shkeli në prak të derës së tij. Kurrgja s’kam marrë vesht prej Shpendit. Due t’i shkruej, por me cilin me i a dërgue se?…. Më mungon çdo mjet. Shkurt jam e shkretë dhe e mjerë në çdo pikpamje. Ah un korba!

23 Shtatuer
Dasma e eme do të baheshka shpejt. Prandaj po bahen përgatitje. Ditën e kunorëzimit qenka caktue edhe nji afat i shkurtun. Sot m’i njoftuen këto hollësina. Don me thanë se edhe pak jetë më mbetet. Kur mendoj se jam vlue me nji të panjoftun e të padashunuem prej meje, më rrëqethet shtati dhe më kapin rrebet. Mërzia më dyfishohet dhe dëshprimi më shtohet kur e mendoj pikëllimin që do të ketë Shpendi, sidomos mbas martesës s’eme me….tokën e zezë. Kush e din se sa do të helmohet i ngrati mbas tragjedis s’eme. Kush e din se sa do të më qajë. Shpirti i em do të jetë i ngushulluem vetëm pse ka për të lanë mbrapa nji zemër që ka me e qamun me të tanë fuqin e sajë. Mirë por atëhere kush do t’a ngushullojë Shpendin? Kurrkush. Oh i shkreti djalë!
Tash gjumi m’asht prishë fare. Netët i kaloj tue u mendue dhe tue qamë. Krejt trupi m’asht raskapitë. Mjerimi po më përpin dalë-nga-dale për me më përplas mandej në humnerë.

25 Shtatuer
Kola i vogël, vëllau i Irenës, ishe futë sot në kurt të shtëpis s’onë dhe sillesh rreth e rrotull.
– Ç’kërkon mor Kolë? – e pyeti njerka kur e pa.
– Kërkoj topin mori; më ra këtu – gjegji ai tue ardhë vërdallë dhe tue hudhë shiqime andej e këndej.
Asokohe un isha naltë, në kthinë t’eme dhe po e shifsha nga dritarja. Kur më pa mue ma shkrepi syn dhe nisi me fërshëllye kangën „Sa bukur neve jetojmë, në male në Shqipëri”. Mbasandaj e futi dorën në xhep dhe e tundi. E kuptova se dishka kishte. Zbrita poshtë dhe i u avita dalë-nga-dale.
– Eh mor Kolë! Të ka humbë topi? – i thashë.
– Po moj Dije – gjegji tue m’a shkrepë syn rishtazi.
– Kërkoje se e gjen! – i a bana tue e shique me nji sy shqyrtues.
– Po moj. Tash e ka mshefë dreqi, por do t’a gjej – bani dhe kërceu e u hudh pranë meje.
– Qeh, e gjeta – thirri mandej.
Ndërkohe e kishte nxjerrë nga xhepi dhe vu mbi tokë topin, të cilin e muer tue u krrusë dhe tue brohoritë. Kur u drejtue pashë se edhe dishka tjetër kishte në dorë.
– Merre, se m’a ka dhanë Shpendi. Tash vij ma vonë me marrë të gjegjun – tha tue më futë në gji, nji letër të bamun shuk.
Un u habita. Ai u largue tue e këndue kangën:

Nji motmot e disa muej
Kena pas miqsi nTiranë
Tash do t’i kallzoj gjithkuj
Se vet ke ik e m’ke lanë.

Fjalët e kësaj kange, s’dij se pse, më banë përshtypje të madhe dhe më gjajti sikur Kola i vogël më thoshte në vend të Shpendit, se e kam trathtue. Çdo fjalë më binte në true me forcën e nji çekanit dhe në zemër si nji plumb. Shumë herë e kisha ndigjue këtë kangë, por kurrë nuk më kishte lanë vragë sa sot. Për pak qeshë tue bërtitë e qeshë tue i thanë Kolës, se un nuk e kisha lanë dhe nuk do t’a lijsha kurrë Shpendin t’em. E hutueme shkova dhe u mbylla në kthinë t’eme. E këndova letrën. Ai e përshkruente dëshpërimin që kish pasë qysh at ças që e kishte marrë vesht fejesën t’eme dhe ma në fund më propozonte që të aratisemi n’Itali.
E bana gati përgjigjen dhe i thashë se jam gati me shkue, me te, edhe në fund të Ferrit. Gjithashtu i thashë se edhe un, në mos mundshim me u aratisë, kam vendosë t’a vras vetëhen mu n’at ças që do të shkel në prak të derës s’atij tregtarit dhe nuk do të pranoj me u bamë grueja e tij. Letrën e dërgova aty pak para se të perëndonte Dielli.
Kam vendosë t’aratisem. S’ka tjetër mjet shpëtimi. Fajin e ka im atë e jo un. Më pastë në qafë!

26 Shtatuer
Dje mbrama gati gjith natën u përpusha në shtrat. Fare pak flejta. Shum mendova dhe tepër qava. Mendojsha
se si do t’aratisem, si do të largohem nga gjini i familjes, nga far’ e fisi dhe ma në fund nga Atdheu. Ndiesi të paspjegueshme më ngufmojshin nga zemra dhe më mbushshin me mall, më pezmatojshin dhe ne fund më bajshin të derdh lot dëshpërimi. Jo nji herë, por shumë herë u zhgreha në vaj dhe qava me dënes të madh. Sot gjith ditën mbeta ramë në shtrat se isha e drobitun fare. Mbas dreke më shpërtheu gjaku nga goja si t’ishte nji shë mali. Kësajë rradhe edhe im atë u shqetues se demede Hallë Hatixheja i a ka bamë tragjike sëmundjen t’eme. Erdh e më pa. Më tha se nesër në mëngjes do të më sjelli nji mjek. I thashë se nuk e due mjekun, por besoj se ka me e sjellë. Ndoshta don me më ngjallë, se do të më çojë ke ai…. tregtari.
Nuk e due mjekun, pse po të jem sëmunë nuk munden me më martue. Me këtë mënyrë fitoj kohe për me u përgatitë për aratisje ase, në rasë të kundërt, e zgjas jetën.
Edhe sonte kam ethe dhe dhimbje krahërori.

27 Shtatuer
Në mëngjes më vizitoi nji mjek që kishte sjellë im atë. Mbassi më shiqoi iku pa me më thanë gja. Mbas nji ore u kthye i shoqnuem edhe prej dy mjekve të tjerë. Dukej se sëmundjes i kish dhanë randësi.
– Shifeni – u tha shokëve Frengjisht mjeku që znë kishte vizitue ma parë dhe u tërhoq me nji anë. Të dy mjekët më panë me kujdes të veçantë dhe znë banë nji varg pyetje.
– Merr frymë! Mos merr frymë! Kollu! Mol u koll! – më thanë nja 20-30 herë.
– Sëmundja asht e randë dhe ka përparue shumë – tha njeni kur mbaroi vizita.
– Më duket se asht në shkallë të dytë. Mushkënit i ka në shkatrrim e sipër – i a priti tjetri.
– Un besoj se asht në shkallë të tretë dhe mjekimi asht i padobishëm – vrejti i treti.
Doktorët flitshin Frengjisht. Kuvendojshin në mes të tyne, të shkujdesun se mos i kuptojsha. Nuk u a merrte mendja se un, për bela kam mësue pak Frengjisht dhe se mundesha me i marrë vesht bisedimet e tyne. Kur pashë se ata ishin në kundërshtim pikpamjesh për mjekimet që duhej të më bajnë, sa me m’a zgjatë afatin e rrojtjes në këtë jetë, u fola Frengjisht dhe u thashë:
– E kuptoj se sëmundja e eme asht e pashërueshme, mbasi jam tyberkuloze në shkallë të tretë, por ju mos u lodhni fort me i zgjedhë barnat që do të m’epni as edhe mos u shqetsoni nga gjendja e eme, se un do të jem ma shum e kënaqnn nga vdekja se sa nga rrojtja.
– Oh! – i a bani njeni në shenjë dhimbjeje tue i ramë ballit me shëpullën e dorës.
– Dini Frengjisht Zojushë? – pyeti mandej si i hutuem e i harlisun.
– Fare pak. Sa t’ju kuptoj Zotni Doktor – gjegja,
Dy tjerët kishin shtangë, pse nuk e kishin parashikue se mund të zbulohesh sëmundja prej meje. E humbën fare dhe s’dijshin se si me e ndreqë gabimin.
– Fjalët t’ona mbështeten vetëm në dysbime, Zojushë, dhe nuk mund të kenë bazë derisa të mos jetë bamë diagnoza e sëmundjes me mjetet e shkencës – spjegoi njeni tue dashtë t’a meremetojë atë që kishin prishë të tre së bashku.
– S’asht nevoja me u lodhë për me e bamë diagnozën e sëmundjes me mjetet e shkeneës, pse gjaku që kam nxjerrë, dhimbja e krahnorit, kolla e vazhdueshme, ethet e herë-mbas-hershme si dhe të tjerat, janë, sikundër e pohuet dhe Z. e juej pak ma parë, symptomet e pakundërshtueshëm të tyberkulozat. Mbasandaj duhet të dini se kjo nuk asht e para ditë që jam sëmue. Prej kohësh lëngoj dhe nxjerr gjak – u thashë.
– Jo Zojushë – i a priti njeni – s’duhet t’a smadhoni punën aq shum, sa të kujtoni se lëngoni nga nji sëmundje e pashërueshme.
– Un e dij dhe e kuptoj se jam dënue me vdekë, por nuk e dij se kur. Do t’ju isha mirnjoftës sikur të kishit mirësin me m’a caktue afatin që më ka dhanë mordja për me u zvarnisë në këtë botë hipokrizish, gënjeshtrash, padrejtësish dhe poshtersish – u thashë sikur të dojsha me e shfry në ta të tanë pakënaqësin e femnës së martyrëzueme.
– Përse flitni me kaq dëshpërim Zojushë? Nuk asht e vërtetë se jeni aq e sëmunë. Nuk duhet t’a bumbni kurajën se fundi do të shëroheni e nuk do të vueni gjatë – tha njeni me nji za që tregonte se ishte përshtypë mjaft nga f jalët e mija.
– Po, po. E dij edhe un se nuk do të vuej nji kohë të gjatë. Sidoqoftë nuk do të shkojë shum kjo – thashë si me qesëndi, por edhe e trishtueme. Të tre mjekët kishin qëndrue në kambët si të mpimë dhe po më shiqojshin me dhimje të thellë. Ndoshta për të parën herë në jetën e tyne dhe gjatë karijerës kishin hasë në nji të sëmunë që po u flitte kësodore. Dukeshin të habitun aq ma shum nga mospërfillja, me të cilën u flitsha për vdekjen.
Natyrisht atyne nuk mund t’u shkonte mendja se un kisha nji zemër që dashunonte nji yll dhe që mbas shkëputjes prej tij nuk dëshirojsha me jetue. Ata sigurisht kujtojshin se gjuha e eme e thekshme ishte rrjedha e natyrshme e atij dëshpërimi që shkakton afrimi i vdekjes dhe jo nji shprehje apo shfrymje e asajë zemre që i u mohue gëzimi i të drejtave të saja. Em atë kishte qëndrue në kambë dhe verente i habitun, mbassi nuk kuptonte se çpo flitej në mes t’onë. Kur pa se u këput f jala, u drejtue kah un e tha:
– E?!…
– Kurrëgja.
– A s’të thashë se s’ke gja.
– Pooo – gjegja tue i kafshue buzët – por do të bajshe ma mirë sikur të m’i kishe sjellë këta Zotnij Doktorët qysh nji mot ma parë, kur të kërkova mjek, se do të m’a hiqshin merakun qysh atëhere.
– Ama po të marrim doktor sa herë që t’a zanë ethet njeriun, duhet me ndejtë me qese në dorë moj bijë! – tha im atë dhe i shiqoi mjekët për të marrë edhe aprovimin e tyne. Ata e shiquen me nji farë habije të trazueme me mëshirë e përbuzje.
– Ke të drejtë – përgjigja dhe nuk u zgjata ma shum, se nuk dojsha të baj fjalë me të para mjekëve. Më përshëndetën mjekët tue më porositë që të mos dëshprohem dhe tue më sigurue se do të shërohem.
– Un prap do të vij me ju pamë Zojushë – tha njeni ndër ta.
– Ju falem nderit, Z. Doktor, por s’ka nevojë, Mos u mundoni kot – gjegja.
– Jo, jo; do të vij – përgjegji dhe iku bashkë me tjerët.
Mbassi shkuen doktorët mora dhe i shkrova Shpendit. I thashë se s’ishte nevoja me u aratisë për shkak se un, simbas konstatimit të mjekëve, jam dënue me vdekë si tyberkuloze dhe, edhe në më martofshin me at tregtarin, do t’a vras vetëhen atë ditë që të më shpijnë ke ai, pse nuk do mundem me e durue makar edhe për pak ditë. I spjegova edhe se sikur të shduken gjithë pengimet un nuk mund të martohem me të, sepse mund t’i a rrezikoj jetën me që jam tyberkuloze. E jeta e tij si për mue ashtu për t’amën plakë asht e nevojshme dhe e shtrenjtë. I thashë t’a harronte atë femën që e dashunoi me të tanë forcat e shpirtit të vet, mbassi ajo asht e dënueme me nji vdekje që nuk i nep afat të gjatë në këtë botë. Ma në fund i u luta të më dërgonte nji fotografi që të shmallesha tue e pamë.
Letrën e dërgova me anë të Kolës, i cili ishte futë në shtëpi tue pretendue se prap e kishte humbë topin.

30 Shtatuer
Mora përgjigje prej Shpendit. Oh se ç’më shkruente! Qava kur e këndova letrën e tij. Dëshpërimi i tij për sëmundjen t’eme kishte arri kulmin. Por m’anë tjetër më siguronte se mund të shërohem fare lehtë po të baj nji kurrë të regullt dhe pa u mërzitë, gja të cilën m’a kshillon në mënyrë të veçantë. Sa për pengimin që formon sëmundja e eme për martesën t’onë, ai s’e merr para sysh fare dhe thotë se, sikur t’ishte e mundun, do të më pritte me kënaqësi e me krahë hapet edhe sikur t’i a shpijsha mordjen me puthjen e parë. Prandaj insiston në mendimin e parë dhe kërkon që të bindem me u aratisë. Gjithashtu më lutet të mos e zbatoj vendimin e vetvrasjes edhe në mos u gjetë mundësia e aratisjes. N’asht se jeta e eme asht e domosdoshme për t’eme amë, sikundër më shkruen ti, edhe jeta e jote asht ngushullim, kënaqësi dhe gëaim e burim lumnije për mue, më thotë. Mbasandaj më kërcnohet tue më thanë se edhe ai ka për t’a vramë vetëhen at ças që t’a marri vesh kobin t’em dhe pret përgjigje që t’a siguroj se nuk do t’a vej në veprim at mendim. Ma në fund më siguron se, sido që të ngjajë, nuk do të më zavendësojë me asnji femën në botë dhe zemra e tij, sa të jetë gjallë, ka me rrafë vetëm për mue. Edhe fotografin që i kërkova m’a kishte dërgue të mbështjellun në nji shami të mundashtë. U kënaqa tue e shique dhe tue e puthë.
Tash gjykoj se sa gabim kam bamë që e lajmova se kam vendosë me e vramë vetëhen ditën e martesës.
Ai, natyrisht, nuk e don vdekjen t’eme dhe ma mirë pranon të bahem grueja e atij tregtarit se sa prona e tokës së zezë. Mirë, por si do të mundem me e durue torturën e përditëshme që ka me më shkaktue martesa? Jeta e martesës, me at tregtarin e neveritshëm, ka me qenë e padurueshme dhe munduese. Prandaj ma mirë do t’ishte vdekja që bahet në ças, se sa mbas shumë vuejtjesh. Për mue ma e ambël do t’ishte vdekja se sa martesa. Ç’me bamë pra? Ai thotë se do t’a vrasi vetëhen posa t’a marri vesh vetëvrasjen t’eme. Atëhere si i bahet halli i s’amës, i asaj së gjorës që asht përvëlue me vdekjen e tmershme të burrit e të dy djelmvet të vet, i asajë së ngratës që ka vuejtë si kurrkush? A më vetëvrasjen e të birit do t’i a shpërblej sympathin që shfaqi për mue dhe që, me gëzim të madh, pranoi të më bante ren e vet. Kush do t’a ngushullojë të mjerën po t’i vritet edhe djali i tretë dhe i vetëm? Si do t’i lëbyri ditët e zeza të pleqnis, të kalueme larg vendlindjes së shkretnueme prej gjindarmëve dhe me shumë klagë në zemër? Ç’faj më ka ajo e shkreta që t’i a nduk zemrën mizorisht tue i a futë në tokë edhe dritën e syvet dhe shtyllën e vetme të jetës së vet? Jo. Këtë nuk e duron zemra e eme. Prandaj duhet të hjek dorë nga mendimi i vetëvrasjes; lypset të rroj që të rrojë edhe Shpendi i em i shtrenjtë, ai që m’a ambelsoi jetën tue ma falë zemrën e vet, A nuk asht mëkat që të vdesi ai farë djali në moshën ma të mirë të jetës së vet? Përse t’a tërhek rrëshanas e t’a fus në gropën e zezë, ku nuk ka për t’a pamun e ama? Me vdekjen e tij për mue shuhet ylli i dashunis, por për t’amën perëndon Dielli i jetesës dhe i lumnis.
A nuk asht mëkat?
Për këto arësye më duhet të hjek dorë nga mendimi i vetëvrasjes dhe të pranoj me vuejtë shpirtnisht nën regjimin e ri që ka me më sjellë martesa me atë tregtarin. Lene që un mund të vdes ma parë se të vijë dita e martesës. E po vlen të baj nji sakrific që t’a shpëtoj Shpendin nga vdekja dhe t’amën nga mjerimi. Sa për propozimin e aratisjes që m’a përsërit, do t’a refuzoj, sepse bashkimi i tij me mue i ndjell vdekjen dhe nji vdekje të dhimshme.
Po i shkruej, pra, dhe po e njoftoj se hjek dorë nga mendimi i vetëvrasjes me konditë që edhe ai të m’api besën se nuk do të marrë nji masë të tillë t’egër n’asht se un pësoj nji vdekje natyrale. Gjithashtu po i them se nuk mund t’aratisem.
E shkrova letrën, të cilën e mbylla tue i thanë që mbas sodi të kënaqemi me andrrimet e argëtimet e nji dashunis ideale, e cila për ne që dhe mbet e pastër, e pafajshme dhe e papërlyeme.

3 Tetuer
Mjeku që më pat premtue se do të vinte me më pamë, erdh sot. Më pyeti se a kam pasë ethe, a kam qitë gjak, a kam flejtë dhe a kam apeti. Kur i thashë se vazhdoj të mos flej e të qis gjak u përshtyp dhe i rrudhi vetullat. Bani nji reçetë për do barna dhe iku tue më dhanë shpresa shërimi. Përnjimend dëshiron të më shërojë mjeku. Përpiqet të më mbajë edhe ma në këtë jetë. E përse? Ç’të gëzoj? Natyrisht kurrgja të mirë e asgja të kandshme. Në qoftë se rroj disa ditë ma shum, kjo nuk do të më kënaqi veçse kur të mendoj për Shpendin. Koha tjetër asht dhe do të jetë e pashijeshme, e zbrazët dhe mërzitëse. Për kët shkak jeta për mue e ka humbë kuptimin dhe vlerën.

5 Tetuer
Për shkak të sëmundjes s’eme dasma u shty për më 20 të këtij mueji. Don me thanë se edhe dy javë mund të rroj me nji farë shprese që xixëllon në qiellin t’em të vranët si nji yll i mekët. Kush e din. Çdo gja mund të ngjajë mbrenda kësajë kohë; shumë ndryshime e çudina mund të bahen mbrenda nji nate e jo ma gjatë këtyne ditëve. Por ah! Fati i em i lig asht nopran, asht shterp. Ai nuk më buzëqesh dhe as që e ka mendjen me ndrrue drejtim. Prandaj, sido që të bahet gjendja e eme nuk mund të përmirësohet. Kot shpresoj si foshnjë. Vetëm aratisja asht mjet shpëtimi për mue, por asht e rrezikshme për Shpendin. Prandaj nuk mundem me e pranue. Po të mos kisha qenë e sëmunë, me kënaqësin ma të madhe, do te hudhesha në krahët e tij dhe do të shkojsha me të tej maleve e fushave, andej lumejve e detnave për të gjetë vendin, ku të preheshim, t’argëtoheshim, të gëzoheshim dhe të shijoheshim me ambëlsit që na ka dhurue natyra. Por qeh se jam e sëmunë dhe si e tillë nuk jam e përshtatshme për kurrgja.

9 Tetuer
Dje, në kohë të zamrës, mora përgjigje prej Shpendit. Më betohet se nuk do t’a neverisi jetën e vet në qoftë se nuk e vras vetëhen dhe më këshillon t’i bindem fatit që na ka premtue desteni. Më njofton edhe se e ama, me qëllim që t’i a pakësojë pezmatimin, e kshillon me shkue n’Itali. ku do t’i ndjeki mësimet në shkollën ushtarake. Kërkon t’a largojë nga Shqipnia me shpresë se do të mundet me e largue edhe nga brengjet dhe pikëllimet e parreshtuna që e msyejnë dita-ditës. Ai thotë se nuk don me u largue nga Shqipnia pa me më marrë me vetëhe edhe mue. Por në qoftë se ti s’do të bindesh me u aratisë dhe do t’i shtrohesh fatit të martesës, thotë ai, mund të shkoj n’Itali për me kërkue jo prehje e gëzim shpirti, por qetsimin e nervave të ndezuna prej kobit që pësuem. Por edhe në shkofsha duhet t’a dijsh se zemrën kam me e lanë këtu, ke ti o engjëllushka e me, shton ma andej Shpendi në letrën e tij.
E dij se më dashunon përnjimend dhe e kam provue se ka karakter të fortë, por zilin m’a bren zemrën dhe më ban të dyshoj se mos dashunojë ndonji tjetër po të largohet tej detit. Oh, po ç’them kështu? Me gjith që jam me nji kambë në vorr, kërkoj me i a monopolizue zemrën Shpendit të ngratë. Oh sa e marrë që jam! Oh se ç’qenka dashunia! Qeh e dashunoj Shpendin dhe dëshiroj që të jetë i lumtun, por ajo fatbardhësi due që të jetë pjella e eme dhe jo e tjetër kuj. Due që burimi i lumnis së tij të jetë goja e eme dhe magjeja e dashunis së tij të jetë zemra e eme. Due që ai të jetë vetëm i emi e i kurrkuj tjetër. Nuk mund të duroj që zemra e tij të dashunojë ndonji sylaroshe tjetër. Shkurt s’due shemër.
– Po ai si duron që të martohesh ti me nji tjetër? – më tha zani i ndërgjegjës.
M’u rrëqetë shtati, me tmer, prej kësajë thirrjeje që m’u ba nga gjykata e naltë e vetëhes s’eme. U zbrapa dhe pranova se ai, me të vërtetë, asht ma i naltë se un. Për hir të jetës s’eme pranon të rrënkojë gjithë jetën nga dhimbjet e plagëve të randa që do t’i hapen në zemër prej martesës s’eme me nji tjetër. E un? Un jam kopraoe, bobozare dhe nuk jam aspak bujare për me e dorovitë zemrën e tij me dashuni e lumni. Ah Shpend! Më fal që jam e padrejtë kundrejt teje. Un tash vetë duhet të të lejoj që të dashunojsh nji tjetër e të bahesh i lumtun. Dhe këtë farë koncesioni lypset të m’a impozojë ndërgjegja, pse orët e paka të gëzimit e të lumnis që shijova në këtë jetë, ty dhe vetëm ty t’i detyroj. Por…. por nuk mundem. Po, nuk mundem me të dhanë liri dashunimi, se të due me gjith shpirt, se ti duhet të jesh vetëm i emi. Dhe për këto arësye po vendos t’aratisem me ty dhe të shpëtoj nga tortura e zilis.
Vendosa t’aratisem me te, se s’mundi t’i duroj dhimbjet e ndryshme e të forta të zemrës, se vetëm tue qenë ngjat tij do të jem e qetë, e kënaqun dhe e lumtun. Sa për shëndetin e tij do të kem kujdes të mos e rrezikoj tue i qëndrue larg. Mjafton t’i kaloj pranë tij këto të paka ditë jete që më kanë mbetë dhe të vdes ndër krahët e tij. Me këtë mënyrë do të jem e kënaqun dhe ma se e lumtun.
Po i shkruej.

11 Tetuer
Gjëmon shtëpia prej atyne që hyjnë e dalin, pse po bahen përgatitjet e dasmës. Me gjith që dasma asht caktue për 20 të këtij mueji, disa nga hallat e tezet, nga kushrinat e mbesat qysh tash janë grumbullue këtu për të përgatitë nevojat dhe për të marrë pjesë në gëzimin e dasmës s’eme, Ato qeshin e gëzojnë. Un qaj e rrënkoj. Por më duket se edhe Fahrija e Xhevrija vuejnë, sepse të dyja e dashunojnë veshshpuemin – Shpendin – , por
nuk kanë pasë fat me i a fitue zemrën. Ç’përfitova un që e fitova zemrën e tij? A nuk po vuej edhe un si ato dhe ndoshta edhe ma keq? Po, por të pakën jam e kënaqun, mbassi ai më dashunon, mbassi zemra e eme asht argëtue prej tij.

13 Tetuer
Mora përgjigje prej Shpendit. Asht gëzue e enthuzjazmue tepër nga pëlqimi që shfaqa me u aratisë me të. Më njofton se e ka regullue punën që më 17 të këtij mueji kah mesnata t’aratisemi me nji barkë të pajtueme nergut për kët qëllim. Do të shkojë n’Itali si t’aratisun dhe kontrabandisht, për shkak se s’asht e mundun me nxjerrë pasaport për mue. Më 17 të këtij mueji, m’ora nandë mbas darke, thotë Shpendi se ka me më pritë në cep të rrugës s’onë me nji automobil që ka me na çue në Durrës.
Tash më duhet me i numërue orët dhe ditët nën ethet e padurimit për të ngrysë dita e 17 e këtij mueji. Oh sikur të mundesha me flejtë katër ditë e katër net për mos me ndi mërzin përvëluese të pritjes. Ajo natë ka me qenë e bardhë dhe ma e shënueshmja në jetën t’eme, pse qysh atë natë kam me e fitue lirin tue i këput verigat e robnis dhe tue u bashkue për jetë me Shpendin t’em të dashun. Po. Atë natë, kah mesnata, kur të nisi me lundrue anija mbi valët e gjelbërta t’Adriatikut, un do të derdh lot gëzimi mbi krahënorin e Shpendit t’em dhe ai do të m’i lëmojë butë e butë flokët e kokës. Rrezet e Hanës. asokohe kanë me e prarue bujarisht anijen për t’a festue bashkimin t’onë të përjetshëm. E kur t’agojë mëngjezi i asajë nate të paharrueme, un do të mundohem me e derptue hapsinën e largët për me i dallue brigjet e Italis, ku kam me e ngrehë folën e lumnis s’eme të andrrueme prej kaq kohesh dhe me aq dëshirime. E atje, sigurisht, do të shërohem, pse liria e fitueme dhe dashunia e pazavendësueme e Shpendit do të jenë barnat ma të dobishëm për me më përtrimë në fuqi. Por edhe në vdeksha nuk do të më vijë keq, mbassi do t’a kem shijue sadopak, lumnin e lakmueme.

16 Tetuer
Nuk lejova të më venë këna dhe të më bajnë nuse simbas zakonit të vendit. Pun’e madhe në mos u zbukurofsha tue u mertisë dhe tue u lye e ngjye. Dhantë Zoti të mos më pëlqejë ai tregtari që më ka blemë.
Por ç’them kështu? Un kam vendosë me u aratisë me Shpendin dhe ai tregtari nuk do të ketë fat me m’a pamun as gishtin e dorës e jo ma fytyrën. Me qenë se jam e dobët nga shëndeti edhe këto nuk ngulën kambë për me më nusënue simbas zakonit, pse druejnë se mos zemërohem e sëmuhem. Vetëm këtë shërbim më ka bamë sëmundja.

17 Tetuer
Pita e sotshme që ma e gjatë se çdo tjetër dhe muzgu i mbramjes dukej sikur nuk donte me plakosë mbi këtë anë të Dheut. Darka u hangër midis gazit që shpërthente shpesh ndër ato që kanë ardhë ke ne qysh prej kohesh me më nusënue e me më çue ke ai tregtari. Un, me gjith që përpiqesha me e mshefë shqetsimin e mbrendshëm, herë herë turbullohesha dhe humbsha ndër vegime tue e soditë aratisjen dhe jetën e ardhëshme. Natyrisht edhe buka nuk më shkonte. Kafshatat më ngecshin në fyt dhe nuk kapërdiheshin. Ishte darka e fundme që po hajsha në shtëpin t’eme. Ky mendim i hidhët m’a përvëlonte trunin dhe s’më linte me hangër. Mosngranja e eme atyne nuk u a tërhiqte vërejtjen, sepse prej kaq kohesh janë mësue të më shofin të sëmunë. Mbas darke u tërhoqa në kthinën t’eme kinse për t’u prehë dhe qetësue. E mbylla derën dhe nisa meshkrue në librin e jetës s’eme. Këtë libër do t’a marr me vetëhe, pse asht shok i tinëzive, i ndiesive dhe i shfryemjeve të mija. Po, do t’a marr me vetëhe për t’i vazhdue shënimet, të cilat mbas sodi, pa dyshim, kanë me qenë të kënaqshme.
Deri m’ora nandë, kohë e caktueme prej Shpendit për t’u ndeshë me të në skaj të rrugës, duhet me pritë edhe nji orë e disa minuta. Em atë, njerka, fëmijt, emtet, kushrinat dhe mbesat janë mbledhë në kthinën e bukës poshtë dhe po qeshin e prrallen, të shkujdesun nga çdo e papritme. Tingujt e qeshjeve të tyne arrijnë deri këtu dhe, me forcën ngacmuese, rrasen në zemrën t’eme për t’a çue peshë, në tallaze ndiesish. Qeh më duket sikur i shof të gjithë tufe kuvendue amblas: Em atë thith duhan pa rreshtun dhe herë-herë i aprovon, me nji fjalë të vetme e me nji nënqeshje, mendimet e shfaquna prej Hallë Hatixhes, prej njerkës ase prej Mamë Sybes. Grat flasin pa u lodhë dhe me aq shpejti, sa ndigjuesit shqyrtues do t’i dukesh se ato nxitohen me u shprehë sa ma parë për të nisë mandej nji punë me randësi të madhe! Të rejat, çupat, rrijnë me nji anë kokë-më-kokë dhe bisedojnë me njena tjetrën me za t’ulët e krejt buzëqeshje. Vetëm kur këputet fjala, e ngrejnë kryet me shique kah të tjerët dhe u venë veshin f jalëve të tyne. Shkurt n’atë kthinë përdheske fryn nji erë kënaqësije dhe zotnon gazi e hareja. Oh sa dëshirojsha që edhe un t’isha aty në mes të tyne me zemër të kënaqun dhe të gëzueme. Oh sa e lumtun do t’isha sikur t’isha fejue me Shpendin e jo me at tregtarin dhe tash, në netët e përgatitjes së dasmës, t’a ndigjosha zanin kumbues e të kjartë t’urimeve që do të më bajshin ato për nji fatbardhësi të paperëndueshme. Në mes të gjithë atyne njerësve që janë grumbullue në kthinën e bukës ndodhet nji njeri që un kam lidhje të ngushta me të dhe m’asht ma i afër se tjerët. Ky asht im atë. Po, em atë, në mes të gjithë atyne, fizikisht asht ma i afërt ke un, por shpirtnisht asht tepër larg, pse ai m’a dënoi me vdekje zemrën dhe tash po më dëbon edhe nga shtëpia.
Eh fat’ i zi! Zemra m’asht çue peshë dhe don të shfrejë tue qamë, pse ajo s’don me u largue nga shtëpia, ku leu, ku u mojt, ku u rrit dhe ku ndiu. Të pakën ky largim duhej bamë edhe me hirin e t’im et dhe t’isha përcjellun prej urimeve e bekimeve të tij. Por mjerisht po ngjan e kundërta. Do të përcillem e do të përmendem me namë e me mallkime, me fyemje e poshtnime. Ç’të baj? Kështu qenka thanë ase kështu u desht bamë.
Grepi i orës, dalë-nga dale, po avitet kah nanda. Tiktaket e zemres s’eme po bahen ma të fortë e ma të shpejtë se ata t’orës. Jam e trazueme dhe e turbullueme fort. Valë mallëngjimi e pezmatimi, të bashkueme, msyejnë nga megjet e zemrës së gandueme për t’u furrë e për t’u shprazë nga syt. I kafshoj buzët që t’a mbaj furrin e këtyne tallazeve që duen me shpërthye nga mbrenda jashtë. Ligshtohem tue i kujtue, me nji farë mallengjimi të paspjegueshëm, vjetët e jetës s’em të kalueme në këtë kthinë e në këtë shtëpi, në këtë qytet e në Shqipni. Fëtyra të ndryshme njerzish t’afërm e të dashun, sqena të ndryshme ngjarjesh e ndodhimesh dhe pamje të ndryshme banesash e vendesh po më sinematizohen para syvet të mendjes, me bukurit ase shëmtueshëmënit e tyne të veçanta, tue lanë vragë dhe tue më hapë plagë në zemër. Oh sa ngushtë qenka i lidhun njeriu me njerzit e me sendet që e rrethojnë dhe me viset ku ka jetue. Nji dashuni e paçansueshme, e ruejtun në thellësit e zemrës për të gjitha këto krijesa hyjnore e njerzore, tash vjen të zgjohet nga djepi i ndiesive e të ngrejë krye për të dalë jashtë që t’i kundërshtojë të gjitha ato forca që duen me e largue së këndejmi. Kjo dashuni e fortë, e trajtueme dhe e rritun bashkë me mue, nashti po i përshkon megjet e zemrës s’eme si nji stuhi rrenuese dhe si nji stuhi shkallmuese për të më bindë që të mos largohem prej këndej. Shkurt po më shungullon zemra nga nji kryengritje e fortë ndiesish që po përleshen me njena tjetrën.
Dashunia e Shpendit mbi të gjitha, thirra ma në fund dhe i frenova të gjitha tjerat që më sulmojshin. Po, dashunia e Shpendit mbi të gjitha se im atë, për fat të keq, vetë e shkuli nga zemra e eme atë lule dashunije që kishte mbjellë dorë hyjnore. Tash nga ajo lule e bukur dhe aromatike pak degë dhe disa gjethe kanë ngelë; bërbuqet e saja kanë nisë me u vyshkë përpara se të çelin, pse nuk janë ujitë, nuk janë diellue dhe i ka brejtë krymbi. E tue u këputë me t’em atë verigat e dashunis, vetvetiut, u shkëputën edhe me tjerët. Me gjith këtë dëshirojsha që t’a rrok nji herë për qafe t’em atë dhe t’a shtrëngojsha me të gjitha fuqit e mija, se vetëm atëherë do të ngopesh e do të kënaqesh kjo zemër e plasun. Por mjerisht kjo asht nji lakmi e parealizueshme. Po. Dëshirojsha të ndahem nga kjo shtëpi mbassi t’a përqafojsha t’em atë, mbassi t’i puthsha vëllaznit e motrat, mbassi t’i përshëndetsha hallat e tezet, mbassi t’u shtrëngojsha dorën mbesave e kushrinave dhe mbassi të shmallesha me të gjithë gjindet e shtëpis së Xha Simonit e me Hamitin e dajallarët. Por, për fat të keq t’emin, po largohem si nji kusare, si nji e dëbueme, si nji e neveritun, pa e kënaqë zemrën n’asndonji mënyrë, pa marrë me vetëhe as edhe zemra dashamirësh as edhe tesha e sende që të m’a mbajnë gjallë dashunin dhe kujtimin e këtij vendi nëpër, shtigjet e skutat e mërgimit.
Ora po avitet. Duhet t’iki ma e t’i them lamtumirë kësaj jete për të nisë nji tjetër në dhë të huej. Lamtumirë, pra ti moj kthina e eme që gjatë 17-18 vjetve të vajzënis më përkëdhele; lamtumirë ti moj shtëpia e nanës s’eme zemër plasun e jetë shkurtun; lamtumirë o ju tesha e orendi që xnë keni shërbye gjatë jetës s’eme; lamtumirë o ju lulet e vyshkuna të kopshtit t’em të dashun që ju shërbeva me kujdesin e nanës për fëmin e vet; lamtumirë o ju dritare, mure, pullaze, hatlla, trenë, tjeglla e gurë të kësaj banese që kujtimin e sajë të dashun kurrgja dhe as furia e fateve ma të liga nuk do të mundet me e shly nga mendja e nga zemra e eme. Po falem para teje o tempull i jetës s’eme; po gjunjëzoj para teje o altar i ndiesive të zemrës s’eme dhe, në shenjë miradije e nderimi, po të truej disa pika lot të përcjellun me hofkëllime të thekshme.
Lamtumirë

19 Tetuer
Pardje mbrama m’ora nandë pa disa minuta, kur të gjithë robt e shtëpis e mikneshat po bisedojshin në kthinën e bukës, zbrita poshtë dhe, pa bamë as ma të voglën zhurmë, dola jashtë me shpirtin pezull nga friga se mos diktohem. Në rrugë, mbassi bana disa hapa përpara, hasa në Shpendin q’ishte strukë rranzë murit dhe po përgjonte nën hijen e strehëve të nji shtëpis përdheske. Menjiherë u avit. Më kapi për dore dhe, tue më dhanë zemër me fjalë enkurajuese, më tërhoq deri ke kandi i rrugës, ku pritte nji veturë. Mbassi u futën mbrenda, i thirri shoferit:
– Marsh për Durrës!
Gjatë udhëtimit disa herë u trondita dhe u tremba nga droja se mos na ndiqte kush. Shpendi m’argëtonte dhe përpiqesh të më trimnojë. Kur sosëm në Durrës u futëm në hotel Liria për të pushuem, sepse barka do të nisesh në mesnatë kontrabandisht dhe kështu donte me mos ramë në sy të rojeve kufizore. Koha deri në mesnatë kaloi shqetsuese nga pasiguria që ndijsha. Shpesh herë i u desht Shpendit me dalë jashtë, në koridor, që të më siguronte se nuk ishim të diktuem e të përgjuem prej kuj. Çuditem se pse trembesha aq f ort kurse isha bashKë me Shpendin dhe për të isha gati t’a baj fli edhe jetën. Aty kah mesnata e lamë hotelin dhe u drejtuem kah buza e detit tue kalue përmes do rrugëve të ngushta e të pandriçueme mirë. Nji copë herë ecëm në jugë të molos për t’arrimë kundrejt barkës që dukej si nji laraskë atje poshtë. Kur sosëm në vendin e caktuem f ërshëllini Shpendi tri herë rresht dhe nga barka muer përgjigje po n’atë mënyrë. Mbas pak u duk të rrëshasi mbi det nji lundër, e cila po vinte drejt nesh. Diku u ndalue lundra. Njeni nga lundërtarët u hudh në det dhe po vinte kah ne.
– Hajde – tha Shpendi – më hyp në qafë.
– Përse?
– Sepse deri ke lundra lypset me shkue në kambë, mbassi ajo nuk mund t’avitet me që s’ka mjaft ujë ma këndej.
– Mirë, por ti do të lagesh.
– Ani, se terrem në barkë – gjegji dhe u krrus.
Ndërkohe nji i za i egër dhe i fortë arrini ke veshët t’onë:
– Ndal!
– Ç’asht? Kush thrret? – pyeta e trembun.
– S’ka njeri, jo por ngjitu në qafë t’eme – bani Shpendi tue qëndrue i krrusun që t’i hypsha në qafë.
Lundërtari që po vinte drejt nesh, menjëherë, u kthye prap. U rras në lundër dhe u zhduk. Zani urdhënues
e kërcnues që na vinte nga mbrapa u përsërit. E ktheva kryet dhe pashë. Në gjysmë errësinën e natës dallova disa hije që lëvizshin atje tej, në bregun e detit.
– Shpend na diktuen dhe po na ndjekin – i thashë.
– Na trathtoi dikush, por ti mos u tremb se do t’a kapërcejmë rrezikun. Ngjitu shpejt – m’a bani.
U krrusa dhe e rroka për qafe.
Kraf! kraf! Dy krisma pushkësh që u zbrazën mbi në. Plumbat e çanë ajrin mbi kokat t’ona me nji fërshëllimë të thatë.
– Na vranë Shpend! – brita e tmerueme.
– Mos u frikso! – përgjigji dhe u ul pak që të mos më kapshin plumbat. Mbasandaj u ngrit, me mue në shpinë, dhe u fut nd’ujë.
– Ndal! Ndal! Prap! Kthehuni! – na bërtitshin mbas shpine.
E ktheva kryet mbrapa. Ç’të shof? Nji numër njerzish po vrapojshin drejtë nesh.
– E zeza! Na kapën! – klitha.
U ndalue Shpendi dhe shiqoi mbrapa.
– Oh po afrohen. Na zunë – i a bani e gjëmoi.
– Ndaloni! Ktheni prap! – na thirrën disa.
Disa vetë u futën në det. Na rrethuen dhe qarku i rrethimit gjithnji ngushtohesh. Na qëndruem në vend.
– Cilët jeni ju? – pyeti Shpendi me za të plasun.
– Jemi rojtarë kufizorë. Jemi gjindarmë – që pergjigja.
– Oh un korba! – thirra me dëshpërim.
– Kthehuni! – urdhënoi njeni ndër ta.
U kthyem. Na futën në mes dhe na çuen në qark komandë të qytetit. Prej andej na nisën për Tiranë. Na futën në nji veturë dhe na përcollën me nji kapter e dy gjindarmë. Shpendit i a lidhën duert me kllapa hekuri dhe gjindarmët kurrë nuk i a shqitshin syt. Çdo lëvizje e tij ishte e ndjekun prej tyne me sy shqyrtyes. Un isha tmerue fare dhe po dridhesha. Lotët më shkojshin si gjerbat e strehëve. Shpendi i ngratë përpiqesh me më qetsue tue më shartue guxim. Kur mbrrimë në Tiranë u ndaluem para Qark Komandës. Na zbritën dhe na futën në nji zyrë. Mbas pak u duk komandanti i rojes. Kompozoi nji proces-verbal dhe, mbassi na e këndoi, na shtyni me e nënshkrue. Mbasandaj i dha urdhën nji tetarit që të më çonte në shtëpi. Shtanga.
– Un nuk due me shkue në shtëpi t’eme – thashë me za të dridhun.
– Do të shkoj me Shpendin në shtëpi të tij.
– Ai sonte do të mbetet këtu dhe nesër do të çohet në burg – gjegji komandanti zymtas.
– Si? Në burg thë? – brita.
– Natyrisht në burg Zojushë – tha ai pa u matë fare.
– Oh kob! Ç’faj bani ai që t’a futni në burg? – thirra.
– Shko ti, Dije, në shtëpi – më tha Shpendi tue u kthye kah un.
– Pa ty me shkue! Kurrë! – i u bana.
– Shko, Dije, shko! Vetëm mbaje besën që më ke dhanë, se për ndryshe do të m’a mjerojsh t’eme amë – tha me nji za të mbytun.
– Oh jo. Do të rrij me ty – përgjigja dhe e rroka për qafe. Lotët e mij u përzien me ata të Shpendit. Komandanti e përsëriti urdhënin për me shkue në shtpi. Nji tetar u avit dhe më urdhënoi të ngrihem. Un e shtrëngova
Shpendin për qafe me të tanë fuqin t’eme dhe thirra:
– Jo. Nuk shkoj. Do të rrij me Shpendin t’em.
Më kapën dhe më shqitën me pahir. E humba fuqin e qëndresës e të mendjes. U ligshtova dhe u vilanosa.
Kur rashë për mendsh e pashë vetëhen në shtëpi t’eme, të rrethueme prej të gjithë atyne që pata lanë aty disa orë ma parë.
– Ç’bane moj qyqare? Na e nxine fëtyrën moj të shpërlaftë mordja! – më tha njerka kur pa se u përmenda.
– Shporru mori shtrigë! – bërtita dhe dojsha të çohem e t’a rrok flokësh atë bishë, por s’kisha fuqi.
– Rri, moj bijë, rri! – m’a bani Hallë Hatixheja me nji za qetsues dhe e largoi njerkën.
Disa pika lot shpërthyen nga syt e mij dhe u rrokullisën nëpër mollzat e faqeve. Disa hofkëllima, mandej, u shkëputën nga thellësit e zemrës së helmueme dhe u zhgreha mirë në vaj. E ktheva kryet kah muri dhe qava nji copë herë qetë e qetë. Kisha të drejtë të qaj, se jo vetëm që dështoi plani i lumtënimit t’onë, por edhe Shpendi u rras në burg.
Kësisoj na mbuloi e zeza, na kapërtheu mjerimi dhe u ba kijameti. Mu n’at ças që do të shkelshim në pragun e anis shpëtimtare për të shkue në Parrizin e lumnis s’onë, na sulmoi fatkeqsia tue na gjuejtë mizorisht. Tash të gjitha shpresat u shdukën, të tana andorrat u kotsuen.
Si isha diktue dhe si kishte rrjedhë puna?
Qeh se si: Natën e aratisjes, kur të gjithë kishin shkue me flejtë, Hallë Hatixheja kishte trokitë në derë të kthinës se’eme që të m’epte nji bar për me pimë. Kur nuk mer përgjigje largohet tue kujtue se më ka marrë gjumi. Mbas saj vjen njerka dhe trokullin ma me forcë. Kjo paska lanë aty disa ndrresa të fëmijve dhe dashka me i marrë për me u a mveshë. Fati i em ilig e kishte shty shtrigën që të linte në kthinë t’eme ndrresat e fëmijve, se ajo kurrë nuk shkilte mbrenda. Edhe kjo prapset, por mbassi trokit shumë herë dhe me aq forcë sa zgjon nji farë interesimi ndër tjerët. Fillojnë pyetjet. Hallë Hatixheja bahet merak, pse e dinte se un bijsha fare vonë dhe se gjumin e kam të lehtë. Nga droja se mos jam sëmue randë, se mos jam vilanisë, se mos kam pësue ndonji të ligë, kthehet dhe trokit rishtazi. Zhurma e përsëritun e tërhek verejtjen e të gjithëve. Të gjithë ngrihen dhe grumbullohen para kthinës s’eme. Njerka shkon dhe e ngren t’em atë nga shtrati tue e theksue Tandësin e punës, kinse me dhimbje. Shqetsimi e dyshimi zotnon. Em atë m’a thërret emnin disa herë. Ma në fund u soset durimi dhe thejnë derën.
Hutohen e pikëllohen kur shofin se nuk ish’a mbrenda. Menjiherë vihen me i kërkue të gjitha kthinat e skutat e shtëpis tue kujtue se mos isha vilanisë ndokundi. Kur nuk më gjejnë nisin me u shfaqë mendime e dyshime. Eme njerkë, ma në fund, e ban zbulimin dhe propozon të më kërkojnë ke Shpendi. Shkon im atë në polici dhe lajmon. Më kërkojnë në shtëpi të Shpendit. Me qen se nuk më gjejnë as mue as Shpendin, dyshimet nisin me u trupëzue dhe besohet se jemi aratisë. Menjiherë dhe telegrafisht urdhënohen qarqet për me na ndjekë. Dhe me të vërtetë na ndoqën dhe na zunë, por ata që e kryen detyrën nuk e dijnë se sa mëkat të madh i kanë ngarkue vetëhes në këtë rasë. S’e dijnë ata se kanë mjerue dy vetë dhe kanë mbytë dy zemra. Por edhe sikur t’a dijshin se veprimi i tyne do t’ishte kobar për dy vetë, do t’i shkambëzojshin zemrat që të mos i ndigjojshin thirrjet e ndërgjegjës, pse detyra, eprori dhe ligja urdhënojshin ndryshe. Shpesh qëllon që ligja të jetë në kundërshtim me ndërgjegjen.
Kur më kishin sjellë në shtëpi, im atë kishte dashtë me më vramë, por e kishte pengue Hallë Hatixheja bashkë me grat tjera. Për pak gja kishte qenë tue marrë zjarr koburja. Me të vështirë kishin mundë me i a ndalë furin e zemërimit dhe me e largue prej kthinës s’eme. Oh ma mirë të më kishte vramë, se sa më la gjallë e në këtë gjendje të mjerueshme. Po të më kish shpëtue nga vuejtjet shpirtnore e trupore. Tash të gjithë më shofin me bisht të synit dhe pëshpërisin vesh në vesh. Nuk më ha malli të kuptoj se ç’flasin. E dij se ato më përbuzin si fajtore. Ani; s’kanë faj, pse at shpirt u kanë shartue edukatorët e tyre për t’i mbajtë gjithmonë të robnueme.
Shpendi, sigurisht, tash do të jetë në burg. Edhe un jam mbyllë në kthinë e nuk dal jashtë. Tue e mendue
gjendjen e pikëllueme e të vajtueshme të Shpendit, më vjen të plas prej të keqit, por qeh se nuk plaska njeriu!… Ma mirë të kisha plasë, se sa arrina me e shijue hidhësinën e këtij kobi. Oh sa mirë do të bahesh sikur të më vritte im atë. Porosia që më bani Shpendi, pak para se të ndaheshim, që t’a mbaj besën për me mos e vramë vetëhen, më tingëllon në vesh dhe më ban t’i bindem fatit t’em të lig, se për ndryshe Vdekja do t’ishte kapak florini për mue. Po i bindem fatit dhe nuk po e vras vetëhen për t’a çue në vend besën që i kam dhanë Shpendit, por ç’t’i baj kësajë jete që më asht bamë kaq e randë, kaq e padurueshme dhe mërzitëse? Ah Shpend! Me t’em atë ende nuk jam pamë. Duket se më ka marrë mëni aq fort, sa s’don me m’i pamë as syt.
Mjeruesi i em njikohesisht asht edhe gjykatësi em. E ka në dorë të më gjykojë si fajtore ase jo.

20 Tetuer
Po të kishte pasë nji zyrë biografike për të mjerën, sikur ka për nëpunsat e shtetit, kush e din se sa për qind kishin me dalë fatzij dhe un sot do të regjistrohesha si nji e mjerë që i asht vramë zemra dhe mbytë shpirti, pse po më martojnë me at tregtarin. Oh sikur të më binte damlla ase pika që të mos bahesha nusja e tij. Kob, mënxyrë!
Qeh erdhën krushqit për me më marrë. Kur vdes kush e përcjellin me karroca deri ke Vorri i Bamit, por edhe kur martohet ndokush e përcjellin me karroca deri në shtëpin e dhandrit. Mos asht martesa sinonim i vdekjes? Për mue dhe për shumë të tjera asht ma e hidhët se vdekja, pse martohemi me njerës të panjoftun e të padashunuem prej nesh.
Qielli asht i vranët. Re të zeza e kanë mbulue. Pika shiu nisën me ramë nga naltë. A thue se edhe Qielli merr pjesë në hidhnimin t’em e po qan? Kush e din. Grat e gocat që janë futë në kthinën t’eme më thrresin të çohem e të shkoj ke…. ai njeriu i huej.
Oh un e shkreta! Më dridhen të gjitha gjymtyrët e shtatit dhe po m’errësohen syt.
– Hajde ma! – thotë nji grue.
– Hajde se po presin burrat në rrugë – thotë nji tjetër.
Oh sa bukur e sa mirë do t’u përgjithesha këtyne thirrjeve, po të mos i kisha dhanë besë Shpendit, se do të rroj derisa të më korri vetë drapni i vdekjes. Oh se ç’mësim do t’i epsha skotës mashkullore që tregton në korriz të femnës së ngratë. Ah un e mjera që s’jam në gjendje me bamë kurrgja për t’i përgjigjë zemrës së shitueme.
– Hajde Dije ma! – Kjo asht Hallë Hatixheja që po më thrret.
– Po – gjegja përvajshëm.
Lotë që burojnë nga gurrat e zemrës e të shpirtit shpërthyen e nisën me u shprazë nga syt. Lamtumirë o ju kujtimet e mija të pastërta të foshnjëris. Lamtumirë ti o jetë e dlirë e vajzënis. Lamtumirë o ju andrrat e lumnis s’eme. Lamtumirë ti o frymë e shenjtë e nanës s’eme që tash sigurisht endesh në këtë kthinë, ku më mojte, më përkunde e më përkëdhele. Lamtumirë ti o Shpendi i em i shtrenjtë. Lamtumirë edhe ti moj zemër që po të vorrosin për së gjalli.Po më ngrenë me pahir.
Më duhet t’a mbyll librin për….

21 Tetuer
Sot nuk jam ma vergjineshë. Nuk jam ajo Dija krenare që mund të mburresh me pastërtin e vet. Sot jam grue dhe nji grue fatzezë me kuptimin e plotë të fjalës. Jam nji femën që rron vetëm për të vuejtë shpirtnisht e trupnisht.
Nji njeri gati 40 vjetsh, shtat-madh, musteqeverdhë, turi-shëmtueshëm dhe i fuqishëm më rroku, dje mbrama, dhe më… torturoi mizorisht e kafshërisht. Un u mundova t’a kundërshtoj e t’a shporr atë bishë t’egër që më vërsulesh dhe i thashë se nuk e due. Por nuk bani dobi. Klitha, bërtita dhe ulërina derisa u vilanisa, por ai nuk u përshtyp, nuk u zbrap. Kur i mbylla syt që të mos e shof atë kulshedër, m’u shfaq Shpendi para syve të mendjes. Gdhina tue e qamë vajzënin t’eme dhe e raskapitun fare.

23 Tetuer
Qysh pardje shtëpia asht mbushë me gra e goca që kanë ardhë me pamë nuse. Disa janë mbulue me manto, disa me çarçafë dhe disa me ferexhe e shofin me nji sy! Eme vjehrë i ka mvarë noçkat, pse un, tue pretendue se jam e dobët nga shëndeti, nuk bindem me i nderue zakonet e nusënis dhe nuk dal jashtë kthinës veçse në të rrallë. Ajo don që të puth dorë, të qëndroj në kambë me sy të mbyllun, të mos flas, t’ulem e të ngrihem sa herë që të hyjnë e të dalin njerzit nga kthina, qofshin këto edhe kalamaj. E kush mund të rrijë tue u a puthë dorën gjithë atyne që hyjnë e dalin si t’ishte kthina e eme nji sallë ekspozite dhe un nji plaçkë e ekspozueme? E përse të qëndroj në kambë e pa folë si ndonji mumje Egjypti? Mbasandaj përse me u ulë e me u ngritë automatikisht sa herë që të hyjnë e të dalin bota nëpër dyert e këtij hani? Ama do të hidhnohet vjehra. Aq më ban! A nuk ka plasë më gjith të birin? I dij këta zakone e këto marrëzina, por un nuk mundem me i bamun edhe sikur të shembet bota. Dij edhe se në vendin t’onë bashkëshortët nuk flasin me njeni tjetrin faqe tjerëve; e kanë për turp t’a thrresin njeri tjetrin me emën por e përmendin tue thanë ai ase ajo. Un këtë musteqe-verdhin t’em – i
u harroftë emni – as që due me e pamë e jo ma me i a përmendë emnin. Shkurt të gjitha këto i dij, por nuk i baj dhe nuk do t’i baj kurrë.
Vjehra demede e ka marrë vesht edhe aratisjen t’eme. Prandaj më shef me nji farë çudije të trazueme me përbuzje. Sikundër duket don të më shajë e të më qortojë, por nuk i nepet rasa e volitshme. Edhe im shoq e kishte marrë vesh tentativën e aratisjes dhe m’a përmendi dje mbrama, por e mbylli gojën e heshti kur pohova se dojsha t’aratisem me Shpendin që e dashunoj. E çfarë burrnije ka ky njeri që pranon të bashkëjetojë me nji femën që e përbuz? Nuk e marr vesh se si e kupton ky martesën. Oh sa e sa burra të tillë ka vendi i jonë dhe sa e sa turpe mshifen mbrenda katër mureve të shtëpiave. Të gjitha ndryhen mbrenda për me mos dalë jashtë portës dhe për hir të turpit gëlltiten të gjitha poshtnimet. Sa keq! Sa turp!

28 Tetuer
Dje mbas dreke, simbas zakonit, më suellën këtu, ke prindët e mij. Them më suellën, sepse isha e përcjellun
prej nji grueje plakë dhe dy burrave, sigurisht, t’armatosun me kobure. Demede druejnë se mos aratisem përsëri. E ku me shkue? Në burg? Po të më lejojshin me ndejtë bashkë me Shpendin, jo në burg, por edhe në Ferr do të pranojsha me shkue. Mirë, por ku të lanë!….
Njerka u mundue të diftohet e gëzueshme dhe e qeshun. Fëmijt përnjimend u gëzuen. Em atë nuk më foli fare. Më shiqoi egër e hidhët.
Sot në mëngjes u rras në shtëpi t’onë Kola dhe, me nji mënyrë të padiktueshme, më futi në gji nji letër që i kishte dhanë Mamë Gjystina. Letra ishte prej Shpendit. U çudita se si ka shpëtue kjo letër nga thojt e censurës dhe mundi të bijë në dorë t’eme. Sigurisht dashunia i ka dhanë krahë e fletë për me i kapërcye muret e burgun mizur dhe ata të shtëpls s’eme. Shpendi, me nji gjuhë rrënkimesh e hofkëllimesh, e përshkruen gjendjen e vet të mjerueme q’asht krijue mbas burgosjes së tij e martesës s’eme. Spjegon se si valvitet ndërmjet tallazeve të dëshpërimit tue e kujtue lumnin që do të kishim po të kishim mundë me u largue nga ky rreth i helmatisun për ne. Tue bamë f jalë për mërzin e madhe që e ka pushtue, si nji ankth i mnershëm, thotë se nuk mundet me i qetsue nervat dhe me i frenue trillet që i kërcejnë herë mbas here për të krye punë të marrësh. „Pse t’a mshef o shpirti i em – thotë diku – dëshpërimi që ndi më duket se do t’a trathtojë vullnetin t’em për të mos e shkelë vendimin e dhanun që t’a duroj këtë fatkeqësi. Shumë herë më mposht dëshpërimi dhe zgrehem në vaj. Qaj si foshnje për engjullushkën t’eme që m’a grabitën, qaj për zemrën t’eme e t’anden që u dënuen me vdekje dhe qaj per ato orë të paka lumnije që nuk mund të përsëriten ma”. „Nana e motra kanë ardhë nja dy herë për rne më vizitue. Shqetsohet nana kur më shef të zymët e të trishtuem. E shof se e pezmatoj dhe e vras tue mos e mbajtë vetëhen, të pakën para saj, por s’e kam vetëhen në dorë dhe s’mund të baj ndryshe. Ajo ka të drejtë të turbullohet e të mjerohet kur më shef t’anormalizuem, por edhe un nuk kam se si të mos tronditem nga ky kob që pësuem. Së fundi kam të drejtë të dëshpërohem e të qaj, të pakën, për t’a përcjellë me lot e katrrime atë dashuni që u vorros për jetë mbrenda kësaj zemre”.
Ma në fund më kshillon t’i bindem fatit, të bahem e fortë dhe e durueshme, të kem kujdes për shëndetin t’em dhe më siguron se ka me më dashunue derisa të jetë gjallë. Sa për çashtjen e gjyqit thotë se ka me vonue, mbassi ende nuk kanë nisë me u zhvillue hetimet e para.
Letrën e tij e këndova në kthinën t’eme të vajzënis, aty ku i shijova orët e bardha të lumnis dhe ditët e zeza të fatkeqësis. E këndova letrën me lot që shpërthyen nga shpella e zemrës dhe u shprazën nga cirilat e ballit.
Shpresa që t’a shof Shpendin mbas martese, natyrisht, ka qenë e vokët, por tash që u burgos asht akullue fare. Pa dyshim do ndijsha nji farë ngushullimi po të mos ishte i burgosun dhe po të rronte mbrenda këtij rrethi, ku un po dergjem. Sigurisht do të më dukesh sikur ai i ndin rrënkimet e zemrës s’eme dhe un i diktoj hofkëllimet e tij. Por tash q’asht mbyllë në burg, tash që vuen mbrenda asajë Skëtere të tmershme, s’asht e mundun me u afrue. Për këtë shkak nashti asht vranue e nxi fare qielli i jetës s’eme. Ndoshta kurrë nuk do të shkëlqejnë rrezet e Diellit t’em dhe kam për të vdekë n’errësinë. Lumnia qenka si manushaqet që bijnë në mes të ferrave dhe për të bamë nji tubëz lypset me i mbledhë nji nga nji dhe tue u gërricë e përgjakë duersh. Vetëm disa orë e disa çaste mund të jetë i kënaqun njeriu në këtë jetë. Vetëm këto orë e këta çaste, të bashkueme, e përbëjnë lumnin e robit në jetë. Ata që e kujtojnë ndryshe lumnin gabohen. Njeriu që vjen në jetë tue qamë, asht fare e natyrshme që të mbarojë tue dënesë dhe të mos jetë i lumtun.
I dhashë përgjigje Shpendit. I urova shëndet dhe lirim të shpejtë nga burgu. Gjithashtu i thashë edhe se un, po të dojë ai, jam gati t’a neveris këtë jetë dhe t’aratisem përsëri me te.
Po të bijë në dorë të ndokuj kjo letër ase ky libër, sigurisht, do të përbuzem e do të mallkohem tue thanë se un sot, si grueja e këtij tregtarit, – më vjen efsh me i a përmendë emnin – nuk kam të drejtë të korrespondoj me nji tjetër dhe të shprehem kësodore se… rrëzohem nga kunora!.. Atij do t’i përgjigjesha krejt duf e mëllef dhe do t’i thojsha se un, në realitet, nuk kam kunorë, mbassi jam martue pa u pyetë dhe me nji njeri që nuk e dashunojsha dhe nuk e dashunoj edhe sot. Do t’i thojsha se po të zbatohesh ligja dhe Sherijati rigorozisht, un nuk do të quhesha grueja legjitime e këtij njeriu, por…. mantenuta e tij e vume nën dispozisjon të tij prej t’im et. Me fjalë të tjera unë do të quhesha fërshëndi, im shoq bik dhe im atë ganec.

3 Nanduer
Em shoq asht i pasun, por nuk mund të blihet zemra me flori, sikurse s’mund të sigurohet lumnia me pasuni. Nuk sigurohet lumnia tue e ushqye vetëm barkun por tue e kanitë edhe zemrën. Ky njeri që m’a kanë dhanë për burrë asht plotsisht si nji majmun: ka nji kokë gunga gunga, nji hundë që mtrashet tue u zgjatë poshtë, nji fëtyrë kuqëreme dhe qukalashe, do sy të vegjël në ngjyrë të hinit, buzë të trasha dhe nji gojë që i qelbet përherë. Me këtë kafshë, të quejtun njeri, më kanë martue dhe ai kërkon t’a dashunoj në vend të Shpendit. Oh
ironi e fatit t’em të pamëshirshëm!

7 Nanduer
Jam ulë buzë dritares dhe po shof jashtë. Fryn nji muran i egër. Vërshëllima e tij e vrazhdët gjan si jehona e fyellit të vdekjes së Botës. Kjo asht era e Vjeshtës rrenuese. Pemët, lulet dhe gjithë ata që kanë shpirt i kanë zanë ethet dhe po dridhen prej tmerit të mordjes. Lulet e vyshkuna janë përkulë kah toka, e cila duket sikur e ka hapë krahënorin për me i përpimë e me i futë në gji të vet. Pemët janë zveshë pjesërisht. Ato të paka zhele që u kanë mbetë, kanë ngjyrë të verdhë: të verdhën dhe të zbetën e asaj që dergjet në shtratin e vdekjes. Sa fort më gjasin mue! Edhe un lëngoj shpirtnisht e trupnisht. Ndoshta ato vuejnë vetëm fizikisht. Fusha duket si ajo e vorrezeve dhe bokat, kodrat e malet si piramida apo vorre martyrësh. Zoqt e verës janë aratisë e s’duken kund ma. Rrezet e Diellit janë të mekta e të vokta. Shkurt çdo gja po dergjet.
Vu.. vu!.. ban murrani. Ky tingull i pashijshëm gjan si urdhëni hyjnuer që përhapet rreth e rrotull dhe që don të thotë: Shueju! Shueju! Gjethet e pemëve, mbas nji qëndrese kreshnike dhe mbas nji lëkundjeje të bame në shenjë jetike, shkëputen nga prindët e vet dhe bijen për dheu: e përqafojnë nanën e vërtetë. Krahnori i tokës asht bamë si nji vorr i këtyne vogëlusheve që rrëzohen e rrasen njeni mbi tjetrin. Trungjet dhe degët lëkunden tue u përkulë kah toka si me dashë t’i falen krijuesit vdeksues. Zhurma e randë e shkaktueme prej lëvizjes së këtyne frymorëve memecë, duket si gjama e nji vajtimit apo e katrrimit, pse ato po i dorëzojnë mordjes bijt e vet të dashun dhe ndoshta shum të dashun.
Kjo pamje neveritëse, që shfaqte përgatitjen e nji kobit të zi për rruzullimin, më kishte mahnitë e tërhekë në gjinin e ftofët të mërzis. S’dij se sa kohë mbeta i humbun në këtë mënyrë, por sikur të mos përplasesh me zhurmë fleta e nji dritares, ndoshta edhe shumë kohë do të kisha mbetë ashtu i mpime dhe i mahnitun.
Kur u shkunda nga kjo jermi, mendja e eme fluturoi ke Shpendi dhe, tue u mundue me i shbirue maret e trasha të burgut, donte të shofi se ku asht strukë Dielli i saj. Mbassi u orvat mjaft qëndroi në nji skutë dhe i dha të puthun atij që i nep dritë, jetë e gjithshka. Në fund u largova nga dritarja për t’i mshimun djersët e ftoftë që m’a kishin mbulue ballin dhe lotët e nxehtë që më rigojshin nga syt. Nji kollë e thatë dhe disa pështyma gjaku, qenë çmimet që i dhashë un asajë pamjeje.

10 Nanduer
Doktorët që më vizituen, e kshilluen t’em shoq që të ndahet prej meje, pse e rrezikon jetën e vet dhe t’emen, por ai nuk bindet. Oh sa mirë do të bahesh sikur të më shporresh ky njeri e të më linte të qetë. Më duket sikur po m’a merr shpirtin me përdhunë me sjelljet e tija trashamane sidomos me dashunin që më shfaq. Oh sa mërzitës e besdisës që asht! Me gjith që i a kam përplasë në fëtyrë tue i thanë se nuk e due dhe se e urrej, prap se prap, vazhdon të më mërzisi tue e këndue kangën e Mukës. Oh ç’lemeri. Këto ditë kam qenë mjaft e dobët dhe e raskapitun. Nuk kam fuqi me u endë. Më pëlqen të rij shtrimë.

16 Nanduer
Gjykata e Tiranës disa ditë ma parë më ftonte që të paraqitesha dje para sajë, si ndërgjyqse, në padin e aratisjes. Un dojsha të vete e të deklaroj se pata ikë me hirin t’em për t’u martue me Shpendin që e dashunoj, por nuk më lanë këta gogolë. Kur pashë se nuk do të mundesha me i a mbrrimë qellimit i shkrova nji letër Z. gjykatsit dhe i thashë se Shpendi nuk ka as ma të voglin faj, mbassi un kam qenë ajo që e kam nxitë e shty n’aratisje. Letra kishte bamë bujë të madhe dhe im atë e im shoq, q’ishin si paditsa kundër Shpendit, ishin bamë për të vramë vetëhen. Dhantë Zoti t’u mbushet mendja që të më fusin nji plumb kokës e të shpëtoj nji herë e për gjithmonë. Sot erdh në shtëpi nji përfaqësues i gjykatës dhe më pyeti mbi rrjedhjen e aratisjes. I vertetova dhe i përsërita ato që pata shkrue në letër. Çuditem në t’em shoq. Habitem se si nuk më vret. Në mos qoftë i zoti me e përdorë pushkën, të paktën, duhej të më shkunorëzonte. Përse nuk më shkunorëzon e nuk e këput atë fille të hollë, me të cilën na kanë lidhë? Ç’farë njeriu qenka ky? Un, po të kisha qenë në vend të tij, kurrë nuk do t’a durojsha bashkëjetesën me nji shoqe që dashunon nji tjetër dhe, menjiherë, do t’i këputsha marrëdhanëjet me të, por ky s’merr vesh se…. Çudi!
„Këtu janë shqye disa fletë”.

6 Mars
Prej kohësh nuk kam shkrue në këto fletë. E përse me shkrue: Ç’farë vlere mund të kenë shkrimet e mija, mbassi un u mjerova plotsisht dhe tash, që të plotsohet tragjedia, mungon vetëm vdekja? Të shkruejsh në këto fletë don me thanë të flasish me gojën e të mjeruemes për me e llastue ma fort mjerimin. Sidoqoftë do të shkruej nga ndonji herë që të shfrej, se s’kam kuj me i a hapë zemrën dhe me e shprazë vënerin. E me këtë mënyrë e nxjerr dufin. Pas? Po.
Pardje më suellën këtu, në shtëpi të tim ët, kinse për të ndrrue ajr. Menjiherë e pranova propozimin që më bani em atë për të ardhë këtu, sepse më kandet të dergjem e të vdes në shtëpin e nanës, ku kam nji grumbull kujtime t’ambla e të hidhta. Im atë tash asht paqtue me mue. Më flet, më gjith që me serjozitetin ma të madh, me nji mënyrë të butë dhe sikur nuk ka ngjamë gja në mes t’onë. Por kurrë nuk prek kah aratisja, kah gjyqi ase
kah dashunia e eme. Ka kujdes që të mos i shpëtojë as ma e vogla fjalë që mund të ketë lidhje me to. Qëndron shum larg.
Gjyqi i Shpendit u zhvillue në mungesë t’eme. Ai u ndeshkue me nji mot burgim të randë simbas nenit 381 e me ndërhymjen e paragrafit të dytë të kodit penal. I shkreti Shpend pësoi për shkak t’em dhe tash lëngon mbrenda atij Ferri. Shpesh qaj për të. Nuk dij se a do mundem me i a shpërblye vuejtjen me lotët që derdh.

14 Mars
Sot bana nji farë vetëkontrollimi.
E hapa librin e jetës s’eme dhe e shfletzova qysh në fillim e deri në mbarim. Sa shum paskam shkrue për nji mot! Kush e din se sa volume do të lypeshin po të duhej me e përshkrue krejt jetën. Hudha nji veshtrim andej e këndej dhe në fund pata përshtypjen se jeta e eme filloi me vaj e rrënkime, vazhdoi me vuejtje e pësime dhe, tue u trazue me nji dashuni të pashijueshme, mbaroi – asht tue mbarue – me hofshe e ulërime. A kështu duhej t’ishte jeta? Pa dyshim jo. Ajo lypsej të që krejt ndryshe. Duhej t’ishte e gatueme me gaz e hare, e kalueme me dashuni e lumni dhe e mbarueme me mjaftësi e kënaqësi. Por s’qenka ashtu. Ndoshta vetëm për mue s’që ashtu me kuptim të hidhët e të tmershëm. Ndoshta vetëm un po tërhiqem nga kjo botë e pakënaqun dhe e dëshpërueme. Por, jo. Nuk jam un e vetmja fatzezë.
Para meje sigurisht me mija fatzeza kanë ardhë e kanë shkue pa e gëzue dhe pa u qeshë zemra makar nji herë. Kush e din se sa yj xixëllues pat në mes të tyne dhe u shqimën pa ndriçue kënd; kush e din se sa dallëndyshe pat n’at varg që u thyen krahësh mu n’at ças që dojshin me fluturue për me e gëzue lirin dhe me e shijue jetën.
Edhe un u përplsasa për dheu mu n’at ças që dojsha me i dhanë hof shfrimi dëshirit t’argëtimit të ndiesive të zemrës dhe ajo, menjiherë, u dënue me vdekje. Ka plot njerës në këtë botë që qajnë kot, por ka edhe asish që qeshin fare kot. Njena palë qan tue kujtue se e lut dhe e ndjell lumnin, kurse tjetra qesh tue besue se e lufton dhe e dëbon fatkeqësin. Të dy palët vijnë e shkojnë tue e gabue vetëhen. Un, me sa kuptoj, ndodhem në mes të këtyre dy palëve dhe kam kalue në në shkallë të tretë, pse kam qamë e kam qeshë mjaft për vetëhe. Tash qaj e qesh ma shumë për tjerët se sa për vetëhe, pse un i lava duert ma nga vetja. Shkurt jam bamë si ato që kangëtojnë ndër dasma të hueja dhe katrrojnë ndër morde të tjerëve. Por në mundshme lanë vragë e vragë ndër zemrat e atyne që kanë me e ndigjue kangën ase vajin t’em, do të jem e kënaqun, do të jem e lumtun.

19 Mars
Ka mjaft kohë që jam shtrimë në shtrat e po dergjem. Besoj se kësaj rradhe nuk do të çohem ma veçse kur të më ngrenë për të më çue në banesën e përjetëshme, ndër Vorrezet e Bamit. Herë mbas here qis gjak. Çuditem se sa shum gjak paska njeriu. Habitem se si nuk u shterr ky burrim gjaku që qenka në krahënuer t’em. Me gjith që jam e dërmueme fare dhe krahënori po më shkatrrohet nga gjaku që nxjerr, apetin e kam të madhe dhe ha me shije të veçantë. Gjithnji e kanis stomakun me haena të ndryshme dhe gjithmon kërkoj me hangër dishka të zgjedhun nga inendja që endet gjellë më gjellë e pemë më pemë. Vetëm më vjen turp me kërkue, se do të më quejnë llupëse. Me gjith këtë shpesh heorë i mbyll syt dhe kërkoj. Nji javë ma parë, për shembëll, më shkoi mendja për rrush. E kapërdina turpen dhe u thashë. E ku gjindet rrushi në këtë stinë? Me gjith atë kërkuen dhe, ma në fund, kishin gjetë nji vesh të vyshkur e pjesërisht të kalbun.
Tyberkulozet, përgjithësisht, dergjen e vdesin tue hangër dhe tue folë. Sa mirë se? Ngopen e shfrejnë. Demede edhe un kështu u bana. Natyrisht s’do të baj përjashtim nga tjerat, se s’kam ramë nga Qielli de! Oh sa gëzohem kur më sjell kush ndonji ambëlsinë të mirë ase ndonji pemë që nashti rrall gjindet. Dje më kishte sjellë Dajë Haxhiu nji shegë. Më shkuen jargët nga goja kur e pashë, por nuk mundesha me e hangër, pse atëhere këtu ndodhesh Xha Ceni e Xha Meta. M’erdh turp prej tyne, por qeshë tue plasë nga padurimi. Prandaj s’duhet me ndejtë gjatë pranë të sëmunit.

21 Mars
Dy tri herë në ditë vjen im shoq për me më pamun. Oh sa fort më besdis ky njeri. Prania e tij më mërzit shum dhe më shqetson. Nuk dua t’a shof me me sy këtë njeri që m’a grabiti lumnin, dashunin dhe vajzënin t’eme.
Sa i trashë dhe i pagdhendun asht ky njeri! Nuk merr vesht as nga fjalët e tërthurta e thumbuese as edhe nga verejtjet e hapta që i bahen. Ai asht si ndonji ka i mplakun që s’luen vendit pa u shpue me hosten. Disa herë vjen e më qëndron ke kryet dhe nis të më torturojë tue e përsëritë, njiqind herë, kangën e dashunis së vet. Un e kthej kryet me nji anë dhe i zaj veshët që të mos e ndigjoj, por ai nuk merr vesh fare. Dje i thashë Hallë Hatixhes që t’a dëbonte dhe të mos e futte mbrenda, por ajo më qortoi tue më thanë se asht turp. Heshta dhe u shtërngova të bindem. Sot prap nisi me më mundue me marrëzit e veta. M’u sos durimi. I thirra me duf e mëllef:
– Pusho mor budalla, se m’a plase shpirtin. Mjaft ma! Hiqmu qafet e më len të vdes e qetë!
Nuk bëzani. U largue si nddnji buell. Ky i marrë ndoshta shpreson se do të ngjallem që të…. më shijojë. Uh m’a shpërlaftë murtaja dreqin!
Vjehra nuk bëzan fare. Herë mbas here më sjell ambëlsina e pemë. Nga ndonji herë më pyet se çfarë dëshiroj që të më sjelli. Të them të drejtën kjo sillet mjaft mirë.

27 Mars
Em atë duket pak si i shtypun e i vramë prej sëmundjes s’eme. A thue e ka kuptue se, pjesërisht, ai asht fajtuer për këtë gjendje? Përparimi i shpejtë i sëmundjes dhe me hapa të mbëdha, pa dyshim, i detyrohet dëshpërimit që më shkaktoi martesa me kët tregtarin e jo me Shpendin t’em. Ai ndoshta nashti e ka kuptue gabimin trashanik që bani, por asht tepër vonë dhe s’mund të ndreqet ma. Me gjith këtë më duket sikur më quen fajtore pse dashunova dhe për kët shkak as nuk don me më dorovitë me lëmoshën e ndjesës. Oh sa të pamëshirshëm janë disa burra kundrejt femnave. Ani se vdekja ka me i lamë të tana ato që këta quejnë mëkat.
Sigurisht im atë kurrë nuk do të jetë trazuem prej ndonji kujdesi tjetër veç atij të sigurimit të pasunis, të grumbullimit të arit, të gjetjes s’asajë mënyre që të mëson se si të mundesh me e mbushë barkun ma mirë e ma shum. Zemra e tij kurrë nuk do të jetë msye prej rrebeshit të dashunis. Në syt e tij kurrë nuk do të jetë dukë dëshiri i zjarrtë për t’i argëtue pjerrjet e zemrës, as edhe mallëngjimi i pambaruem e ndonji dashunis së humbun. Prandaj asht kaq i egër dhe i pamëshirshëm kundrejet meje. Për kët shkak nuk don të më fali, me gjith që i vjen keq për vdekjen e trupit t’em. Sa për zemrën dhe vdekjen e sajë s’din dhe s’kupton gja.
Ata që vdesin tue dashunue janë dëshmorë, thotë Muhameti dhe me këtë mënyrë e ka bekue dashunin, por im atë s’merr vesh dhe nuk don me e mëshirue të bijën. Njerka nuk bëzan fare. Duket si e padurueshme dhe e mërzitun nga zgjatja e sëmundjes s’eme. Ndoshta uron që të shporrem sa ma parë prej kësajë jete.

30 Mars
Asht natë. Errësina dhe heshtja mërzitse e kanë kapullue e pushtue botën mbarë. Tirana flen. Nji qetësi e thellë zotnon në të katër anët. Vetëm fërshëllima e fëllimit të natës, herë herë, e trazon qetësin. Un jam ulë buzë dritares, prej ku e sodis mbrendinë e burgut që e shtrëngon Shpendin. Zemra e eme e ftoftë rref e rrënkon për dëshirat që nuk i realizoi, për argëtimet që nuk i shijoi, për lakmit që nuk i argëtoi. Fati mizuer që i pamëshirshëm kundrejt meje. Ai nuk desh të më napi mundësin që t’i korrsha amblas lulet e vajzënis, të rinis dhe të jetës s’eme ashtu si pata andrrue e dëshirue dikur. Edhe në çastin e fundit, ai pa dyshim, do të më përqeshi dhe do të zgërdhihet pa i a vumë veshin ankimeve të mija, pa e peshue sasin e helmit që ka derdhë në zemrën t’eme. Oh sikur t’ishte e mundun me e zveshë fatin nga pushteti dhe nga fuqia shfaruese. Sikur t’ish e mundun me u porositë jeta në nji fabrikë që të gatohesh simbas dëshirit t’onë. Në nji rasë të tillë un do t’isha bashkue me Shpendin dhe ky tregtari do t’a kishte gjetë shoqen e vet të përshtatëshme.
Përse nuk u lumnova e nuk e shijova edhe un jetën? Ç’faj i bana njerëzis ase Perëndis që më ndeshkuen me mjerim? A nuk asht mëkat që un, në moshën ma të bukur të jetës s’eme, të vdes pa u kënaqë me dhantit e natyrës? Edhe un të kisha ngrehë nji fole lumnije, ku të jetojsha, sadopak, me Shpendin t’em dhe mandej le të vdissha. Po, le të vdissha, por mbasi t’a kisha shijue jetën ndopak dhe… tue lanë dishka mbrapa. Ah po. Sikur të kisha pasë fat me lanë mbas vetëhes nji krijesë që që t’ishte pema e dashunis s’eme dhe e Shpendit. Sa me kujdes do t’a kisha rritë, sa mirë do t’a kisha edukue, sa shumë do t’a kisha mësue dhe sa fort do t’a kisha argëtue. Edhe ai, padyshim, do të më donte fort dhe mbas vdekjes s’eme, sigurisht, do të vinte me qamë mbi vorrin t’em me syt e babës e me zemrën e nanës. Ndoshta ai, i frymëzuem dhe i injeksionuem prej meje, do të bahesh dalëzotsi i të drejtave të femnës Shqiptare. Por ah! Sa e mjerë dhe sa e shkretë jam!
U tërhoqa nga dritarja me lot ndër sy e me helm në zemër.

2 Prill
Oh sa më ka marrë malli për Shpendin. Oh sikur të mundesha me e pamë edhe nji herë përpara se të vdes. Fotografis së tij i asht shdukë shkëlqimi, pse un e kam squllosë me lotët që kam derdhë mbi te herë mbas here. Prandaj nuk m’a ngop mirë syn e zemrës së mallueme.
Dashunia, ndoshta, nuk ka fuqi me e këmbye helmin e vdekjes në nektar, por sigurisht e pakson fuqin dërmuese t’atij farmaku tue e ulë gradën e hidhësinës. Un besoj se po t’a shifsha edhe nji herë Shpendin t’em, pa u drashtë dhe me krahë hapët, do t’a pritsha mordjen. Por ku asht se?!… Ah un e shkreta! Sot në mëngjes i dërgova nji letër. Me sa më qe e mundun e pershkrova gjendjen e zemrës s’eme të mbushun me plot zjarm mallëngjimi e dashunije për te, por pena e shkretë, në rasa të tilla, asht e pafuqishme dhe e vorfën. Nuk mundet me i interpretue ndiesit e zemrës së shitueme për vdekje. I u luta që të më dërgojë edhe nji fotografi tjetër.

4 Prill
Ditën e parë të këtij mueji u vu në zbatim kodi civil i ri. U vu në zbatim, por shum vonë për mue. Femna Shqiptare, simbas këtij kodi, fiton mjaft të drejta. Por, po të merret para sysh mendësia e ndryshkun e njerësve që janë futë në kthetrat e zakonit primitif dhe po të gjykohet se zbatuesit e kësajë ligje do të jenë vetë meshkujt, kuptohet fare lehtë se sa i vështirë ka me qenë zbatimi i tij plotsisht e pikë për pikë. Pa-u bamë fli edhe shumë femna dhe pa u kalbë nën tokën e zezë edhe shumë të reja, nuk kujtoj se do të arrihet me u zbatue pikërisht kjo ligjë. Me fjalë të tjera un kujtoj se duhet të kalojë edhe mjaft kohë që të lejë Dielli i lumnis për femnën Shqiptare, sidomos Muslimane, pse lypset edukue populli simbas shpirtit të kësajë ligje dhe të stërvitet me e respektue si ligjën fetare.
Për ndryshe ndryshimi i gjendjes së femnës Shqiptare do të jetë i bamë vetëm mbi kartë. Bashkë me kodin civil asht vu në zbatim edhe ligja mbi mënyrën e aplikimit të tij. Me qenë se kjo ligjë asht shumë e butë dhe në pjesën ndeshkimore para shikon disa dënime të lehta për kundravajtësit, s’kujtoj se do të mundet me i disiplinue ase edukue shtetasit, nuk besoj se do mundet me i shtrëngue që të veprojnë në përshtatje me dispozitat e kodit civil. Shpirti i kësajë ligje lypsej t’ishte aq i egër sa t’arrinte në barbarizmë. Po, se vetëm atëhere do të sigurohesh mirëzbatimi i kodit civil e jo sot që janë parashikue disa ndeshkime të lehta për fajtorët e këtij lloji. Kodi civil që u vu në zbatim, në mes të tjerave, ka edhe nji pikë me randësi kryesore për femnën: Nuk lejon martesë pa u marrë hiri e pëlqimi i të dy palëve. Bukuri, por deri ku do të jetë e mundun me u zbatue kjo pikë asbt e dyshirntë, pse – si thashë edhe me naltë – nuk ka ndrrue mendësia, pse ligja nuk ka fuqin magjike apo mystike që të bajë vetë nji ndryshim të njiherëshëm e të mbrekullueshëm në shpirtin e popullit.
E martesa që bahet sy mbyllazi asht e errët dhe n’errësin, pa dyshim, kalon jeta e bashkëshortëve: Po të më pyesin, mbassi të vdes, se a dishëroj të ringjallem ndoshta do të them po, por me kusht që të jem e lirë me e zgjedhë vetë bashkëshortin. Për ndryshe nuk do të bindem dhe do të kërkoj me u rrasë edhe ma thellë në gjinin e tokës. Gjysmën e popullit Shqiptar, natyrisht, e përban femna, por ajo nuk gëzon asnji të drejtë. Të gjitha të drejtat i ka mashkulli, ai që në çdo kohë e në çdo vend ka pasë – ka edhe sot – privilegjin me e shtypë femnën. Por që të sigurohet lumnia e nji kombi lypset të pajoset femna me kulturë, duhët hjekë dorë nga mendësia e skllavënimit të saj dhe asht nevoja të shkundet pluhni i asajë së shkuemeje plot përbuzje e mjerime për na të gjorat. Ma sa mundet të bahet e mirë dhe e fortë nji godinë që ndërtohet me landë të kalbët, aq mund të bahet e lumtun nji shoqni që përbahet prej të mjerësh. Na sot jemi plotsisht si kafshët sbtëpijake që vlejnë vetëm për shërbime e nevoja shtëpije, jemi robnesha pa të drejtë mendimi e lirije, jemi kufoma të vdekunash që lëvizin simbas shtytjes së meshkujve. Por duhet mbajtë para sysh se prej këtij farë poshtnimi damtohet krejt shoqnia Shqiptare dhe se ajo asht si nji plagë e rrezikshme në shtatin e shëndoshë të shoqnis së qytetnueme.
Prandaj lypset të veprohet me shpirtin e nji heroit që të shpëtohet ky popull nga kobi që i kërcnohet, duhet të duket dora që t’i ndrydhi duert e murtajës së padukëshme që i kanoset ekzistencës s’onë. Lypset forca e nji mbinjeriu që të ketë nji vullnet të papërkulshëm dhe të jetë i frymëzuem idealisht e fanatikisht nga ndiesia e misionit që do të marri për sipër. Në mos u baftë kjo mbrekulli, jemi të dënuem të vdesim e të shuhemi dalë-nga-dalë si ata që mbarojnë prej vemzës.

6 Prill
Oh sa dëshiroj me i argëtue e me i puth fëmijt. Ata vijnë rreth e rrotull shtratit t’em dhe më shofin me…. dashuni e dhimshuni. Afrohen dhe kërkojnë, me veshtrime lutës, që t’i ledhatoj e t’i puth si parandej. Por unë, nga droja se mos u ngjis ndonjë mikrop, i largoj pa i prekë fare.
Sot mbas dreke, në nji kohë kur ndodhesha vetëm në kthinë, erdh Meti dhe, mbassi u avit ngjat shtratit t’em, më tha:
– Përse je hidhënue, Dije, me mue?
Zani i tij ishte i mbytun. Nga syt shprazësh pezmatimi i zemrës së vogël.
– Kush të tha se jam hidhnue me ty? – e pyeta,
– Kurrkush s’më ka thanë, por e ndi vetë – tha me sy përposhtë.
– Si ë ndin? Si e kupton?
– E kuptoj se as m’argëtojsh as edhe më puthish ma – gjegji tue bëlbëzue dhe me një za gati të përvajshëm.
– Nuk të puth se jam sëmunë – i thashë.
– E ç’ka se je sëmunë? Edhe tata dikur që sëmunë, por më puthte – i a bani.
– Po, por….
– S’më don ma. Je hidhnue me mue.
– Jooo. Të due dhe të due shum Met – i thashë me nji za që dilte nga thellësit e zemrës së trazueme.
– Atëhere më puth nji herë – më tha dhe, tue u rrasë e krrusë mbi shtrat t’em, m’a zgjati faqen.
– Jooo. Largohu! – thirra dhe e ktheva kryet m’anë tjetër që të mos e preki fryma e eme helmatuese.
U zbrap menjiherë dhe u zhgreh në vaj. Iku tue ulërue me të madhe dhe tue thanë me nji za të mbytun:
– S’më don ma, s’më don.
Edhe un shpërtheva në vaj dhe qava nji copë herë.

9 Prill
Në nji kohë, kur isha vetëm, u çova nga dale dhe shkova në fund të kthinës për t’u pamë në pasqyrë. Ka shumë kohë që s’e kam pamë vetëhen. Pranndaj më kapi nji trill që më shtynte të shof se çfarë ndryshimi kam bamun në fëtyrë, pse gishtat e duervet më janë tehollue aq shum, sa më duken të shëmtueshëm dhe si t’ajtun në kyçet e tyne.
U habita kur dola përpara pasqyrës q’asht mbështetë për muri. Nji farë mërzije, e bashkueme me habi, më kapi kur e pashë vetëhen n’atë gjendje. Ndryshimi që kishte pësue trupi i em ishte i madh: E tanë bukuria e vajzënis s’eme kishte perëndue ma. Flokët e mij, dikur t’artë, gjajshin si fije bari të thatë. Syt e kaltërt e të qëndisun që Shpendi kishte pagëzue sy laroshe ishin gropue e turbullue tue u qarkue edhe prej nji rrethit të zi. Qepallat kishin nisë me u rralue e me u ngjitë në njena tjetrën. Vetullat e holla dukeshin si dy nepërka që rrijnë gati me i kafshue ata dy sy. Ngjyra e trandafilitë e fëtyrës ishte zavendësue me nji bardhëni neveritëse që duket vetëm ndër fëtyra të vdekunish. Mollzat e faqeve ishin skuqë pa shijshëm tue u grumbullue gjaku ndër to. Flegrat e hundës ishin tëhollue dhe hapë jasht masës. Buzët e kuqe ishin zbemë e gjelbëruem. Veshët ishin tëho llue shum dhe gjajshin si fletë të verdha. Gusha ishte zhdukë dhe vendin e sajë e kishte zanë nji gropë. Qafa ishte zgjatë për së tepërmi dhe supet kishin ramë përposhtë. S’ishte kurrkund ajo Dije e parë. Aty dukej nji skelet që ende nuk asht zveshë krejt nga mishi. Duket se po afron koha që t’i them lamtumirë kësaj bote. Oh
sa mirë do t’ishte që të vinte sa ma sbpejt ajo orë, pse do të shpëtojsha nga vuejtjet, nga mundimet, nga brengjet dhe dëshpërimet e kësaj jete. Ç’më dubet të rroj dhë përse të rroj? Jeta, për mue, s’ka kuptim ma. Asht e randë dbe e paduruesbme. Ajo duhet të shuhet sa ma parë.
Oh sikur të vinte Shpendi e të më shifte se sa jam prishë e tretë, se sa jam denatyrue dhe sa fort më ka ndryshue sëmundja. Pa dyshim do të derdhte lot dësbpërimi. Por ai asht mbyllë mbrenda katër mureve për me mos u pamë me mue, ndoshta për jetë. Oh ma mirë të kishte qenë larg, tej maleve e detnave, se sa i mbyllun në burg.

11 Prill
Prap erdh Pranvera. Përsëri nisi me këndue bilbili. Oh sa e sa pranvera kanë për t’ardhë, por un s’kam me i parnë ma; sa e sa shekuj me rradhë ka me këndue bilbili, por un nuk do t’a ndigjoj ma. Erdh, po Pranvera. Por simjet më duket sikur nuk asht e shkëlqyeshme si herët tjera; më gjan sikur nuk e ka sjellë me vetëhe gazin dhe haren e përparshme. Ndoshta këto mungojnë pse Shpendi i em vuen e gjëmon në burg dhe se pse zemrat t’ona u vranë e u vorrosën. Këndon bilbili, por zani i tij simjet gjan si ai i qyqes që ndjell kob e mjerim. Nuk asht i ambël e i kandshëm si herët tjera, nuk asht i butë dhe i përmallshëm si përpara. Ai nuk m’a gicilon ma zemrën dhe nuk m’a kënaq shpirtin si parandej. Ai duket sikur qan e vajton, gjan sikur psherëtin e rrënkon. I tanë ky ndryshim, sigurisht, do të jetë shkaktue nga mungesa e Shpendit t’em, nga vuejtja e tij në thellësit e burgut.
Thonë se këndon bilbili, por mue më duket se qan. E si mund të këndojë i gjori kurse trandafili i tij asht i rrethuem prej gjembash dhe fati i dashunis së tij asht nopran? Ai ndoshta ka këndue dikur, por tash qan dhe qan për vetëhe e për dashunin e vet, plotsisht si un e shkreta.

13 Prill
Iu luta babës që të më lejonte me e thirrë Mamë Gjystinën e me u pamë me te. Ai e pranoi lutjen t’eme dhe lejoi të takohem me të gjithë pjestarët e familjes së Xha Simonit. U çova f jalë dhe i thirra. Erdhën bashkë me Irenën që këto ditë ka ardhë këtu me të shoqin. Erdhën, por shum pak folën, pse u pikëlluen kur më panë të mbarueme dhe të ndeme në shtrat. I mundi pezmatimi dhe u zhgrehën në vaj. Xha Simoni m’a fërkoi ballin tue më folë me dashunin e pafajshme dhe me dhimbjen e nji atit të mirë. Iu mbushën syt me lot. U tërhoq me nji anë dhe vazhdoi të qajë kadalas. Mamë Gjystina dhe Irena më rrokën n’grykë dhe më mbuluen me puthje. Aq fort qanë të shkretat sa em atë u shtrëngue t’u lutet që të qetësohen. Sa ngushullim ndiu zemra e eme prej vizitës së tyne e sidomos prej dhimbjes që shfaqën tue derdhë lot. Më kishte marrë malli shum për ta. Jam mjaft e ngushullueme sot, mbassi munda me u shmallë me ta. Ndoshta mbas pak ditësh do t’i mbyll syt e nuk do t’i shof ma. Sa mirë bani im atë që më lejoj të shifen me ta dhe sa bekime ka marrë prej zemrës s’eme. Qysh nga kjo datë e deri në mbarim shënimet janë bamë me plumbsh dhe shkrimi asht mjaft i keq.

15 Prill
Hajrija e Luçija, dy shoqet e mija të shkollës, kishin ardhë sot mbas dreke për me më pamun, mbasi kishin marrë vesht se jam e sëmunë. Oh sa u gëzova kur i pashë. Sa u kënaqa nga vizita e tyne. Sa mirë e ndien vetëhen njeriu kur asht pranë atyne që e duen dhe që e dhimshunojnë. Sa i kënaqet zemra njeriut kur e shef vetëhen në mes të shoqeve të shkollës, të cilat janë ma të dashuna se të gjitha tjerat. Në rasa të tilla i duket njeriut sikur i përtrihej jeta dhe i përsëriten ditët e bardha të vogjëlis që ka kalue në shoqni me to.
Ato më flitshin me dashuni dhe përpiqeshin me më bamë me gaz, pse e dijnë se gazi asht i dobishëm për zgjatjen, sado pak, të jetës së nji tyberkulozes. Nji dhimbje e thellë dhe nji pikëllim i ndryem për mbrenda pasqyrohesh në syt e tyne. Veç kësaj vuna re se zani i tyne, shpesh herë, kumbonte i dridhshëm dhe i venitshëm, ashtu si tingëllon zani i atyne që ndijnë dhimë në shpirt. Natyrisht ato u pezmatuen dhe u helmuen
kur kuptuen se shoqja e tyne mbas pak kohë nuk do të jetë ma në mes të tyne. Ikën tue m’urue shëndet dhe tue më premtue se prap do të vijshin me më pamun. Kush e din. Ndoshta s’kanë me më gjetë ma. Ndoshta do të vijnë më vizitue ke Vorrezet e Bamit dhe, në shenjë dashunije e mallëngjimi, kanë me vu disa lule mbi vorrin t’em.

18 Prill
Më tha Irena se për të shpejti do të dali Shpendi nga burgu me lirin kondisional. Ajo, tue pamë se po m’afrohet vdekja dhe tue e çmue mallin e djegën që ka zemra e eme për Shpendin, ka mundue të më shërbejë tue trillue nji gënjeshtër të tillë. Ndoshta asht e vërtetë, por nuk kuptoj se lirimi i tij ka me ngjamë përpara se un të kem vdekë.
Herë mbas here më shkruen Shpendi. Në letrat e tija tash nuk shifet ai dëshpërim që shprazej ma parë. Duket se nuk don me më pezmatue me mërzin dhe dëshpërimin e vet. Flet ma shum për shëndetin t’em dhe më siguron se më dashunon ma fort se përpara, mbasi un arrina me bamë sakrifica për t’a kënaqë at. Shton se, posa të lirohet nga burgu, do të bajë përgatitje për t’u aratisë rishtazi. Shkurt përpiqet me më mbajtë gjallë tue përdorë çdo mjet e mënyrë. I shkreti Shpend! Edhe ai qenka fatzi që ndeshi në nji fatzezë si un.
Iku Irena për Shkodër. U ndamë me lot ndër sy pse e ndijshlm se nuk do të shifeshim ma. Ajo më dha shpresë për lirimin e shpejtë të Shpendit. Oh sikur të mundesha me e pamë. E shof se po m’afrohet vdekja. Nuk më vjen keq që po largohem nga kjo botë munduese, por jam thellësisht e pezmatueme pse po shkoj pa u pamë edhe nji herë me Shpendin. Oh sa ngushullim të madh do të ndijsha sikur të vdissha në krahët e tij, në krahët e
atij që i dhashë zemrën.

21 Prill
Me gjith që trupi m’asht tretë e shkri fare, zemra duket e fortë në dashuni. Ajo duket se nuk ka me vdekë edhe mbassi të vdesin të gjitha gjymtyrët tjera dhe do ta vazhdojë me e dashunue at që e magjepsi me nji shiqim.
Tue e kujtue gropën e errët të vorrit, tue e memdue shdukjen e përjetshme, e ndij se më vjen keq të vdes, e kuptoj se po më dhimset vetja. Por tue gjykue se rrojtja e eme pa Shpendin asht nji vdekje ma se mërzitse, ma shum e pëlqej vdekjen se sa rrojtjen. Në kohët e fundme shpesh e kam pamë n’andërr t’eme amë. Edhe dje mbrama e pashë. Ajo më muer n’grykë, më puthi, më shtrëngoi me dashuni të madhe dhe, tue më kapë për duer, më terhoq drejt nji lulishtes së bukur që thosh se ish e saja. A thue se me të vërtetë do të bashkohem me të në lulishtet e Parrizit? Kush e din. Vetëm dij se këto andrra janë shenjat lajmuese t’afrimit t’orës së fundme. Edhe un jam gati të nisexn ma.

24 Prill
Dje mbrama, aty kah ora dhetë mbas darke, isha vilanisë dhe nji kohë të gjatë nuk isha përmendë. Ma vonë isha jermue dhe kisha folë shum në kllapi tue e përmendë, shpesh e shpesh, emnnin e Shpendit t’em. Sot jam këputë fare. Nuk mundem as edhe me shkrue ma. Nuk jam e zoja për kurrgja ma veçse për të qamë e për të rrënkue vazhdimisht.
Çova me e thirrë kushrinin t’em Hamitin që t’i a dorëzoj kët libër, ku kam shfry tue i qamë hallet e mija. Do t’i lutem që, mbassi t’a këndojë vetë, t’i a dorëzoje Shpendit me letrën dhe shamin që po i dërgoj si kujtimin e fundit të dashunis s’eme të pafat. Si prej Hamitit ashtu edhe prej Shpendit do të kërkoj që t’a mprojnë femnën Shqiptare. Tirana e ka zakon me i nusënue vajzat që vdesin të pamartueme. I mertisin dhe i stolisin si të jenë nuse për të shkue ke burri. Mbasandaj i qojnë me pikëllimin ma të madh dhe i përcjellin për në vorr. Ky zakon më pëlqen. Prandaj i thashë sot Hallë Halixhës që edhe mue të më përcjellin simbas atij zakoni, mbassi nuk u martova me hirin t’em dhe me at që dashunova. Ajo nuk m’u përgjijg. U zhgreh në vaj. S’mund të shkruej ma, se nji tallaz gjaku po më shpërthen nga goja dhe dhimbje të forta po ndij në krahënuer. Duket se janë rrenimet e fundit që ban sëmundja. Po të la o libër për jetë ma. Lamtumirë se po ndahem prej teje e prej jetës s’eme.

„Këtu mbarojnë shënimet e Dijes.”

Letra që më shkruente përmbante këto fjalë:
I dashtuni Hamit,
Në fletorin që po të dorëzoj e kam shkrue shkurtazi, jetën t’eme. Mbassi t’a këndojsh epja Shpend Rrëfes bashkë me letrën dhe shamin e bardhë që po i dërgoj si shenjën e qefinit t’em. Nga përmbajtja e fletorit keni për t’a kuptue se sa shum vuen femna Shqiptare, se sa keq përdoret ajo e gjora dhe si asht ulë në shkallën e robneshës e të kafshës.
Prandaj kërkoj prej jush që të ndërmerrni nji lëvizje të gjanë për emansipimin e vërtetë të femnës Shqiptare dhe për naltësimin e nivelit të saj kultural, moral e sosial. Pres të më zotoheni se do t’a përmbushni dëshirin t’em të fundit që të vdes e shkujdesun dhe e qetë. Për ndryshe shpirti i em kurrë nuk do të prehet edhe sikur të mbahet, me pekulet ma të mëdha, në lulishtet e Parajsës. Shpirti i em i pakënaqun do t’ju duket juve n’andërr dhe do të kërkojë t’a përmbushni zotimin, do t’ju ndjeki kurdoherë dhe kudo, që t’a mbani premtimin. E çdo shkrojë ase f jalë e këtij libri do të jetë si nji grenzë për me i thumbue e kafshue ndërgjegjet t’ueja në rasë se nuk do të qëndroni në besë.
Thueji Shpendit se po vdes me emnin e tij në gojë dhe me mall të pashuem në zemër për te. Gjithashtu njoftoje se shamia që po i dërgoj asht ajo që kam mshimë lotët ditën që më martuen me kët tregtarin dhe m’a vranë zemrën.
Ty të falem nderit, Hamit, për ndihmat e mëdha që më ke dhanë gjatë jetës s’eme. Lus që të shpërblehesh me gëzime.
Po ju përshëndes për herën e fundme tue ju urue e bekue me të gjitha fuqit e mija, me të gjitha forcat e atij shpirti që asht tue u largue nga ky trup i dërmuem dhe i kalbun.
Kushrina e jote:
Dija
Kur e mbarova librin së kënduemi, kishte nisë me zbardhë drita. Me gjith që gjatë leximit shpesh herë qava, bashkë me Dijen e shkretë, kur e mbarova prap m’u mbushën syt me lot. Nji copë herë, kujtoj mjaft të gjatë, mbeta i mposhtun nën pushtetin e mallëngjimit e të dhimjes dhe derdha lot. Nga pagjumësia dhe leximi i vazhdueshëm, isha lodhë aq shum, sa s’kisha fuqi me lëvizë. Balli më digjesh shum dhe krejt shtati më ishte drobitë. Edhe syt m’ishin turbullue dhe më qitshin xixa lodhjeje. E ndijsha nevojën urdhëruese për t’u prehë e qetsue. E vuna librin me nji anë dhe u shtrina për të flejtë, por nuk më lejshin mendimet. Si grenza të kuqe më msyejshin mendimet dhe më kafshojshin pamëshirshëm tue më shkaktue dhimbjë në zemër. Po, mendojsha për Dijen e ngratë. Dojsha të gjej se në ç’gjendje ndodhesh aso kohe, Tue gjykue se ajo pritte prej meje nji përgjigje zotuese, nisa me u shqetsue se mos vdes përpara se të jem takue me te. Prandaj’ vendosa të nisem.
U çova, por pashë se nuk mundesha me i qëndrue udhtimit dhe besova se do të ngec në mes të rrugës. Dashë e pa dashë rashë rishtazi. Nji kohë të gjatë u përpusha në shtrat. Me zi më muer gjumi, të cilin e ndolla shumë. Bana nji gjumë shum të keq dhe me andrra shum të këqia. Edhe Dijen e pashë n’andërr. E pashë sikur më lutesh, me lot ndër sy, që t’u dilsha zot femnave, sidomos femnës Shqiptare. Shkurt gjumi që bana që nji kllapi e keqe.
Vonë u zgjova. Menjiherë u ngrita dhe nisa me u mveshë, pse ora kishte kapërcye dhetët. Tue u mveshë hyni mbrenda shërbëtori i hotelit dhe m’a dha këtë telegram që vinte prej t’atit të Dijes së mjerë.
„Eja shpejt se të kërkon Dija.”
Sulë Kërthiza
Punën, për të cilën kisha shkue atje, e lashë pa e krye dhe pa humbë kohë u nisa për Tiranë. Por të nesermen sosa, pse na u prish automobili në rrugë. Kur mbrrina në kryeqytet ajo kishte vdekë dhe ishte vorrue. Më njoftuen se më kishte kërkue shum dhe kishte porositë të më thonë se kërkonte t’i a përmbush dëshirin për shka m’ishte lutë. Shkova ke vorri i saj dhe, me lot ndër faqe, u betova se do t’a përmbush dëshirin e saj.
Në marrëveshtje me Shpendin, vendosa t’i shtyp shënimet e saj në formë libri që janë si shpërblim për të dhe si mësim për të tjerët.

Fund i Librit.

Published in: on Mars 17, 2014 at 3:23 pm  Lini një Koment  

ENEIDA

 

Virgjili

 

Kënga I
(Vargjet 1-56)

Unë armët po këndoj dhe atë burrin,

i cili mu prej viseve të Trojës

mori arratinë, se ashtu, pra, deshi fati

dhe i pari vajti e doli n’Itali

në brigjet e Lavinit; ç’e përplasi

për toke edhe për det forca hyjnore,

sepse Junone mizorja ishte zemëruar;

shumë hoqi ai burrë nga lufta deri sa arriti

të ngrinte një qytet,

të sillte në Laciu hyjnitë e veta,

nga pastaj na dolën

fisi latin dhe etërit albanë

dhe ledhet e vetë Romës madhështore.

Tregoma ti, o Muzë, gjithë historinë,
kush ish ai hy që mbeti aq i fyer,
tregom përse mbretëresha e hyjnive
plot me zemrim i solli atij farë burri,
që ish në shenjë aq shumë për urtësi,
gjithë ato vuajtje e gjithë ato të zeza.

Oh sa i fortë qenka mllefi i Qiellorëve!

Ballë Italisë, shumë larg nga gryka e Tibrit
ndodhej qyteti i moçëm, Kartagjena;
kolonët tirianë e patën themeluar;

qyteti i fortë nga pasuria e madhe,

qytet i tmerrshëm në mjeshtërinë e luftës.

Thonë se Junona vetëm këtë vend

e paska dashë më fort se çdo vend tjetër
edhe më fort se ishullin e Samos.

Armët e veta ajo atje i kishte,

atje koçinë; që atëherë mbretëresha

synonte që atje t’ish mbretëria

e botës mbarë, po ta lejonte fati,

këtë dëshirë ushqente. Mirëpo ajo

kishte dëgjuar se nga gjaku i trojsve

një fis po dilte që dikur do shembte

qytezën e Tirianëve; bash ai popull,

që zot do të bëhej në çdo anë të botës

dhe i rreptë në luftë, mu prej andej do dilte

për t’zezën e Libisë: për këtë punë

po dredhnin Parkat ndër ato bashtë t’veta.

Bija e Satumit këtë kishte frikë

Dhe iu kujtua lufta e dikurshme

që ajo vetë e para e kishte ndezur

pranë Trojës për atëArgun e hartuar.

S’i kish harruar shkaqet e zemrimit

dhe brengat që e brenin; aty n’zemër

ishte ngulur thellë kujtimi i Pardit

dhe dhuna që iu bë bukurisë së saj

dhe urrejtja për atë fis edhe nderimet

që pati Ganimedi i rrëmbyer.

E ndezur flakë nga gjithë këto të zeza,

ajo po i sorollaste larg Laciumit

anekënd deteve veç ata trojanë

që i shpëtuan tërbimit të Danajve

dhe Akilit të pa shpirtë; për vite e vite

ata s’i deshi fati dhe po endeshin

andej-këndej nëpër të gjitha detet.

Kaq ish një punë jashtëzakonisht e rëndë

t’hidhej themeli i kombit të romakëve.

Kwnga II

(Vargjet 1-123)

Heshtëntë gjithë dhe sytë tek ai i ngulën;

atëherë ati Ene në një divan të lartë

zuri të ligjëronte: «0 mbretëreshë,

ti po më bën të përtërij një dhimbje

që s’thuhet dot me gojë, se si Danajt

e shpartalluan krejt fuqinë trojane,

të mjerën mbretëri, çfatkeqësi

të tmerrshme pashë me këta sytë e mi

dhe ç’vuajta unë, më shumë se kushdo tjetër.

Kush është ai Dolop e Mirmidon

apo ushtar i Uliksit shpirtmizorit,

që do t’i mbante lotët, potë tregonte

me gojën e vet atë që pa? Mirëpo tani

nata e lagësht, ja, po zbret nga qielli

dhe yjet në perëndim na ndjellin gjumin.

Megjithatë, po pate aq dëshirë

Të njohësh mirë të gjitha vuajtjet tona

dhe të dëgjosh prej meje shkurtimisht

çastet e fundit të rrënimit të Trojës,

ndonëse kjo zemër ndien trishtim të thellë

duke kujtuar gjithë ato të zeza

dhe plot brenga, bën çmos që t’i harrojë,

prapseprap’do të ta përmbush dëshirën.

Prijësit danaj, të dërmuar krejt nga lufta,

dhe të pafat, pas gjithë atyre viteve,

ndërtojnë me ndihmën hyjnore të Paladës

një kalë, po, sa një mal, dhe të dy brinjët

ia veshin plot me bredh të gërshetuar,

shtiren sikur këtë e bëjnë me kusht

që kthimi për në atdhe t’u vejë mbarë;

kështu, pra, hapet fjala, kurse ata,

një të shtënë short, tinëzisht fusin brenda

 aty në terr një grusht burrash të zgjedhur

dhe barkun kolosal deri thellë ndër skuta

e mbushin me ushtarë të armatosur.

Mu përballë Trojës ndodhet dhe një ishull,

ishulli i Tenedit, tokë me nam,

me njëmijë të mira atëherë kur mbretëronte

Priami, dhe tani si gji ka mbetur,

dhe si liman, ku anijet nuk janë të sigurta.

Atje, pra, ata shkuan dhe u fshehën

në bregun e vetmuar, kurse ne

kujtonim se ata na ishin nisur

drejt e në Mikenë me erë të mbarë në pupa.

Atëherë e gjithë Eukria u çlirua

prej atij ankthi të gjatë; u hapën portat;

sa qejf ishte të veje e të shikoje

kampin dorik, vendet e lëna shkretë

dhe bregun e braktisur. Ja, këtu

qëndronte ajo trupa e Dolopeve,

aty shatoren kishte Akil mizori,

këtu qëndronte flota, kurse atje

përlesheshin ushtritë. Disa mahniten

përpara asaj dhurate aq kobzezë

të Minervës virgjëreshë edhe soditin

kalin – kolos. Aty Timeti i pari

ndoshta për dredhi,

ose pse ashtu ish thënë nga fati i Trojës,

jep mendimin ta futin brenda    mureve,

ta vendosin mu në qytezë. Nga ana tjetër,

Kapi, dhe ata që u treguan shumë më të urtë

na thanë që ajo dredhi, ajo dhuratë

fort e dyshimtë e grekëve, aty në çast

ose të hidhej në det ose t’i vihej zjarri,

ose t’i çahej barku për të parë

se ç’kishte ndër zgavra. Në atë turmë të madhe

e të pasigurt, mendime të ndryshme dalin.

Aty më i pari, para gjithë të tjerëve,

Laokoonti ndizet prej zemërimit

dhe, i ndjekur nga një turmë shumë e madhe,

vrapon tatëpjetë qytezës dhe nga larg

gërthet: «O derë zinj, jeni në vete?

Ç’kujtoni ju? Se armiku iku fare?

Kujtoni se dhuratat e danajve

janë pa dredhi? Kështu e njihni Uliksin?

Ose në këtë dru fshihen akej,

ose gjithë kjo makinë do jetë ndërtuar

për të shembur ledhet tona, për të hetuar

banesat tona e për t’iu ngjitur sipër

qytetit tonë, e ndoshta aty na fshihet

tjetër dredhi; jo, jo, o teuker, jo!

Mos i besoni kalit! Sidoqoftë,

danajve ua kam frikën dhe atëherë

kur vijnë me dhurata» dhe në çast,

me sa fuqi pati, t’i dha heshtës,

që ishte një kiamet, m’u drejt e në barkun

e harkuar të kolosit; edhe heshta

aty ku u ngul u drodh dhe barku u tund,

dhe çfarë oshëtime dha gjithë ajo zgavër!

Sikur hyjnitë të mos ishin kundër nesh,

sikur ajo mendja jonë të mos ishte trullosur,

aty në çast krejt skutat argolike

do i kishim çarë me hekur; dhe ti, Trojë,

sot gjallë do ishe, e fortë do të qëndroje,

o ti, qyteza e lartë e atij Priami!

Kur ja, ç’të shohësh: ca barinj dardanë

me një potere të madhe po na sillnin

një djalë me duar të lidhura prapa shpinës,

që ta çonin drejt e te mbreti. Nuk e njihnin;

ai vetë u kishte dalë atyre para

që ta mbulonte mirë dredhinë e vet

dhe t’ua hapte akejve dyert e Trojës.

Plot me guxim ishte gati për çdo gjë,

ose të zbatonte dinakërinë e vet

ose të vdiste, po ta lypte puna.

Rinia e Trojës, e shtyrë vetëm nga kureshtja,

u sulën aty në masë nga të katër anët,

u futën në mes, e kush e kush më parë

po talleshin me të si rob i kapur.

Dëgjo tani se ç’dinakëri treguan

ata danajtë, dhe vetëm prej një krimi

do të kuptosh se si janë ata të gjithë.

Tek e pa veten mes gjithë asaj turme,

u trondit djali, ngriu aty në vend,

i çarmatosur, vështroi rreth e rrotull

mbi turmat e frigjanëve të grumbulluar

dhe tha: «Medet! A ka gjëkundi, vallë,

tokë ose det që mua të më strehojë?

Apo ç’më mbetet mua derëziut

kur as Danajt s’më qasin pranë tyre

dhe derisa vetë Dardanët e zemëruar

kërkojnë të më dënojnë e të më varin?»

Nga ky vajtim u zbutën disi zemrat

dhe sikur ra ai vajtim i fortë.

Kwnga III

( Vargjet 1-1143)

E kishin parë me vend, pra, perënditë

ta shkatërronin krejt fuqinë e Azisë

dhe kombin e Priamit; pra u shemb

Ilioni madhështor; Troja e Neptunit

e gjitha sot është bërë shkrum e hi,

ndonëse këtë të zezë s’e meritonte;

na detyruan uguret e hyjnive

të mërgonim shumë larg në vise të shkreta,

dhe poshtë Antandrës mu atje rrëzë Idës

ndërtuam një flotë pa qenë aspak të sigurt

ku do të na çonte fati dhe në ç’vise

do zinim vend dhe i mblodhëm luftëtarët.

Sapo kishte dalë pranvera e ati Ankiz

po jepte urdhër t’i lëshonim velat,

të niseshim ngado të na çonte fati,

kur unë me lot ndër sy, pra, u largova

prej brigjeve të atdheut, prej atij limani,

prej fushave të Trojës, që s’është më.

Krejt i mërguar dal në det të hapur

me shokë, me djalin tim dhe me Penatët

e me hyjnitë e mia të madhërishme.

Larg që andej shtrihet një krahinë

kushtuar Marsit, thrakas janë banorët,

atje dikur sundoi Likurgu i rreptë;

ajo krahinë dikur ish mike e Trojës

kur Troja lulëzoi po edhe Penatët

i patën miq. Atje më nxorën erërat

dhe në atë breg plot kthesa, pasi hyra

me këmbë aspak të mbarë, hodha themelet

për një qytet dhe e quajta «Eneadë»

me emrin tim. Një ditë unë po i kushtoja

një fli nënës Dionë edhe hyjnive

që po më mbronin ndër gjithë ato sprova

dhe aty në breg po therrja një mëzat

të bardhë si bora mbretit të madh te hyjnive.

Mu aty pranë na ishte një kodrinë,

e cila në majë kishte ca thana

dhe një mersinë të ngathët dege – dendur.

U afrova e dhashë e mora që të shkulja

nga dheu një shkurre të njomë për të mbuluar

altarët me gjethnaje, kur ja, ç’të shohësh:

më del aty një mrekulli e hatashme,

e pabesueshme; sa u këputën rrënjët,

nga shkurrja e parë që shkula seç kulluan

ca pika gjaku të zi aty për tokë

dhe mbetën njolla; një rëqethje e tmerrshme

ma përshkoi trupin, nga llahtar i fortë

më ngriu gjaku n’vend. Po përsëri

zura të shkulja aty degën e epshme

të një shkurreje tjetër që të mund të hetoja

shkaqet e atij sekreti, por prapë

një gjak i zi kulloi drejt prej lëvorës

së shkurrës tjetër. Shumë, pra, po mendohesha

dhe Nimfave pyjore po u lutesha

dhe vetë Atit Gradiv, vetë kujdestarit

të fushave getike që ai vegim

të dilte këmbë mbarë jo ugurzi.

Mirëpo në çastin që me gjunjë të ngulur

aty përdhe i sulem më me forcë

një shkurreje të tretë që ta çrrënjosja…

(ta them a te mos e them?) nga thellësitë

e asaj kodrine një rënkim shpërthen

shumë i përvajshëm dhe dëgjoj një zë:

«Po pse, o Ene, më shqyen mua të shkretin?

Mëshirë, të lutem, për një të varrosur,

mos i përziej me krim duart e shenjta,

mua Troja më fali jetën bash si ty

edhe ky gjak që po kullon prej trungut,

është i vërtetë. Ah, ik sa më shpejt

nga kjo krahinë mizore, nga ky breg

kaq i pangopur! Unë jam Polidori,

breshër i fortë shigjetash më përshkoi

dhe më mbërtheu këtu edhe pastaj

ato vunë rrënjë dhe dolën shtiza të mbrehta.

Në çast ky shpirti im dyfish u ndrydh

nga tmerri i madh dhe u shtang aty në vend,

m’u ngritën flokët,zëri më mbeti në grykë.

Priami i shkretë, kur pa se Dardanisë

Iu vu rrethimi edhe s’kish më shpresë

Se mund të mbrohej më, atëher ç’bëri?

Të birin Polidorin ashtu fshehtas

e nisi drejt tek mbreti i Thrakisë,

me një sasi të madhe për mbretin,

mirëpo, pasi u kthye fuqia e Trojës

dhe e braktisi fati,

ai i pabesë ndryshoi dhe mori anën

e Agamemnonit, të armëve fitimtare

dhe shkeli çdo të drejtë: vrau Polidorin

dhe, përdhunisht, shtiu në dorë të tërë floririn.

O etje e mallkuar e floririt,

ku nuk e shtyn ti shpirtin e njeriut?

Pasi më iku tmerri që më kishte zënë,

vete dhe ua tregoj krerëve të parë

dhe prindit tim të parit mrekullinë

hyjnore që aty pashë edhe prej tyre

kërkoj se ç’mendim kishin, dhe të gjithë

ishin të mendimit të iknim sa më parë

prej atij dheu të mallkuar, ta braktisnim

atë vend ku u dhunua vetë mikpritja

edhe t’i hapnim velat për t’u nisur.

Ia bëjm pra salikimin Polidorit:

një grumbull dheu i madh i mblidhet sipër,

ngrihen disa altarë pikrisht për Manët,

altarë të stolisur zymtë me lidha të errëta,

me t’zezëtqiparisa aty përreth

vajtojnë sipas zakonit gratë e Ilionit

më flokë të lëshuar, aty sipër zbrazim

ca enë me qumësht të vakët dhe gjithë shkumë

edhe ca kupa plot me gjak therorësh,

shtiem në varrë atë shpirt; me zë të lartë

i themi lamtumirë për herë të fundit.

Porsa na dha shpresë deti, edhe erërat

i lanë të qeta valët edhe Austri

me të ëmblën shushritje po na ftonte

të dilnim në det të hapur, shokët tanë,

të mbledhur tok në breg, i nxjerrin në det

anijet dhe nisemi nga porti,

dhe shkojnë duke u zhdukur prapa nesh

toka e qytete. Atje në mes të detit,

ndodhet një tokë e shnjtë që shumë e duam

Neptuni Egje dhe nëna e Nerejdave;

këtë ishull; pra, që endej rreth e rrotull

nga bregu në breg ai hyu Harkambartësi

mirënjohës mori e nguli mu ndërmjet

të ishullit të Giarit dhe të Mikonit

dhe e bëri të qëndronte i palëvizur

dhe t’mos ia dinte fare çdo lloj ere.

Aty u drejtova; porti i këtij ishulli

krejt i ngurtë na priti n’qetësi

të jashtëzakonshme, ishim të rraskapitur.

Aty u shkarkuam, plot nderim përshëndetëm

qytetin e Apollonit.mbreti Anius,

mbreti i asaj toke, po dhe prift i Febit

na del përpara: kishte vënë në ballë

kordelet dhe dafinën e shenjtëruar,

e njohu Ankizin, mikun e dikurshëm.

I shtrënguam dorën fort njëri – tjetrit

në shenjë mikpritjeje e hym në pallatin e tij.

Në tempullin e hyut, punuar në gur,

në gur antik, plot me nderim u luta:

«O ti Timbre, na jep, pra, një banesë

njëherë e mirë dhe një qytet me ledhe,

me një brezni të re, sepse u dërmuam.

Na ruaj këtë Trojë të re, që u shpëtoi

thonjve të Danajve dhe të Akil mizorit.

Pas kujt të shkojmë? Ku thua ti të vëmi?

Ku të zëmë vend? Na jep, o atë, një shenjë

të vullnetit tënd hyjnor dhe frymzona».

Ende nuk kish marrë fund kjo fjala ime,

kur pashë se aty rreth nesh në çast u drodhën

portat e tempullit dhe lari i hyut,

dhe mali aty përreth i tëri u tund

dhe, një të hapa të gjitha ato kthina,

trpodi dha një oshëtimë të madhe.

Ne ramë përmbys edhe dëgjuam një zë:

«O dardanë të vuajtur, mu ajo tokë

që e para ju ka nxjerrë nga trungu i të parëve

po prap ajo, kur rishtas do të ktheheni,

në gjirin e vet pjellor ju do t’ju presë.

Kërkoni, pra, atë nënën tuaj të lashtë.

Atje shtëpia e Eneut do të zotërojë

mbi botën mbarë me nipa dhe stërnipa».

Kështu tha Febi e mes asaj rrëmuje

shpërtheu një entuziazëm i paparë;

të gjithë po pyesin: cili, vallë, mund të ishte

ai qytet ku febi na thërriste

dhe na urdhëronte të ktheheshim sërish

neve që mbetëm duke u endur rrugëve?

Atëherë im atë, ndërsa po sillte n’mendje

kujtimet dhe traditat e dikurshme:

«Dëgjoni – tha -një herë, o krerë të Trojës

dhe t’i kuptoni mirë ju shpresat tuaja.

Në mes të detit ndodhet dheu i Kretës

ishull i madh i Jovit, ku lartohet

ai mali Ida, e djepi i racës sonë.

Njëqind qytete janë që e popullojnë

atë mbretëri jashtëzakonisht pjellore.

Me sa më kujtohet, nga sa kam ndëgjuar,

bash prej andej ai kreu i fisit, Teukri,

kishte ardhur i pari në brigjet e Reteut

dhe atë vend caktoi për mbretërin e vet.

Ende nuk ekzistonte Ilioni

as edhe Pergami: njrëzit banonin

në thellësi luginash. Prej andej,

na erdhën neve kulti i vetë Cibelës

dhe bronxet koribancie e pylli i Idës

dhe heshtja e thellë në ritin e therores

edhe zakoni për të vënë nën zgjedhë

luanët te koçia e vetë hyjneshës.

Atëherë o burrani, të ndjegim rrugën

që na tregojnë hyjnitë! T’i paqtojmë erërat

edhe të çajmë drejt mbretërisë së Gnozit,

s’e kemi larg; ndihmën e Jovit paçim

se bash ditën e tretë kjo flota jonë do

jetë tek bregu i Kretës». Kështu foli

dhe në altar flijoi ç’duhej flijuar:

një dem për vetë Neptunin dhe një dem

për ty, o ti i bukuri Apollon,

dhe për Stuhinë një bagëti të zezë

dhe për Zefirët ndihmës një të bardhë.

Hapet një fjalë se kreun Idomene

e kishin hequr nga froni dhe kish ikur,

se kishin mbetur shkretë brigjet e Kretës,

se në pallat nuk ndodhej më ky armik

dhe se selia e tij ishte braktisur.

Atëhere e lamë në portin e Ortigjisë

dhe fluturim nëpër det i shkojmë përbri

Naksit, në majën e të cilit lutet Baku,

i biem përbri Donuzës plot blerime,

Olearit edhe Parit bardhë si bora

dhe të tjerave Ciklada të shpërndara

atje në det dhe biem në disa shtigje

që janë të ngudhta ndonëse më me dallgë.

Detarët në garë mes tyre, në punë e sipër,

bërtasin nga gëzimi edhe shokët

na nxisin të vrapojmë fill e në Kretë,

tek toka e të parëve. Era fryn te kiçi,

na shoqëron në udhëtim edhe së fundi

arrijmë tek të lashtat brigje të Kuretëve.

Unë si i shastisur zë t’i ndërtoj muret

e një qyteti aq të dëshiruar

dhe Pergamë e quaj dhe me këtë emër

kënaqen të gjithë dhe i këshilloj t’i duan

vatrat e veta e të ngrenë edhe qytezën.

Edhe tashmë pothuajse të gjitha anijet

i kishin nxjerrë n’të thatë aty në breg,

rinia po martoheshin dhe me shpirt

po jepeshin pas punës në ara të reja;

unë po caktoja ligjet edhe vendet

për çdo banesë, kur ja aty pa papritmas

na prishet ajri: një epidemi

shkatërrimtare dhe vërtet e tmerrshm

e pllakos mbi ne, mbi pemë e mbi të mbjellat:

stinë vdekjeprurëse; aty njerëzia

ndeheshin prej së ëmblës jetë apo të sëmurë

tërhiqeshin krejt zvarrë; përveç kësaj

Sirius po i përvëlonte arat shterpë:

po thahej bari e toka ashtu e sëmurë

s’po jepte fryt. Atëherë im atë na thotë

t’i binim detit prap’ edhe të shkonim

tek Orakulli i Ortigjisë, po drejt te Febi,

të kërkonim nder edhe ta pyesnim mirë

si do t’u jepte fund të zezave tona,

nga ta kërkonim një derman për vuajtjet,

nga ta drejtonim hapin. Ishte natë:

çdo gjë e gjallë mbi tokë kish rënë në gjumë.

Në çast aty në gjumë më dalin përpara

të shenjtat figura të hyjnive tona

ashtu edhe Penatet e Frigjisë,

që i kisha marrë atje në mes të zjarrit

kur u dogj Troja edhe i dallova mirë

nga drita e fortë që nëpërmjet dritareve

të hapura shpëmdante hëna e plotë:

ma hoqën brengën me të tilla fjalë:

«Atë që Apolloni do të na thotë

po shkove në Ortigji, ta thotë këtu,

dhe ja, bile na dërgoi ne tek ti.

Ne që të ndoqëm ty dhe armët e tua

pas djegies së Dardanisë, ne që përshkuam

me flotat tona detin plot stuhi

nën udhëheqjen tënde, pikërisht ne

do i gremë në qiell stërnipat që do vijnë

edhe qytetit të tyre do t’i japim

sundimin në botë. Ti duhet të përgaditesh

ledhe të mëdha, po, për një shtet të madh;

pra mos iu shmang mërgimit që ke nisur,

ndonëse do vuash për një kohë të gjatë,

tjetër seli do zgjedhësh. Këto brigje

s’t’i ka caktuar ty Apol Deliani,

as të urdhëron të ngulësh vend në Kretë.

Është një krahinë që grekët «Hesperie» e quajtën,

tokë shumë e lashtë me trima e burra të fortë,

një tokë pjellore ku kanë qenë Oenotrët

dhe tani thonë se pastaj vetë stërnipat

e quajtën Itali, në emrin e të parit,

ja, pikërisht kjo do të jetë selia jonë

atje ka lindur Dardani dhe Jasi,

prej këtij trungu kemi fisin tonë.

Hajde, pra, ngrehu dhe ashtu shend e verë

ik e thuaj plakut tënd këto që të thamë,

janë të vërteta; ta kërkojë Koritin

dhe Auzoninë, ty Jovi s’të lejon

që të qëndrosh në tokat diktejane».

Nga ky vegim dhe nga ky zë hyjnor

Mbeta i mahnitur – s’isha krejt në gjumë,

më dukej sikur kisha aty ndër sy

vetë perënditë: fytyrë e flokë rrethuar

me ca kordele, pamje krejt reale,

një djersë e ftohtë më rridhte nëpër trup –

hidhem nga shtrati dhe shtrij duart nga qielli

lutem me zë të lartë dhe shtrij duart nga qielli

lutem me zë të lartë dhe hedh në zjarr

ca verë safi. Pasi krejt shend e verë

e kreva këtë fli, ika e njoftova Ankizin

dhe i tregova gjerë e gjatë

se ç’kishte ndodhur. Ankizi e pa shumë mirë

se fisi ynë ishte i dyshimtë, se kishim

dy krerë, se kishte mbetur i gënjyer

nga një gabim në çështjen e dy vendeve

të lashta dhe pastaj më thotë: «O bir,

që të dërmoi ky fat i zi i Ilionit,

vetëm Kasandra m’i profetizonte

të tilla ngjarje. Oh, tani më kujtohet

se ajo këto ndodhi i parashikonte

si të caktuara për fisin tonë,

dhe shpesh ajo përmendte Hesperinë,

përmendte shpesh mbretërinë e Italisë.

Po kush do ta besonte se trojanët

do të kishin në brigjet e Hesperisë?

Kush u besonte atëherë fjalëve të Kasandrës?

T’i bindemi, pra, Febit dhe të udhëzuar

vetëm prej tij, të ndjekim fat më të mirë».

Kështu ai foli dhe të gjithë sa ishim

me duartrokitje i pritëm ato fjalë.

Ikëm dhe prej andej, dhe pasi lamë

aty ca vetë, u dhamë, pra, rrugë anijeve

me vela nderë dhe i ramë detit gjerë.

Dhe kur anijet dolën në det të hapur

dhe s’shihte syri tokë, por nga të shikoje

kishte veç qiell e ujë, një re e zezë

qëndroi mbi kokën time edhe solli

errësirë edhe stuhi dhe aty në terr

u zhubros deti e në çast krejt u përzie

prej erërave dhe u ngritën dallgë të mëdha;

seç hidheshim shpërndarë mbi atë hon të thellë.

Prej reve të dendura nuk kish më ditë,

prej territ të lagësht nuk shihej më as qielli,

pareshtur vetëtimat shqyenin retë.

E humbëm krejt drejtimin dhe po endeshim

andej – këtej mbi ato valë të errëta.

Vetë Polinuri thoshte se s’po dinte

a ishte ditë a natë dhe aty mes dallgëve

nuk po i kujtohej më drejtimi i duhur.

Pra, plot tri ditë pa diell, tri net pa yje,

pa i dalluar hiç, u sollëm detit.

Në fund, ditën e katërt, për herë të parë,

pamë tokë me sy, sikur prej ujit doli;

ca male u ngritën lart, pamë fjolla tymi

i ulëm velat poshtë, rrëmbyem lopatat,

detarët në çast me sa fuqi patën

u ranë valëve shkumore e çanë përpara.

Pasi iu shpëtuam dallgëve, më së pari

dolëm të gjithë në brigjet e Strofadave.

Strofada i quajtën grekët ata ishuj

që ndodhen në të madhin detin Jon;

aty banon Celena ajo mizore,

bashkë me Harpitë e tjera qysh atëherë

që i mbyll për to pallati i Fineut

edhe nga frika i lanë sofrat mbretërore.

Prej ujërave të stigjit kurrë s’ka dalë

përbindësh më i zi, murtajë më e llahtarshme

se ato Harpi, mallkim i perëndive.

Janë shpendë që kanë fytyrën e një virgjëreshe

një t’shkuar barku jashtzakonisht të poshtër,

duar të kërrusura, fytyrë të zbehtë

nga uria. Dolëm, pra, në atë liman,

kur ja, ç’të shohësh: atje nëpër fusha

shpërndarë andej – këtej ca tufa qesh

të majme dhe tufa dhish nëpër kullota

pa asnjë bari. U sulemi me armë,

thërrasim perënditë edhe vetë Jovin

të mermin pjesë në atë pre, pastaj gjatë bregut

formojmë me plisa dheu disa si shtretër

edhe t’ia shtrojmë: ish një gosti madhështore.

Kur ja aty, papritur e pa kujtuar

t’sulen hyjnitë prej malesh, fluturim

i tmerrshëm, duke rrahur ato flatra

me klithma të potershme e na rrëmbejnë

çfarë kishte sofra ose na i ndyjnë të gjitha

edhe në atë erë të rendë lëshojnë një zë

krejt ugurzi. Për herë të dytë ne futemi

thellë nën një shkëmb të zgavërt edhe aty

shtrojmë sofrat tona e ndezim përsëri

zjarrin e altarëve, mirëpo prapëseprapë

nga një anë tjetër dhe prej skutash të errëta,

vjen turma plot potere dhe me ato këmbë

të kërrusura na sillen rrotull sofrës,

na i prekin dhe na ndyjnë të gjitha gjellët.

Atëherë u jap urdhër shokëve të rrokin armët:

duhej luftuar me atë racë mizore.

Një të marrë urdhër, shpejt ata rrëmbejnë

dhe shpatat dhe mburojat edhe i fshehin

aty nën bar pranë vetes dhe pastaj,

porsa Harpitë lëshohen fluturim

me një potere aty nëpër bregore,

Mizeni nga një shkëmb jep sinjalin

me borinë e vet dhe shokët hidhen në sulm,

zhvillojnë një luftë të një tipi krejt të ri

edhe bëjnë çmos t’i sakatosin fare

shpendët e pistë të detit. Mirëpo prap’

puplat e tyre s’duan t’ia dinë hiç hekurit

edhe në trup nuk marrin asnjë plagë,

dhe vetëtimë marrin hov shumë lart

edhe e lënë gjellën ashtu gjysmë të ngrënë,

lënë edhe ca ndysirë. Vetëm Celena

kjo parafolëse gjithnjë ogurzezë

shkon e zë vend në majën e një shkëmbi

edhe i shpërthejnë nga gjoksi këto fjalë:

«O bijtë e Laomedontit, pasi bëtë

gjithë atë kërdi në që edhe në dema

tani po dashkeni dhe të na luftoni?

Të na luftoni? Ju Harpitë t’i zboni

pa asnjë faj prej pronës atërore?

Dëgjoni, pra, dhe nguleni mirë në mendje

Çfarë po iu them: Ato, që i parafoli

ai Ati ynë i gjithpushtetshëm Febit,

vetë Feb Apoli m’i ka thënë dhe mua

që jam më e tmerrshmja nga Furitë, dhe unë

nga ana ime po ua shpall dhe juve.

Ju Italinë kërkoni dhe me ndihmën

e erërave drejt në Itali do shkoni

dhe do t’ju lenë të hyni në limane,

por para se me ledhe ta rrethoni

qytetin e premtuar, një uri,

një zi e madhe për atë që bëtë,

që të na shfarosnit, do t’ju detyrojë

të kafshoni me ato nofulla gjithë gjellët

të mbetura përgjysmë». Kështu, pra, foli

dhe u ngrit me fletë dhe vajti e u fut në pyll.

U ngriu gjaku shokëve nga llahtari,

u ra morali dhe jo më me armë

por veç me kushte dhe me lutje donin

të pajtoheshin, kushdo që të ishin,

hyjni apo ca shpendë mizorë e të ndyrë.

Dhe ati Ankiz aty në breg me duar

drejt qiellit i thërret hyjnitë e larta

dhe urdhëron të bëhen dhe kurbanet.

«O perëndi – bërtet – mjaft me kërcënime!

Oh, pritnani rreziqet, o hyjni,
dhe zemërmirë siç jeni, oh, shpëtojeni

këtë popull të urtë!». Pastaj prap ai jep urdhër

t’shkoqet litari bregut dhe të zblidhen,

të zgjidhen, pra, tërkuzat e anijes.

Hapen dhe velat nën erërat e jugut:

dhe po kalonim mbi ato valë shkumore,

ku kish drejtimin era e timonieri.

Tashmë në mes të valëve na del para

Zaqinti plot me pyja edhe Duliki

dhe Sami dhe shkëmbinjt’ e lartë të Neritit.

U shmangemi shkëmbinjve të Itakës,

krejt mbretëri e Laertit, dhe e mallkojmë tokën,

ku u lind Uliks shpirtmizori.

Edhe në atë çast na dalin aty para

majat me re të malit të Leukades

dhe tempulli i Apolonit. Shumë të lodhur

dalim n’atë breg që i tremb sa s’ka detarët

dhe hyjmë aty në qytezë, hedhim spirancën

dhe kicat rrijnë me rradhë aty nga bregu.

Kështu së fundi vemë këmbët në një tokë

për të cilën s’kishim shpresë dhe aty pastrohemi

duke i bërë fli Jovit dhe mes lutjesh

djegim therorët prapë nëpër altare

dhe aty në brigjet e Akcit zemë të japim

lojrat trojane. Shokët, fare zhveshur,

lyhen me vaj dhe bëjnë ushtrime mundjeje

sipas zakonit të vendit, plot haré

që shpëtuam mirë nga sa qytete greke

dhe kaluam pa dëm përmes armiqve.

Dielli ndërkaq po e kryente rrotullimin

përqark rrethit të vitit, dimri i ngrirë

po i turbullonte valët me Akuilonat.

Te dyert e tempullit unë marr e var

mburojën bronxi, që dikur e mbante

i madhi Abant dhe si kujtim të ngjarjes

shkruaj kështu: «Eneu këtë mburojë

ua hoqi duarsh grekëve fitimtarë».

Pastaj jep urdhër të braktiset porti

dhe voztarët të ulen nëpër banga.

Shokët, se kush më parë, u bien dallgëve

dhe çajnë përpara edhe menjëherë

na ikin sysh krejt malet e Feakëve,

kalojmë në fund brigjeve të Epirit

dhe hyjmë pastaj në portin e Kaonisë

dhe jemi pranë qytetit të lartë Butrint.

Aty dëgjojmë diçka të pabesueshme;

na thonë se vetë Heleni i Priamit

po mbretëronte ndër qytetet greke,

se kishte shtënë në dorë nusen dhe skeptrin

e Pirro Eakidit, se Andromaka

prap kishte marrë një burrë nga vendi i vet.

Unë mbeta i shtangur edhe mezi ç’po prisja

ta shihja atë burrë edhe prej tij të dëgjoja

të gjitha ato çudira. Le në breg

anijet dhe largohem shpejt nga porti

dhe ec e ec, kur ja: përballë qytetit

në një korie të shenjtë aty buzë lumit

të Simoentit tjetër, Andromaka

po i blatonte hirit të Hektorit

një fli solemne dhe dhunti t’përmortshme.

Thërriste manët pranë një varri të zbrazët

që e kishte veshur me plisa krejt të njomë

dhe derdhte lot përballë të dy altarëve.

Tek më pa se i dilja para krejt i ngjeshur

me armë trojane, mbeti e mahnitur,

i hyri tmerri prej asaj çudie,

ngriu në vend para asaj skene,

u ftoh krejt trupi i saj dhe i ra të fikët

dhe pas një kohe të gjatë mezi më foli:

«Vërtet ti je? Vërtet me diçka të re

më vjen, o djalë hyjneshe? Gjallë ti qenke?

Apo, në të pastë djalë ai shpirt i bardhë

ku është Hektori?» Pas këtyre fjalëve

u mbyt ndër lot edhe aty me të madhe

ia dha të çarit. Unë mezi i përgjigja,

ishte bërë si e çmendur; fare i turbulluar

mezi i nxjerr ca fjalë: «Po po, gjallë jam,

dhe çfarë rreziqesh jam duke kaluar!

Hiç mos dysho, je para së vërtetës

Medet! Ç’të gjeti ty, pasi e humbe

atë farë burri? Apo çfarë fati pate?

Pate një fat ashtu si e meritoje?

Gruaja e Hektorit je, apo e Pirros?»

I uli sytë dhe foli me zë të lehtë.

«Oh lum si Poliksena e Priamit,

e vetmja vashë fatbardhë mes vashash të tjera,

që u dënua të vdiste përmbi varrin

e një armiku te të lartat ledhe

të Trojës, që s duroi të hidhej shorti

as si robinjë të bëhej shoqe shtrati

e një padroni fitimtar. Po unë?

Unë, një t’u djegur Troja, det në det,

si u bëra me fëmijë në robëri,

durova shumë sa herë që më përbuzi

fisi i Akilit, e durova atë djalë

krenar, që pastaj, pasi iu qep

Hermionës së Ledës dhe u martua në Spartë,

më la mua skllaven në duart e Helenit,

dhe ky një skllav i tij. Mirëpo Oresti

i djegur nga dashuria për nusen e vet

që ia rrëmbyen, Oresti, që po e ndiqnin Furitë

për krimin e kryer, e zuri djalin

befas dhe e therri tek altari i prindit.

Me vdekjen e Neoptolemit, pra, një pjesë

e mbretërisë kaloi nën zotërimin e Helenit

që bash prej emrit të Kaon Trojanit

i quajti Kaoni këto krahina

dhe ndërtoi mbi këto lartësira

Pergam të ri, tjetër qytezë iliake.

Po ç’erëra dhe çfarë fatesh të kanë drejtuar

në udhën tënde? Cili qe ai hy

që të solli në këto brigje, kurse ti

asgjë s’po dije? Ç’bën Askani i vogël?

Është ende gjallë? A rron në botë ai djalë

që ty vetë Troja… ai djalë, vallë, a ndien dhimbje

për nënën që e humbi? I ati Eneu

ashtu daja Hektor, vallë, e kanë bërë

një trim si motet edhe burrë të fortë?»

Kështu ajo me lot në sy po fliste

edhe më kot vajtonte dhe dëneste,

kur ja po vjen heroi Helen Priamidi

prej ledhesh me shumë vetë që e shoqëronin,

i njeh bashkëqytetarët dhe kënaqet

dhe na drejton fill tek pallati i vet;

s’bën tjetër veçse: thuaj një fjalë e qaj.

Pra, duke ecur shoh një Trojë të vogël

dhe një Pergam n’gjasim të atij të madhit

dhe një përrua të thatë të quajtur Ksanth

dhe aty në prag puth edhe portën Ské.

Edhe trojanët bashkë me mua kënaqen

me një qytet vëlla, kurse vetë mbreti

po i priste aty nën portikën e gjerë.

Në mes të oborrit ku na ishin shtruar

ca gjellë në enë floriri, po i blatonin

Bakhut ca verë dhe në dorë i mbanin kupat.

Kaloi një ditë, kaloi edhe një tjetër

dhe erërat e mbara na thërrisnin:

po fryente Austri, fryheshin dhe velat.

Atëherë unë i drejtohem fill Helenit

si parafolës edhe i bëj një pyetje:

«O Trijugen, interpretues hyjnish,

ti që e njeh mirë vullnetin e Apolonit,

tripodat dhe dafinat e atij Klarit,

yjet dhe gjuhën e gjithë fluturakëve

dhe atë ugur të fletëve të tyre të shpejta,

oh, fol, të lutem, se një ugur i mirë

më ka folur mjaft gjatë gjithë udhëtimit tim

dhe gjithë hyjnitë me autoritetet e veta

më këshillojnë të drejtohem në Itali

dhe t i kërkoj gjithë ato toka të largëta.

Vetëm Harpja Celenë më parafoli

diçka të re që s’thuhet dot me gojë,

më lajmëroi për një inat të tmerrshëm,

për një uri të llahtarshme, pra tregomë:

cilit rrezik t’i shmangem unë më parë?

Ç’të bëj? Si t’i përballoj këto të zeza?».

Atëherë Heleni, pasi therr më parë

ca dema të njomë ashtu sipas zakonit

kërkon me lutje ndihmën e hyjnive,

ia heq kordelet kokës së shenjtëruar

edhe më merr për dore prifti Feb,

ndërsa po dridhesha nga gjithë ai nder

kundrejt hyjnive; pastaj ai si prift

shqipton këto fjalë:

«O djalë hyjneshe, e shoh fare të sigurt

se do t’përshkohesh nëpër det të hapur

me ugure më të mëdha, pikërisht kështu

i drejton fatet mbreti i perëndive

edhe cakton se çfarë do vijë më vonë,

s’ndryshon ky rend; atëherë pra me qëllim

që të përshkohesh më me siguri

nëpër ca dete, që të të presin mirë,

dhe të mund të dalësh në portin e Auzonisë,

ç’mund të thuhej me shumë fjalë, unë do ta them

përmbledhtas: pra, ta dish ti fare mirë

se Parkat kurrë nuk lejojnë që ai Heleni

t’i dijë të gjitha e vetë Junone Saturnia

ia ndalon të flasë. Më së pari Italinë,

që të duket ty aq afër, dhe limanet,

ku ti, pa ditur asgjë, kërkon të futesh,

i ndan një rrugë e gjatë nga këto vende,

irugë e pa rrugë. Po ti duhet t’i biesh

dhe valës trinakriane dhe të kalosh

me anije nëpër ujërat e Auzonisë,

nëpër liqene t’ferrit të kapërcesh

dhe ishullin e Circes më përpara

se të themelosh ti një qytet të ri

në një tokë të sigurt. T’i jap unë shenjat ty

dhe nguli mirë në tru: Atë ditë që ti

plot ankth mu buzë një lumi të braktisur

do gjesh një dosë jashtëzakonisht të madhe

nën ilnjë t’bregut me tridhjetë derkuca,

një dosë të bardhë, të shtrirë aty përdhe,

të bardhë dhe dhjetë derkuca mu te sisat,

pikërisht aty do të jetë vendi i qytetit,

aty do të marrin fund vuajtjet e tua.

Ti mos u tremb aspak nga ato kafshime

që do të pësosh ndër sofra, sepse fatet

do marrin mbarë, do të jetë edhe ndihma e Apolit.

Por ik nga këto toka, nga kjo anë

e bregut italik, që këtu afër

laget gjtihnjë prej dallgës së detit tonë-

ndër të gjitha ato qytete e kanë banesën

te pabesët grekë; lokrianët nga Naricia

kanë ngritur ledhe atje; Idomeneu

nga Likti ka pushtuar me ushtri

krejt fushat salentine; prap atje

ai Filokteti, mbreti i Melibesë,

forcoi me mur atë Petelinë e vogël.

Kur të kalosh me flotë atje tej detesh

dhe të ndalosh në vend e të ngresh altarët

edhe t’i zgjedhish kushtet në bregore,

mbuloje kokën me një vel të purpurt

se mos ndonjë fytyrë, armik me ty,

të del përpara e të turbullon uguret

mes zjarrit të shenjtë për nder të perëndive.

Këtë zakon fetar duhet ta mbajnë

shokët e tu, duhet ta mbash dhe ti;

dhe brezi i ardhshëm plot përshpirtëri

duhet ta ruajë një kult të tillë solemn.

Mirëpo, kur ty era do të shpjerë

pranë bregut të Sicilisë dhe do të hapet

ngushtica e Pelorit, ti ktheu majtas

dhe në një rreth të gjatë duhet të ecësh

për toke edhe për det gjithnjë nga e majta,

mos merr nga e djathta në tokë dhe në det;

dikur ato krahina, me sa thonë,

rëndë u lëkundën prej një force të madhe

dhe u çanë me një potere vërtet të llahtarshme.

Se ç’fuqi paskan këta shekuj të gjatë

për të sjellë kaq ndryshime! – Të dy viset

deri atëherë një kontintent formonin;

deti me vrull u fut aty në mes

edhe me valën e vet ndau Hesperinë

prej Sicilisë dhe nga të dyja brigjet

me një vërshim të fortë edhe të ngjeshur

lagu qytete e fusha krejt të ndara.

Nga e djathta qëndron Skila kurse majtas

qëndron Karibda, që nuk ngopet kurrë:

tri herë në ditë pingul i gëlltit valët

aq të potershme aty në hon të thellë

edhe sërish tri herë i ngre përpjet

dhe vala arrin të përplaset deri tek yjet.

Skila përkundrazi, mbyllur në një shpellë,

ndër skuta të errëta, e nxjerr përjashta kokën

edhe i shkapet anijet nëpër shkrepa.

Në fytyrë është si njeri me gjoks të bukur

si të një vashe, në pjesën tjetër të trupit përbindësh

- kolos dhe barku i saj si i ujkut

shkon edhe sos si bishti i një delfini.

Më mirë ia vlen t’u biesh gjërësisht kufijve

të Pakinit Trinakrian dhe të rrotullohesh

në udhëtime të gjata se sa të shohësh

qoftë edhe një herë atë Skilën e përbindshme

nën atë shpellë të potershme edhe shkëmbinjtë

që shungullojnë prej qenve në ngjyrë të kaltër.

Përveç kësaj, në qoftë se pra, Heleni

parashikon diçka, në qoftë se i besohet

një parafolësi, në qoftë se Apoloni

e rresh në shpirt me gjëra të vërteta,

unë ty vetëm një gjë, o djalë hyjneshe,

para së gjithash ty vetëm një gjë

të porosit dhe do ta porosis

kushedi sa herë: Më së pari ty të duhet

t’i lutesh fort të madhes hyjneshë Junonës,

Junonës do t ia shfaqësh me gjithë zemër

dëshirat, ty të duhet që ta bindësh

atë zonjë të fuqishme me dhurata e lutje;

kështu, në fund, një të dalë nga Trinakria,

ti ngadhnjyes do arrish drejt në Itali.

Kur të dalësh në ato brigje dhe t’i afrohesh

qytetit të Kumes dhe liqeneve të shenjtë

dhe pyjeve të Avemit plot oshëtimë,

do shohësh parafolësen e shastisur,

që brenda shpellës së vet ta tregon fatin;

përgjigjet profetike ajo i shënon

ndër gjethe, dhe çdo orakull, që ajo vashë

shënon aty, e vë në rradhë siç duhet,

dhe e mban të fshehur aty brenda shpellës;

orakujt aty mbeten pa lëvizur

edhe qëndrojnë ashtu siç janë vendosur.

Por në qoftë se rrotullohet thithi i derës

dhe fryn një erë e lehtë dhe i merr me vete

gjethet e lehta e fare i ngatërron,

në atë rast Sibila nuk kujdeset më

t’i mbledhë rishtas gjethet e shpërndara

aty në shpellë dhe t’i rradhisë në rregull

ose t’i ribashkojë ata orakuj

ikin njerëzia, pra, pa asnjë përgjigje

duke e mallkuar atë vend të Sibilës.

Ti mos shiko sa kohë atje do humbësh

dhe, ndonëse shokët do të bëjnë potere,

edhe nevoja e udhës do të kërkojë

të ndehen velat për në det të hapur

që të kesh se si të lundrosh me erë në pupa,

duhet patjetër ta takosh Sibilën

edhe me lutje t’ia kërkosh orakujt;

dhe ajo vetë të flasë dhe me gjithë zemër

për ty ta hapë atë gojë, ta nxjerrë zërin.

Ajo me ty do flasë, pra, gjerë e gjatë

për popujt e Italisë edhe për luftra

që do shpërthejnë ashtu, në çfarë mënyre

t’i shmangesh dhe të kalosh çfarëdo rreziku,

meqenëse ti e nderon, ajo do bëjë

që në udhën tënde të dalësh faqebardhë.

Kaq mund të të jepja ty si udhëzim.

Hajde pra, nisu dhe me veprën tënde

lartoje deri në qiell lavdinë e Trojës».

Pas gjithë këtyre fjalëve dashamirëse,

Heleni urdhëron të çohen tek anijet

dhurata të rënda ari dhe fildishi

edhe ngarkon në anije një sasi

të madhe argjendi edhe enë Dodone,

dhe një parzmore me zingjirë floriri,

thurur trefish, edhe një përkrenare

vërtet të shkëlqyeshme me një xhufkë madhështore:

armët e Neoptolemit. Pra dhe im atë

u bë pjestar i të tilla dhuratave,

Heleni, veç këtyre, shtoi dhe kuaj

dhe karrocierë, pastaj ai plotësoi

dhe numrin e voztarëve e për më tepër

shokët m’i fumizoi edhe me armë.

Ndërkaq, Ankizi jepte porositë

për ta pajisur flotën shpejt me vela

të përfitonin shpejt nga era e mbarë.

Shpjeguesi i Apolonit plot nderim

kthehet drejt plakut edhe i thotë: «Ankiz,

që në sajë të Venerës u bëre i denjë

për atë bashkim të lartë pikrisht me të,

që aq fort të duan hyjnitë dhe që dy herë

ty të shpëtuan në shembjen e Pergamit;

ja toka e Auazonisë, vrapo me vela.

Por prapë duhet patjetër ta kalosh

dhe atë krahinë për det, sepse është larg

ajo anë e Auzonisë që ta ka caktuar

Apoli vetë. Pra nisu, i thotë, o i bardhë,

në sajë të dashurisë së djalit tënd.

Pse zgjas me fjalë? Përse ju mbaj me llafe

tani që po fryejnë erërat?» Gjithashtu

dhe Andromaka e zymtë, për lamtumirën

e fundit i sjell ca stofra të qëndisura

me fije ari edhe një klamide

Askanit mu ashtu si e meritonte,

i jep dhe shumë pëlhura si dhuratë

dhe i thotë: «Ja, merri o djalë, dhe këto plaçka,

t’ i kesh kujtim si punë e duarve të mia,

dhe të jenë dëshmi e gjallë e dashurisë

që Andromak, nusja e vetë Hektorit,

ushqen për ty; po, merri këto dhurata,

të fundit janë, o e vetmja shëmbëllesë

e Astinaksit tim, veç ti më ke mbetur:

bash këta sy ai kishte, këto duar,

këtë fytyrë; ai tani do të ishte

kështu si ti në lulen e rinisë».

Dhe unë me lotë në sy, duke u nisur

po u thosha: «ju uroj një jetë të lumtur,

se tanimë u pa ky fati juaj,

e kurse ne na presin të tjera fate

njëri pas tjetrit, ndërsa ju tashmë

gëzoni rehatinë; ju asnjë det

s’do të përshkoni më as do t’u bini

fushave të Auzonisë, që shkojnë gjithnjë

duke u zhdukur. Ju këtu ndër sy

keni një imazh të Ksantit dhe të Trojës,

që e bëtë me duart tuaja dhe uroj

ta keni bërë me ugure më të mira

dhe mos u rëntë në dy aq fort më grekëve.

Në qoftë se unë një ditë do të hyj në Tiber

edhe ndër fusha, që buzë Tibrit shtrihen,

në i pafsha, pra, të ngritura ato ledhe

që i janë premtuar fisit tim,

atëherë do bëjë në mënyrë që këto dy qytete

dikur, pra, farefis dhe së bashku në vuajtje,

njëri në Epir dhe tjetri në Hesperi,

dhe që si kryefis kanë vetë Dardanin,

do bëjë, thashë, në mënyrë e shpirtërisht

të formojmë një Trojë të vetme, një qytet:

kjo miqësi qëndroftë, pra, brez pas brezi».

Edhe i biem detit aty pranë Keraunies

nga fare lehtë kalohet në Itali,

se rruga është shumë e shkurtër. Ndërkaq Dielli

po përëndonte;malet po i mbulonte

një hije shumë e dendur. Shtimë, pra, short

për të nxjerrë voztarë të tjerë, pastaj i shtrimë

buzë detit krejt përtoke, që e dëshironim

dhe, të shpërndarë aty në bregun e tharë,

zumë të pushojmë; se ç’ëmbëlsi i dha gjumi

tmpit të lodhur. Nata, e prirë prej orëve,

ende nuk kishte arritur në gjysmë të udhës,

kur ngrihet Pelinuri shumë i zellshëm

nga shtrati i vet edhe i shqyrton gjithë erërat

dhe vë veshin mirë se nga fryen era

dhe i heton gjith yjet që lëvizin

 në qiellin e heshtur, vështron mirë Arkturin,

Hiadat plot me shi dhe dy Trionët

dhe Orionin të armatosur me flori.

Pasi shikon se atje në qiell të kthjellët

ç’do gjë qëndronte në rregull, drejt nga kiçi

jep një sinjal të fortë — të fortë për nisje,

ua hapim velave të gjitha flatrat

dhe nisemi e çajmë gjithnjë përpara.

Aurora, një të vënë n’të ikur yjet,

Po skuqej horizonti, kur ja, ç’të shohësh!

Duken larg kodrat që mezi dallohen,

ashtu dhe Italia buzë detit.

Oh, Italia, thërret Akati i pari;

Oh, Italia brohorasin shokët

plot entuziazëm; baba Ankiz në çast

merr një kupë të madhe, e vesh me një kurorë

dhe e mbush me verë – safi, në këmbë të kiçit

u lutet perëndive: «O ju hyjni,

zotër të detit, të dheut dhe të stuhive,

na e lehtësoni udhën me erë të mbarë!»

Dhe ashtu si i deshëm, pra, u ngritën erërat,

u duk dhe porti afër, në qytezë

na doli edhe tempulli i Minervës.

U mblodhën velat, kiçat u radhitën

nga ana e bregut. Porti andej nga Lindja

me formën e një harku; ca shkëmbinj

mu përballë detit bëhen plot me shkumë

nën përplasjen e valëve, aty nuk duket porti:

dy shkrepa si dy kulla shtrihen anash

si mur dyfish dhe s’lenë të shihet tempulli.

Aty si ugur të parë pashë katër kuaj

të bardhë si bora, që kullotnin bar

 në gjithë atë fushë dhe atëherë gërthiti Ankizi:

«Mirë po na pret, moj tokë, po ndillke zi;

për luftë kuajt armatosen, ndjellin zi;

mirëpo ndonjëherë kuajt i mësojmë

dhe i mbrejmë në koçi, i vemë aty nën zgjedhë

me frerë të përbashkët, pra prapë – thotë Ankizi -

shpresojmë dhe paqe». Atëherë ia drejtojmë lutjet

hyjnisë së shenjtë të Paladë armëushtueses,

që e para aty na priti triumfues;

përpara altarëve vemë mbi kokat tona

velin frigjan dhe, sipas porosive,

që na kish dhënë Heleni

si gjënë më të shenjtë

plot devocion i bëjmë flinë e duhur

Junonë Argivës, dhe nuk humbim kohë;

si i kryejmë ritet fetare, pas zakonit,

në çast i kthejmë anijet drejt nga deti

dhe i lemë gjithë ato vende të dyshimta,

ku bijtë e grekëve kishin ngulur banesën.

Që andej, dallohej gjiri i Tarentit

që, me sa thonë, e themeloi Herkuli.

Aty përballë lartohet edhe tempulli

i vetë Hyjneshë Lacinies, gjithashtu

ato të lartat ledhe të Kaulonit

dhe Skilaceu, që t’i përplas anijet.

Pastaj dallohej larg prej valëve të detit

dhe Etna Trinakriane edhe dëgjojmë

një gjëmë të madhe që jep deti së largu,

përplasjen e çdo dallge pas shkëmbinjve,

krismën e tyre të fortë atje tek bregu;

sa fort lëkundej deti te bregorja,

seç turbullohej rëndë me gjithë atë erë.

«Po, sigurisht, atje do të jetë Karibda –

gërthiti baba Ankiz – ja, pra, shkëmbinjtë,

ja shkrepat e llahtarshëm, për të cilët

na fliste vetë Heleni. Të ikim, shokë,

t’i rrokim, pra, lopatat, të gjithë së bashku!»

Si thanë ashtu u bë, dhe Palinuri

i pari e ktheu aty nga e majta kiçin,

që dha një krismë, pastaj edhe krejt flota

mori nga e majta, se vepruan lopatat

ashtu dhe erërat. Dhe dallga e madhe

në formë harku herë na ngrinte lart

dhe herë sapo tërhiqej, binim poshtë

te Manët atje thellë. Tri herë shkëmbinjtë

lëshuan një klithmë mes shkrepave të zgavërt,

edhe tri herë pamë shkumën që po hidhej

dhe yjet që kullonin. Në përëndim ra era;

krejt të lodhurdhe pa ditur se nga po mbanim,

dolëm te Ciklopët.

Ndodhet atje një port krejt i sigurt

nga erërat dhe i gjerë, por aty pranë

bubullon Etna me ca shembje të tmerrshme

edhe herë – herë vjell me një vrull të potershëm

deri në qiell.,shtëllunga tymi të zi,

të zi – katran, përzier me zjarr të fortë,

dhe ngre përpjet aty ca lëmsha flakësh

që arrijnë deri tek yjet; dhe herë – herë,

në vjellje e sipër, flak me forcë shkëmbinj

dhe blloqe të shkulura nga gjiri i malit

dhe me oshëtimë lëshon aty përjashta

plot gurë të shknrë dhe zien atje në humnerë.

Thonë se pikrisht mbi trupin e Enkeladit,

që është gjysmë i shkrumbuar prej rrufesë,

rëndon krejt pesha e Etnës së potershme

mu sipër tij dhe aty përmes krateresh,

ajo nxjerr flakë dhe gjithsaherë që ai

kthehet nga ana tjetër, i dërrmuar,

mbarë Trinakria dridhet plot oshëtimë

dhe qiellin anembanë e mbulon tymi.

Atë natë, të futur në pyll, seç i duruam

të tilla dukuri kaq të llahtarshme

pa vrejtur se cili ishte shkaku

i gjithë asaj potere; se në fakt

nuk ndrinte asnjë yll, s’kishte dritë në qiell,

në të errtën hapsirë kishte vetëm re,

nata plot terr e kishte fshehur hënën

atje pas reve të zeza. Dhe të nesërmen,

Aurora andej nga lindja po fillonte

të ngrihej dhe po e zhdukte errësirën

plot lagështirë të natës, kur papritmas,

na del aty nga pylli një njeri

krejt i panjohur, me fytyrë të çuditshme,

i thatë: kockë e lëkurë dhe në një gjendje

krejt të mjerushme, edhe duke u lutur

i mbante duart shtrirë këtej nga bregu.

Ia ngulëm sytë: ishte fare i palarë

në mënyrë të leveritshme, mjekra e gjatë,

në shtat kish një mbulojë të mbërthyer me gjëmba,

në pamje dukej grek, atë dikur

e kishin sjellë në Trojë me ushtrin e vendit.

Dhe ai, tek pa nga larg veshje dardane

dhe armë trojane, u tremb prej pamjes sonë

dhe e mbajti hapin pak, pastaj me vrap

u sul drejt bregut, qante dhe na lutej:

«pash ato yje, pash hyjnitë e larta,

pash këtë dritë të qiellit që na ngjall,

më hiqni këtej, o teukër, dhe më çoni

në një vend tjetër, ku të doni ju,

kjo më mjafton; e di, jam një nga ata

të flotës së danajve, nuk e fsheh;

erdha të luftoj kundër Ilionit;

pra në qoftë se krimi im është aq i madh

për dhunën që ju bëra, më hidhni në ujë,

më zhytni mirë në detin e pamasë.

Po të më vinte vdekja nga vetë njerëzit,

atëherë do të ishte kënaqësi për mua».

Ndër këto fjalë na rrokte fort në gjunjët,

dhe s na ndahej duke u përpëlitur.

I thamë të na tregonte se kush ishte,

se i ç’fisi ishte pastaj të na rrëfente

pse ishte katandisur në atë gjendje.

Vetë baba Ankiz, që s’po duronte më,

i jep djaloshit dorën dhe kështu

e inkurajon me këtë peng mirësie.

Atëherë ai, si iu largua frika,

zë dhe na thotë: «Itaka është vendi im,

jam një nga shokët e fatziut Uliks;

më quajnë Akemenid, ai im atë,

që quhej Adamast ish mjaft i varfër,

prandaj ika në Trojë. (Medet! Sikur

të kisha mbetur gjithnjë në atë gjendje.)

Shokët e mi në çastin që po dilnin,

duke u dridhur, nga ajo derë mizore,

më lanë krejt vetëm në atë shpellë të potershme

të Ciklopit, më harruan aty brenda.

Ish një banesë sa një kjamet e madhe,

krejt errësirë, plot mbeturina të pista,

zhyer me gjak. Ai vetë me atë shtat vigan

kupën e qiellit prekte – seç kiamet!

Zoti na ruajtë prej një përbinëdshi të tillë!

S’guxon t’ia hedhësh sytë, as duron fjalë;

ushqehet me përbrendësat e njeriut

me gjakun e fatziut. Vetë e kam parë

me këta sy kur mu në mes të shpellës,

i përkulur dyfish, shkapeti aty pas shkëmbit

dy vetë nga grupi ynë, që i kishte rrokur

me goxha dorë, toka krejt u ndrag

me gjithë atë gjak njeriu. E kam parë

kur po kafshonte gjithë ato gjymtyrë

që gjak të zi kullonin, copa mishi

të freskët dridheshin në dhëmbët e tij;

por e pagoi shumë shtrenjtë, sepse Uliksi

gjithë këtë mizori s’e duroi dot:

Itaku në atë gjendje të rrezikshme,

mirë u kuptua se sa i zoti ishte.

Dhe në të vërtetë, në çastin që Ciklopi,

i ngopur mirë me gjellë dhe i zhytur në verë,

një të ulur kryet, u shtri aty në shpellë

sa një kiamet, ndërsa aty në gjumë villte handrak

ashtu dhe copa mishi gjithë gjak e verë,

ne të gjithë, pasi iu lutëm hyjnive t’larta,

pasi shtimë dhe short se ç’punë do bënim,

të gjithë ashtu së bashku mirë e rrethuam

dhe me një hu të mprehtë

nisëm t’ia shponim atë sy të hatashëm,

që e mbante fshehur nën atë ballë të vranët:

atë sy sa vetë mburoja argolike apo sa disku i Febit;

pra, së fundi krejt shend e verë ua morëm hakun shokëve.

Por ikni, o fatzinj, oh, ikni shpejt,

hiqni litarin nga bregu se, ta dini,

sa është me trup i madh vetë Polifemi,

që i ka futur delet aty brenda në shpellë edhe tani po i mjel,

aq janë të mëdhenj njëqind Ciklopë të tjerë vërtet të tmerrshëm,

që të shpëmdarë banojnë pranë këtij bregu

dhe gjithnjë enden nëpër male të lartë.

U bënë tri herë që ndriti hëna e plotë,

që kur po e çoj unë jetën nëpër pyje

në banesa të shkreta e strofka bishash të egra;

nga maja e një shkëmbi nuk shoh tjetër veçse Ciklopë të potershëm:

më fort dridhem nga krisma e këmbëve dhe nga britma e tyre.

Si mos më keq ushqehem me degë pemësh,

me fryte edhe me thanë të forta – gur;

më ushqen edhe bari i shkulur krejt me rrënjë.

Ndërsa po vëreja gjithë sa ju përmenda,

më ra në sy më së pari, flota juaj që vinte nga ky breg,

çfarëdo që të ishte, te ajo u mbështeç, mjaft, pra;

që shpëtova prej asaj race vërtet të mallkuar.

Ma mermi shpirtin me çfarëdo torture!»

S’kishte mbamar fjalën, kur ja, ç’të shohësh? Bariu Polifem në majën e malit me atë dm — kolos po ecte mes bagëtive dhe po drejtohej fill e te bregorja: përbindësh i tmerrshëm, fare i shëmtuar, goxha kolos që kishte mbetur pa sy; mbante në dorë një pishë të zhveshur degësh me të drejtohej, siguronte hapin, delet i shkonin pas, për të ato ishin i vetmi qejf, i vetmi ngushëllim në rrezikun që e kishte zënë. Tek kapi bregun, u fut në valët e detit deri thellë, pastaj ashtu krejt qorr lau edhe syrin, që po kullonte gjak, dhe kërcëllinte duke gjëmuar rëndë dhe i binte detit mu aty përmes dhe uji ende s’i aninte

as deri tek ijet që i kishte ngritur.

Ne duke u dridhur po shpejtonim të iknim larg prej andej,

si e kishim marrë me vete njeriun që na u lut,

se në të vërtetë e meritonte;

shpejt e shpejt në heshtje këputëm dhe litarin;

u përkulëm edhe, se kush më parë,

me ato lopata po i binim detit.

U kujtua Ciklopi edhe e ktheu hapin drejt asaj rrëmuje.

Mirëpo, derisa nuk pati mundësi të na kapte as qe i zoti të na ndiqte.

me shpejtësinë e rrymës së detit Jon,

nxori një klithmë deri në kupë të qiellit,

sa i mbarë deti me të gjitha valët e dridh shumë rëndë

dhe toka e Italisë u llahtaris deri thellë në gjirin e vet,

ushtoi edhe Etna nëpër të thellat shpella.

Nga gjtihë ajo britmë, Ciklopët gjithë sa ishin dolën

nga pyjet dhe nga të lartat maja u dyndën drejt te porti: e mbushën bregun.

I pamë, pra, bijtë e Etnës që po ninin duke na vërejtur kot me sy të shtrembër;

kokat e tyre arrinin deri në qiell, një turmë vërtet e tmerrshme:

si atëherë kur lisat madhështore ose qiparisat plot gogla rrinë në këmbë me majën lart:

një pyll i Jovit, një korie e Dianës.

Një tmerr i madh atëherë na detyron të ikim sa më shpejt, t’i ngrejmë litarët në çdo anë, t’i hapim velat me erë në pupa. Nga ana tjetër porositë e dhëna prej vetë Helenit na kujtohen mirë «anijet në udhëtim të mos i afrohen

as Skilës as Karibdës, se për pak je mu te gryka e varrit» edhe atëherë marrim vendim të largohemi nga bregu.

Kur ja: bash prej ngushticës së Pelorit vjen Borea dhe e kalojmë më së pari grykën e Pantagisë, vërtet një shkëmb i gjallë, dhe gjirin e Megarës edhe Tapsin, që është sa niveli i detit. Duke ecur në drejtim të kundërt, ai Akemenidi, shoku i fatziut Uliks, po na i tregonte brigjet ku kish kaluar kohë më parë.

Përballë gjirit sikan ndodhet një ishull kundrejt Plemurit, ku përplasen dallgët, banorët e parë e quajtën Ortigi.

Thonë se Alfeu, ai lumi i Elidës mu këtë rrugë kishte rrahur tinëz në det, edhe tani, përmes grykës tënde,

0  Aretuze, ai shkon e derdhet drejt në detin sicilian. Ne, sipas urdhrit,

1  adhuruam hyjnitë e larta të vendit, dhe prej andej i shkuam krejt përbri tokës pjellore, që Helori e majm me ujërat amull. Prej andej pastaj, kaluam përbri shkrepave të lartë edhe shkëmbinjve të dalë të Pakinit; nga larg na doli para Kamerina,

që fati e caktoi kurrë të mos lëvizte nga vendi gjithashtu ne pamë së largu fushat e Geliës dhe kolosin Gelë që e mori emrin drejt nga lumi i vet.

Që andej ne pamë dhe të lartin Agragant me ato ledhe çuditërisht të mëdha, që dikur nxori goxha kuaj fisnikë.

Një të fryrë era e mbarë, unë u largova edhe prej teje, o moj Selinuntë, e pasur plot me palma; unë kalova edhe nga zona e cekët e Lilibeut plot me rreziqe nga shkrepat e nënujshëm. Dhe pastaj dola në portin e Drepanit dhe në ato brigje vërtet ogurzeza.

Se mu atje, pas sa e sa stuhive

që më zunë në det, më vdiq, medet, im atë

Ankizi, që e kisha ngushëllim

në të gjitha vuajtjet dhe fatkeqësitë;

atje ti, pra, më le, o atë i dashur;

oh sa të lodhur më le, se kot shpëtove

nga gjithë ato rreziqe aq të mëdha.

Heleni parafolës, kur më foli për gjithë ato të zeza, s’ma përmendi gjithë këtë zi dhe as Celena jo, ajo mizore. Kjo qe pra, vuajtja e fundit, dhe ky qe caku i keq udhëtimeve të gjata.

Si u nisa andej një perëndi më solli drejt këtu në brigjet tuaja».

Kështu Eneu, në mes të gjithë asaj heshtjeje, tregonte historinë e fatit të vet dhe arratitë e veta dhe së fundi, pushoi edhe i dha fund gjithë historisë.

Kënga VI (Vargjet 1317-1464)

Kthe sytë tani këtej nga ana tjetër, shih këta njerëz dhe Romakët e tu.

Ja, pra, Cezari edhe i gjithë brezi i Julit,

që do të vijë nën të madhen kupe të qiellit; ja ja, ai burri, ai është Cezar Augusti, djali i Hyjnorit, që ta kanë premtuar, siç ke dëgjuar vetë, ai, pra sërish ka për të sjellë kohën e artë në Lacium, ndër fusha ku dikur sundoi Satumi; ai do ta shtrijë sundimin shumë më larg, tej Garamantëve dhe tej Indianëve (jashtë yllësive shtrihet ajo tokë, jashtë rrugëve të vitit dhe të diellit, ku Atlasi, ai qiellmbartësi, rrotullon aty mbi shpatullën e vet boshtin e qiellit, stolisur plot me yje të shkëlqyer).

Në pritje të ardhjes së tij, pra, që tani dridhen mbretëritë e Kaspit, kur dëgjojnë përgjigjet e hyjnive; sa fort dridhet dheu meotik, tmerrësisht të turbullohet krejt gryka e Nilit, gryka me shtatë degë.

Jo, as Alkidi s bëri gjithë atë rrugë, megjithëse tejpërtej e çpoi drenushën, me këmbë prej bronxi, edhe i siguroi pyjet Erimantit dhe me hark i kalli tmerrin Lemës; gjithë atë rrugë s e bën as Bakhu, i cili ngadhënjyes, drejton koçinë e vet me frerë raskalli, kur i nget tigrat poshtë nga qafa e Nizës.

Dhe ne do të ngurojmë? Nuk do ta rrisim

lavdinë me veprat tona? A mos frika

do të na pengojë të rrimë në dheun e Auzonies?

Vallë, kush do të jetë ai tjetri pak më larg

me një kurorë ulliri, që ka në dorë

objekte të shenjta? I njoh shumë mire unë flokët

dhe mjekrën plot me thinja të atij mbreti,

68

që prej një dheu të varfër do të dalë në një mbretëri të madhe e do t’i japë ligjet qytetit për të parën herë.

Tuli do të vijë pas tij, ky do ndërpresë paqen e atdheut të vet dhe do të thërrasë nën armë burra të qetë ashtu edhe aradhë që s’janë mësuar kurrë më me triumfe.

Pas tij vjen Anku, pak më i kapardisur,

i cili që tani është i kënaqur

dhe tepër për përkrahjen popullore.

A dëshiron t’i shohësh edhe mbretërit Tarkuinë dhe gjithashtu shpirtin krenar të Brutit hakmarrës, ashtu edhe fashet që u fituan sërish? Ky, pra; do të jetë i pari që do t’marrë barrën e konsullit dhe gjithashtu sëpatat e llahtarshme e, ndonëse prind, në vdekje do t’i shpjerë i ziu’ ai, për të bukurën liri, fëmijët e vet, frymëzuesit e kryengritjes. Sido që ta gjykojnë brezat e ardhshëm këtë veprim, gjithmonë do triumfojë vetë dashuria e atdheut edhe lakmia e pakufi e lavdisë. Shih atje larg Decët dhe Druzët, ashtu edhe Torkuatin, sëpatën kërcënuese, dhe Kamilin rishtas me flamuj në dorë. Dhe ata shpirtra, qe sheh se ndrisin të gjithë njëlloj me armë dhe në harmoni tani në mes të errësirës, seç luftra e seç beteja do të ringjallin e kushedi se dhe ç’kërdi do bëjnë, në rast se do dalin në dritë atje mbi dhë, kur vjehrri të zbresë nga qafat alpine ashtu edhe nga gadishulli i Monekut

dhe dhëndri të vijë me një ushtri të mbledhur ne Lxndje, atje përballë. O bijt e mi, jo, mos e ktheni forcën tuaj të madhe kundër atdheut! Dhe ti, o gjaku im, që zbret nga Olimpi, bindu ti më i pari; oh shporru armësh, hiqi duarsh armët!

Ai tjetri atje, pasi ta-shembë Korintin, si të fitojë nam ma dërrmën e akejve ngadhënjyes dhe triumfues në koçinë e vet d° ngjitet atje lart në Kapitol.

Kurse ai tjetri do ta shkatërrojë Argun, Mikenën Agamemnoniane dhe vetë Eakidin, racën e Akilit të fortë për armë, duke ua marrë hakun të parëve të Trojës gjithashtu dhe tempullit të dhunuar të Minervës.

Po kush do të mbetej pa të përmendur ty,

o ti Katon i lartë dhe ty, o Kosus?

at0 fami]Je të Grakut? Po Skipionët, dy rrufe lufte, një kërdi e Libisë?

P° ty’ o Fabric, i pasur në varfërinë tënde, dhe ty, o Serran, që hedh farën në brazdë?

Ku po më tërhiqni, o Fabë, tani që u lodha?

Ti je, po, ai Maksim që, duke shtyrë nga dita në ditë, ke për të qenë i vetmi që do e shpëtosh patjetër shtetin tonë.

ketë të tjerë që do e punojnë më hollë bronxin, që thua se është vërtet i gjallë (këtë e pranoj), do nxjerrin prej mermerit fytyra të gjalla, mbrojtjet atje në gjyq d°1 bëj më mirë, të tjerë do të shënojnë rrugën e yjeve me anën e kompasit dhe do të parashikojnë ngritjen e tyre:

70

ti, o Romak, duhet të sundosh mbi popuj, këtë mbaje mend (do të jetë kjo shkenca jote), kushtet e paqes ti do t’ua diktosh, t’i falësh të mundurit dhe në anën tjetër do t’i nënshtrosh ata që ngrenë krye».

Çuditen ata të dy nga këto fjalë të atit Ankiz, i cili prapë vazhdon:

«Shihe Marcelin si marshon përpara

krejt i dalluar me atë pre të majme

dhe, ngadhënjyes, me shtat del mbi gjithë burrat.

Ky do ta mbajë në këmbë shtetin romak

të kërcënuar prej një lufte të madhe

dhe, si kalorës, do t’i shpartallojë

kartagjinezët, Galët kryengritës;

plaçkat e treta, që do të jenë të majme

plot aromë, di t’ia kushtojë atit Kuirin».

Aty Eneu (pasi po shihte mirë se atë burrë e shoqëronte një djalosh jashtëzakonisht i hijshëm dhe i stolisur me një armaturë të shkëlqyer, por në fytyrë jo aq i qeshur dhe me sy përdhë):

«0 atë, kush është ai djalë që e shoqëron burrin Marcel? Do t’jetë i biri apo ndonjë nga i larti fis i brezit të tij?

Seç turmë të madhe paska rreth e rrotull!

Mirëpo një hije e zezë, e zezë skëterrë po ia mbuloka kokën». Edhe atëherë baba Ankiz me lot ndër sy ia priti:

«Mos pyet, o bir, sepse një zi e madhe do bjerë mbi brezin tend. Pra, këtë djalë fati ka për ta sjellë atje mbi tokë, por për pak kohë, sepse s’do ta lejojë të qëndrojë më gjatë, se juve, o perëndi, sikur ju duk se kombi i Romakëve do të kishte qenë, pra, tepër i fuqishëm, po ta kishte pasur këtë dhuratë të madhe!

Sa gjëmë të madhe do t’japë i gjithë ai kamp Përbri qytetit të madhërishëm të Marsit, seç salikim, o Tiberin, do të shohësh, kur të kalosh para një varri të ri!

Jo, asnjë djalë prej fisit të trojanëve nuk do të jape kurrë shpresa kaq të mëdha pranë të parëve latinë se sa ky djalë, as toka e Rëmulit kurrë s’do të mburret aq fort për tjetër djalë.

Kënga X (Vargjet 429 – 635)

Më së pari Eneu u urdhëron gjithë shokëve të mblidhen rreth flamujve, ta ngrejnë moralin, edhe të jenë të gatshëm për të luftuar.

Ai tanimë, në këmbë aty te kiçi; i sheh mirë tëukrët gjithashtu dhe kampin, pastaj me të majtën ngre përpjetë mburojën që vezullonte, atëherë gjithë dardanidët nga muret brohorasin në kupë të qiellit, u rritet shpresa, dhe merr hov zemërimi, armët e tyre derdhën mu si breshëri, siç ndodh nën retë e zeza kur korrilat strimonie japin shenjën e largimit; me klithma përshkojnë ajrin dhe ikin prej Notit me britma të hareshme.

Mbreti i rutulëve e krerët auzonianë çuditen shumë për gjithë atë entuziazëm,

derisa, duke vështruar aty nga pas, shohin se anijet kthehen mu drejt bregut dhe se një flotë e tërë po i binte detit. Tarogza Eneut i ndriste përmj^i kokë edhe nga maja xhufka flakë i nxirrte, mburoja e artë lëshonte rreze të forta pikërisht si një kometë shumë ugurzezë atëherë kur skuqet në një natë të kthiellët dhe merr ngjyrë gjaku apo si Siri i zjarrtë, që, duke i sjellë njerëzimit të shkretë, etje e sëmundje, shfaqet atje lart edhe me të zezën dritë trishton mbarë qiellin. Por Tumi guximtar s’e humb dot shpresën që ta pushtonte bregun dhe ta zbonte armikun nga ajo tokë; dhe të gjithë shokëve ua ngre moralin edhe u flet me të madhe:

«0 burra, erdhi çasti i dëshimar

të bëni kërdinë me atë të djathtën tuaj;

në dorë e kemi Marsin, dhe tani

secili të kujtojë nusen e vet,

vatrën e vet, secili të sjellë ndër mend

të lartat heroizma dhe lavdinë

e të parëve tanë, t’u dalim para vetë

atje në breg, derisa, duke zbarkuar

të jenë në rrëmujë, kështu edhe këmbë e tyre

të jetë e pasigurt në tokën që shkelin.

Po qe i guximshëm, të ka ndihmuar fati». Ndër këto fjalë mendonte kë do shpinte kundër armikut edhe kë do linte te muret në rrethim. Ndërkaq Eneu ul urat shpejt nga lartësia e kiçit dhe zbarkon shokët; disa presin çastin të tërhiqet dallga dhe me një kërcim

të hidhen mbi rërë; ca shkasin mbi lopatat. Tarkoni aty në breg heton të gjejë një vend ku nuk ziejnë valët, plot potere një vend ku deti s’gjen asnjë pengesë dhe e shtrin valën e fryrë aq lehtë te bregu, në Çast kthen bashin dhe shokëve u thotë: «Përkuluni tani mbi ato lopata se të forta i kani, o ju ajka e trupës; t’u jepni mirë anijeve, t’i ngrini, ta çani me ato shpore këtë tokë armike dhe ta hapë shtreza një zgavër.

Pa le të bëhet copë anija ime, mjafton që tokën unë ta shtie në dorë një herë e mirë». S’e zgjati më Tarkoni edhe t’u ngritën shokët mbi lopata dhe anijeve shkumuese u dhanë përpara mu drejt bregut latin edhe shporet në fund ngulin në të thatë edhe të gjitha anijet zënë vend pa u dëmtuar, kurse e jotja nuk zuri vend, Tarkon, sepse u flak mbi një shtresë rëre edhe mbeti pezull sipër një shkëmbi, i cili s’ishte i sheshtë; luhatej vazhdimisht aty anija dhe kot po rrihnin nëpër valë lopatat derisa u bë copë-copë dhe i hodhi njerëzit në mes të valëve, ata u penguan shumë keq nga copat e lopatave edhe nga bangat, që rrinin përmbi ujë po njëkohësisht dhe dallga po i tërhiqte andej nga bregu.

Por edhe Tumin nuk e zinte vendi;

i   ndezur zjarr rrëmben tmpën e vet kundër trojanëve edhe e vendos te bregu ballë tyre dhe boritë japin sinjalin.

Eneu i pari u hodh në trupat latine të fshatit dhe i dërmoi: qe ugur i mirë, si vrau edhe Teronin, trim mbi trima, që i ishte sulur Eneut nga ana e vet;

Eneu në ije të zbuluar ia nguli shpatën mu aty ku lidhet mire panciri prej bronxi edhe përmes tunikes në ar qëndisur.

Pastaj plagosi Likën, që me prerje e kishin nxjerrë nga barku i nënës së vdekur, dhe që pastaj ty ta kushtuan, o Feb. sepse në foshnjëri ai pati fatin të shpëtonte mirë mu prej rrezikut të thikës.

Dhe pak më larg Eneu shtriu përdhë

Cisenë e fortë edhe kolosin Gija

që me mëzdrak dërrmonte trupa të tëra;

asgjë s’u vlejtën armët e Herkulit

as forca e krahëve të tyre, as Melampi,

babai i tyre, shok besnik i Alkidit

gjatë kohës që i dha dheu mundime të rënda.

Dhe ndërsa Fari nxjerr ca fjalë të kota,

ja se Eneu ta vringëllon shigjetën

dhe t’ia ngul Farit thellë në gojën e hapur.

Dhe ti, o Kidon i mjerë, që shkon pas Klicit, pas djalit me pak qime bionde në mollëza, një mik i ri, do të ishte shtrirë përdhë prej dorës së Dardanit pa çarë kokën për dashurinë që të rinjtë kishin për ty,

o mor i shkretë, sikur një trupë e ngjeshur vëllezërish, të gjithë fëmijë të Farkut, të mos i kishin dalë përpara Eneut.

Ata janë shtatë edhe e gjuajnë me shtatë shigjeta. Një pjesë kërcejnë pa efekt përmbi tarogzën dhe mbi mburojën e Eneut edhe një pjesë

perreshqit trupit mu në çast dredhoinë- e bëri vetë e bardha Venus Ateherë Eneu i thotë Akat besnikut «Neme nga ato shigjetat, që i kam lyer me gjakun grek ndër fushat e Ilionif kjo dorë asnjë prej tyre s’do ta hedhë me kot kundrejt rutulëve» dhe në çast

flhfSh-‘edhejePforcc dhe heshta fluturim vete e përshkon

mburojën e Meonit mu te bronxi dhe ia copton pancirin me gjithë gjoks.

e çast 1 shkon në ndihmë vetë Alkanori vellai 1 tij, ta mbante se po binte- një heshtë e dytë e flakur në atë drejtim vete e përshkon bash krahun e Alkanorit he lken flutunm krejt e përgjakur; dhe dora e djathtë e vdekur mbetet varur nga supi nëpër pejza. Numitori, tjetër vëlla, ia heq Meonit heshtën e gjuan Eneun me të, mirë po ç’e do se s ishte thënë t’i ngulej, pra, Eneut, por shkoi dhe e kapi pak të madhin Akat te kofsha. Atëherë aty t’ia behë ai Klauzi, ardhur nga Kun, kishte shumë besim ne nnmë e vet dhe me një heshtë të forte gjuan nga larg Driopin; heshta ngulet

edhe ia pret Dnopit fjalën në gojë

dhe e lë pa frymë dhe ai aty përplaset

pr^n. ‘e, perdhKë dhe vJ’e11 Plot gulfa gjaku. rape Klauzi, bjer këtej e bjer andej,

11 shtrm përdhë tre trakas të fisit të lashtë

Borese dhe tre të Uerë, djemtë e Idatif

atdheu i tyre Ismara i kish shoqëruar.

Aty vjen vrap Kalezi bashkë me trupën aurunke, vjen dhe djali i vetë Neptunit,

Mesapi, në krye të kalorësve të shkëlqyer;

edhe sulmon herë njëra palë, herë tjetra

dhe prapsin njëra-tjetrën, lufta bëhet

në pragun e Auzonisë pikërisht si erërat

e kundërta kur ndeshen dhe luftojnë

në hapësirën e qiellit me fuqi

dhe vrull të barabartë, as ato vetë

as retë as deti kurrë nuk i lëshojnë

vend njëri-tjetrit dhe nuk dihet fare

si do të përfundojë ajo përleshje;

gjithë elementët fare nuk përkulen

ballë njëri-tjetrit, pikërisht kështu

trupat trojanë dha trupat latinë

përleshen këmbë për këmbë dhe gjoks për gjoks.

Nga ana tjetër bash ku një përrua

kishte rrokullisur ca shkrepa dhe lëndë druri

të shkulur mu te bregu, ata arkadët,

të pa stërvitur nga natyra e ashpër

e vetë terrenit, t’i braktisnin kuajt

për të luftuar në këmbë për herë të parë;

t i mbathin mu aty përballë latinëve

të gatshëm për t i ndjekur; i pa Palanti

edhe, pasi në atë gjendje shumë kritike,

vetëm një shteg i mbeti, herë me lutje

e herë me britma atyre ua ngre moralin

edhe u gërthet: Ku veni, more shokë?

Pash jetën tuaj, pash heroizmat tuaja, pash emrin e Evandrit, prijësit tuaj,

Pash gjithë ato fitore, që ai ka korrur,

Pash shpresën time, e cila sot po ngrihet

plot me zili kundrejt lavdisë atërore, mos u besoni këmbëve, me hekur duhet të hapet shtegu mes armiqve; aty ku trupa armike është e dendur sa s’vete më, pikërisht aty ju lyp ju dhe prijësin Palant atdheu fisnik.

Asnjë hyjni s’na ndjek, ne njerëz jemi por njerëz janë dhe armiqtë, që na sulmojnë, shpirt kanë dhe ata po ashtu dhe ne.

Ja pra, nga njëra anë na ka zënë rrugën deti i pamasë, as tokë s’kemi t’ia mbathim. Të hidhemi në det apo në Trojën e re?»

S’e zgjati dhe u flak në mes të armikut.

Më i pari aty përballë i doli Lagu për fatin e vet të zi. Ndërsa ky po ngrinte lart një gur, sa një kiamet,

Palanti e gjuan atë me një shigjetë në vendin ku kurrizi ndan dy brinjët edhe pastaj shkul hekurin e ngulur deri ke kockë. Hisboni s’e zë dot në befasi Palantin të përkulur, ndonëse shpresonte shumë, se kur Hisboni po sulej me turi edhe i trullosur nga vrasja aq mizore e shokut të vet,

Palanti i dredhoi mirë dhe i nguli shpatën në mushkëritë e fryra prej zemërimit.

Kënga XII (Vargjet 278-481)

Nga ana tjetër po dilte prej shatorreve ati dhe trungu i vetë fisit romak:

Eneu, që po shkëlqente mu si yll 78

me atë mburojë dhe me ato armë qiellore edhe pranë tij Askani, një shpresë tjetër e Romës madhështore. Kryeprifti, veshur me petk të bardhë, kish një derrkuc, pjellë e një dose të kreshtë, edhe një dele dy vjeçe të paqethur, dhe të dyja flitë i shpie tek altarët ku ishte ndezur zjarri.

Të dy mbretërit me sy të drejtuar në lindje, nga dilte dielli, marrin dhe shpëmdajnë me dorën e vet ca miell dhe ca kripë, këpusin qimen bash te balli i flive dhe zbrazin kupat për të njomur altarët. Atëherë i urti Ene, me shpatë të zhveshur, bën këtë lutje: «0 Diell dhe ti, moj tokë Lacium, për të cilën kam dumar të zeza shumë të mëdha, dhe ti, o atë

i    gjithpushtetshëm, edhe ti, Junonë, bija e Satumit, o moj ti hyjneshë, që po të lus të më ndihmosh më shumë, dhe ti, o i famshmi Mars, o ati ynë, që i ke aty në dorë të gjitha luftrat, dhe ju, lumenj e kroje e ju o hyjni, që jeni atje lart në viset qiellore dhe ju që jeni atje në detin e kaltër, ju ftoj si dëshmitarë: në qoftë se ndodh që e korr fitoren Tumi auzoniani, për të mundurit atëherë nuk mbetet tjetër veçse të tërhiqen te qyteti i Evandrit, edhe që andej e tutje eneadët kurrë më s’do rrokin armë për luftë të re dhe s’do ta turbullojnë këtë mbretëri me anën e hekurit. Nga ana tjetër, në qoftë se neve na shkon lufta mbarë

dhe na buzëqesh Fitorja – siç shpresoj, dhe Perënditë e dhënshin – atëherë unë nuk do lejoj që popujt italikë t’u shtrohen teukrëve por edhe as unë s’kërkoj mbretëri për vete, veç të dy kombet fare të mposhtur të lidhen së bashku me ligje të barabarta, me aleancë që e përjetshme të jetë. Do shtie në Lacium hyjnitë dhe kultin tonë edhe Latini im vjehërr të marrë pushtetin ushtarak dhe atë civil. Trojanët do më ndërtojnë ca ledhe dhe Lavina do t’i japë emrin qytetit të ri»; kështu, pra, foli Eneu i pari dhe pastaj Latini me sy nga qielli dhe me dorën të shtrirë drejt yjeve u shpreh me këto fjalë:

«Dhe unë, o Ene, betohem për këtë tokë,

Për det e yje, për ata dy bij të Latonës dhe për Janin me dy ballë dhe për pushtetin e hyjnive të ferrit dhe për selinë e shenjtë të Ditit të rreptë: ai Atë, që mfe rrufe i sanksionon marrëveshjet, më dëgjoftë ç’po them tani: betohem për altarët, që po prek,

Për këto zjarre të shenjta e për hyjnitë,

nuk do ta thyejnë këtë besë e aleancë;’

s ka forcë që të më bëjë të heq unë dorë

kundër vullnetit tim, sikur dhe toka

nga një përmbytje e tmerrshme të zhdukej nën ujëra,

sikur dhe Olimpi të binte poshtë në Tartar;

me sa mund të thuhet se edhe ky skeptër -

se në të vërtetë ai kishte skeptrin në dorë -

d° të nxjerrë filiza e fletëza hijezuese,

80

pasi u këput një herë përposhtë një trungu atje në pyll dhe u nda prej nënës së vet dhe hekuri ia humbi flokë e krahë: dikur që dru i njomë dhe dora e artistit pastaj e zbukuroi me një rreth bronxi dhe e dha t’u sillej etërve latinë».

Pra me betime të tilla ndërmjet tyre Po e përforconin lidhjen mu ndër sy të krerëve të tjerë, pastaj, sipas zakonit, therin kurbanet, që do të digjen në zjarr dhe thuajse ende për së gjalli u nxjerrin jashtë gjithë rropullitë dhe i mbulojnë altarët me pjata të mëdha të mbushura plot.

Ndërkaq rutulët panë se ajo përleshje nuk kishte barazim dhe zemra e tyre po shqetësohej mes ndjesish të ndryshme dhe aq më tepër kur vështrojnë më afër dhe shohin se fuqitës’janë të barabarta.

Më fort u shtohet frika kur shikojnë vetë Tumin që me hap të heshtur ecte edhe me sy përdhë ai po përulej aty përpara altarëve duke u lutur; mollëzat të thara i kishte ai farë djali, fytyrën të zhehtë. Porsa Jutuma, e motra, pa mirë se përshpëritja gjtihnjë shtohej dhe se ajo turmë ngurronte dhe lëkundej, hidhet mu në mes të aradhëve me pamjen e vetë Kamertit, luftëtarit të dalë bash prej një fisi të lashtë, bash prej një babe, që kishte lënë shumë nam për trimëri po dhe ai vetë një trim mbi trima ishte; ajo e kupton shumë mire gjendjen e atyshme edhe aty përhap, pra, ijalë pas fjalësh

edhe gërthet: «Rutulë, si s’ju vjen turp të rrezikojë jetën vetëm një njeri për të gjithë ju? Mos, vallë, ne jemi pak? Thua s’qenkemi aq trima sa armiku?

Ja, pra, ku i kemi të gjtihë: trojanë e arkadë edhe kobzezat radhë të këtyre etruskëve armike të Turnit; po të fillojmë me sulmim, secilit prej nesh mezi që do i takonte, të përleshej me një armik. Nuk ka dyshim se deri te perënditë do shkojë lavdia e këtij farë heroi, që para altarëve po e bën fli jetën dhe ai nami i tij gojë më gojë do të kalojë për jetë të jetës, dhe ne, pasi të mbetemi pa atdhe, do të detyrohemi ta ulim kokën para zotërinjve kaq mendjemëdhenj, kurse tani qëndrojmë si spektatorë ndër fushat tona». Prej këtyre ijalëve ndizen fort zemrat e të rinjve, një mërmërimë gjarpëron nëpër aradhë, në çast ndërrojnë laurentë dhe latinë që deri atëherë po prisnin të pushonin, të mbaronte lufta e të shpëtonte vendi, tani duan armë dhe duan që marrëveshja të mos përfundojë dhe e qajnë aty me lot fatin e zi të Turnit. Veç kësaj Juturna shton dhe argumente të tjerë dhe më të forte; ajo, pra bën të duket në qiell një mrekulli: mendja e italikëve kurrë ndonjëherë nuk u turbullua kaq prej fenomenit të tillë, që ata i gënjeu.

Dhe në të vërtetë shpendi kuqalosh i Jovit, duke fluturuar në ajrin e përflakur,

po i shpartallonte shpendët e bregores, s’i ndahej asaj turme fluturake që po këlthiste. Kur ja se papritmas aty ai shpend i prapë bie plumb mbi ujëra edhe me thonj të kërrusur të rrëmben me mjellmë të mrekullueshme. Italikët atje i ngulin sytë dhe të gjithë shpendët – të shikosh çudi me sy – në gjithë atë ikje ndërrojnë drejtim duke gërthitur fort, edhe me flatra e nxijnë atë anë të qiellit, edhe si një re e dendur nëpër ajër

i  vihen në shpinë armikut derisa shpendi

i   mundur nga ajo turmë, i humb fuqitë edhe nga pesha e rëndë në fund e lëshon nga kthetrat përmbi lumë gjithë atë prë edhe vetë ikën, zhduket nëpër re.

Atëherë rutulët plot me brohoritje e përshëndesin atë gur të mirë dhe përgaditen për të rrëmbyer armët.

Tolumni, parafolësi, foli i pari:

«Kjo ish dëshira ime, po, kjo ishte, këtë kushedi sa herë unë kam kërkuar, e pres me zemër; këtu shoh hyjnitë.

Ejani pas meje, rrokni armët

ore dorëzinj, një i huaj, njeri i prapë

po ju tmerron me luftë mu sikur të ishit

ca shpendë edhe të gjithë bregoren

me forcë po jua plaçkit; ai pa tjetër

ka për t’ia mbathur shpejt edhe kështu

sërish do t’i nderë velat nëpër det:

shtrëngoni rradhët të gjithë një mendje e zemre

edhe ta mbroni mirë me armë në dorë

mbretin që dëshirojnë t’jua rrëmbejnë».

Ndër këto fjalë vërsulet më përpara

dhe i jep shigjetës fort kundër armikut,

shigjeta fishkëlluese, e sigurt,

çan ajrin dhe në cast shpërthen një klithmë,

klithmë e potershme e atëherë të gjitha aradhët

të shkunden mirë dhe në gjithë atë rrëmujë

seç ndizen zemrat, dhe në cast shigjeta

shkon vrik aty, ku ishin grumbulluar

plot nëntë vëllezër; s’kish djem më të pashëm:

gjithë djemtë e atij Gilipit arkadianit,

që i kishte pasur nga gruaja e vet besnike,

një tirreniane; aty njeri prej tyre

goditet rëndë te beli mu te vendi

ku togza lidh ato dy skajet rrypi;

shigjeta tej për tej kalon mes brinjëve

të atij farë djali, që dallohej shumë

Për hijeshi, për armët e shkëlqyeshme

edhe në çast përdhë përplaset djali.

Vëllezërit e tij, falangë trimëreshë, të ndizen flake nga dhimbja dhe një pjesë shtrëngojnë shpatat ndër duar, pjesa tjetër rrëmbejnë shigjetën, sullen si të tërbuar.

U dalin në ballë aradhët laurenciane; nga tjetra arië vërshojnë po përsëri trojanët turma-turma dhe agjilinët dhe arkadët me mburoja lara-lara.

Të gjithë kanë një dëshirë: duan të luftojnë.

I   shpartallojnë altarët, nga çdo anë të ngrihet një stuhi e zjarrtë shigjetash dhe shtizat bien aty tamam si breshëri, flaken mangalla e kupa të mëdha.

Latini vetë ia mbath dhe merr me vete hyjnitë që u dhunuan, se u pre marrëveshja.

Disa mbrehin kuajt, disa kërcejnë mbi kuaj dhe zhveshin shpatat të gatshëm për të luftuar.

84

Fjalori i emrave

Abanti – luftëtar, njëri prej shokëve të Eneut;

Agamemnoni – biri i Atridit, bashkëshorti i Klite- mnestrës, mbreti i Argut dhe i Mikenës, komandanti sup- rem i ushtrive greke në Luftën e Trojës.

Akci – qytet në Akamani, krahinë në mes të Etolisë dhe Epirit, ku e kishte tempullin Apolloni;

Akili – biri i Peleut dhe Tetidës, babai i Neoptolemit, mbreti i mirmidonëve dhe prijësi i tyre në Luftën e Trojës, dhe trimi më i madh në këtë luftë;

Alfeu – lumë në Peloponez, në krahinën e Elidisë;

Alkidi – mbiemër i Herakliut, sipas gjyshit të tij Al- keut;

Andromaka – bashkëshortja e Hektorit, komandantit të ushtrisë trojane, kurse më vonë (në Eneidë) bashkësho- rtja e Helenit në Butrint;

Apolloni – biri i Jupiterit i Latonës, perëndia i dritës dhe i arteve të bukura;

Argu – kryeqytet i krahinës greke të Argolidës në Peloponez dhe seli mbretërore e Agamemnonit;

Askani – biri i Eneut dhe Kreuzës, i cili në Eneidë paraqitet edhe me emrin Jul;

Atlasi (Atlanti) – biri i Japetit dhe Klimenës, vëllai i Prometeut, titan i cili mbi supet e veta mbante kupën e qiellit si denim pse iu kishte kundërshtuar Jupiterit;

Published in: on Shkurt 20, 2014 at 2:10 pm  Lini një Koment  

LETËRSI E KRAHASUAR

HYRJE NË LETËRSINË E KRAHASUAR

(CIKËL LIGJËRATASH)

LETËRSIA E KRAHASUAR – PËRKUFIZIMI

TERMI DHE PËRKUFIZIMI

Letërsia e krahasuar është disiplinë shkencore e cila studion dukuritë letrare gjatë raporteve të ndërsjella por edhe me fenomenet joletrare.

Emri rrjedh nga latinishtja: comparare që to të thotë krahasoj.

X DHE Y

NJË TJETËR PËRKUFIZIM I LETËRSISË KRAHASUESE

X dhe Y paraqesin të gjithë veprimet dhe hulumtimet krahasimtare

Dy shkronjat, mes tjerash, mund të paraqesin edhe:

  • Kontinent
  • Qytetërim
  • Komb
  • Opusi letrar i një shkrimtari
  • Vetë shkrimtari (rasti më i shpeshtë)
  • Vetë një tekst
  • Vetëm një pasus
  • Vetëm një fjali
  • Vetëm një fjalë

Lidhësja DHE mund të jetë:

  • E vlerësuar prej…
  • E parë nga…
  • Nën ndikimin e… (ose që ndikon…)
  • Duke udhëtuar në…
  • Duke lexuar…
  • Përkthyer nga…
  • Imituar nga…
  • Lexuar nga… etj.

Gjithsesi edhe:

  • Para
  • Tek
  • Përkundër etj.

LETËRSIA E KRAHASUAR DHE LETËRSIA E PËRGJITHSHME

Letërsia e përgjithshme është në gjendje që të mbajë parasysh një konceptim mbinacional të letërsisë (të kuptuar si tërësia e prodhimeve letrare), i cili nuk mbështetet vetëm mbi një studim të “përafrisë lëndore” që, veçanërisht në universitetet amerikane, për shumë kohë ka mishëruar letërsinë e krahasuar “sipas mënyrës franceze”.

Qëndrimi francez paraqitet, në vija të përgjithshme, prej I.M. Carre-së për botimin e parë (1951) të Letërsia e krahasuar të M.F. Guyard-it. Aty thuhet: “Letërsia e krahasuar është një degë e historisë letrare; ajo është studim i marrëdhënieve shpirtërore ndërkombëtare, “përafrive lëndore” që kanë ekzistuar ndërmjet shkrimtarëve dhe veprave duke iu takuar shumë letërsive”.

Kjo kundërshtohej nga shkolla amerikane. R. Wellek, anëtar i vjetër i rrethit të Pragës, siguronte se nuk duhej kufizuar në një shqyrtim të këtillë, që kishte përfunduar në një zhvillim të tepruar të studimeve të ndikimeve, për vështirësitë dhe rreziqet e të cilave ishte tërhequr vëmendjen gjetkë edhe I. M. Carre.

Wellek në veprën e famshme Teoria e Letërsisë, hartuar së bashku me A. Warren-in, ka shkruar: “Nuk ka ndryshim metodologjik ndërmjet një studimi që i kushtohet “Shekspirit në Francë” dhe një tjetri që i kushtohet “Shekspiri në Anglinë e shekullit XVIII”, ose ndërmjet studimit të ndikimit të Po-së mbi Bodlerin dhe studimit të ndikimit të Dryden-it mbi Po-në”.

Ky konstatim nxiti debate të vazhdueshme.

Sot duket se askush nuk e mbron më konceptin e një letërsie të krahasuar, ngushtësisht të kufizuar në një histori letrare.

Shprehja letërsi e krahasuar nuk përjashton aspak studimet mbi marrëdhëniet e ndërsjella midis arteve.

PROGRAME KRAHASUESE

Një program nga letërsia e përgjithshme dhe e krahasuar nënkupton tre ose katër tekste: p.sh.

SATIRA

  1. Dante – Ferri
  2. Svift – Arsimimi i shërbëtorëve shtëpiak
  3. Gogoli- Shpirtra të vdekura
  4. Shiashija – Këshilli i Egjiptit

UTOPIA

  1. Rable
  2. Servantes
  3. Kampanela
  4. Svift

EPISTOLAR

  1. Riçardson
  2. Ruso
  3. Gëte
  4. Helderlin

NJERIU I RI NË ROMANIN BASHKËKOHOR

  1. Zhil Vale – Maturanti
  2. Dostojevski – Djaloshi
  3. Xh. Xhojsi – Portreti i artistit të ri
  4. Paveze – Vera e bukur

TREGIMI NË SHEKULLIN XX

  1. Kamy
  2. Kafka
  3. Selinxher
  4. Buxati
  5. Borhesi

POEZIA NË LUFTË

  1. Eliar
  2. Shar
  3. Cezar Valeho
  4. Miguel Hernandez
  5. Gotfrid Ben

Mund të kemi dy lloj programesh:

  1. Me titull të qartë
  • Fëmijëria
  • Xhelozia
  • Lufta etj.
  1. Me titull që trajton një problematikë

-nënzhanri romanesk etj.

SHKOLLAT E LETËRSISË SË KRAHASUAR

Shkolla franceze

Franca ka më shumë traditë për sa i takon letërsisë së krahasuar.

Sipas Sent Bevit, sikurse na e përcjell, Fernan Baldensperger, në revistën Revue de Literature Comparee, më 1921, Letërsia e krahasuar ka lindur më 12 mars 1830, kur Zhan Zhak Amper përmendi njëfarë “historie krahasimtare të arteve dhe letërsive të të gjithë popujve”.

A.F. VILMEN më 1827-28 mbajti ligjëratën e parë për letërsinë e krahasuar.

F. BALDENSPERZHE, më 1921, në editorialin e numrit të parë të revistës “Revue Litterature Comparee”, e përkufizoi letërsinë krahasimtare si një program.

Ai konsideronte se duhej shmangur nga pozitivizmi, i cili bazohej në principin se letërsinë e përbëjnë vetëm shkrimtarët e mëdhenj dhe veprat e tyre letrare.

Ai konsideronte:

  • Se në studimin e veprave letrare duhej që të përfshiheshin proceset letrare dhe jo vetëm rezultatet.
  • Se dukuritë në letërsi pësojnë ndryshime në mjedise të reja.
  • Se komparativisti duhej që të përqendrohej edhe te shkrimtarët dhe veprat e një rangu më të ulët dhe të hidhte dritë mbi detajet karakteristike të tyre, për dallim nga pozitivizmi që përqendrohet vetëm te majat e letërsisë.
  • Se letërsia e krahasuar duhej që të ishte më shumë se sa një studim mbi lidhjet ose ngjashmëritë ndërmjet dy shkrimtarëve, dy veprave dhe dy letërsive.

Në të njëjtin vit P. FAN TIHEM (VAN TIGEM), në La synthese en historie litteraire: Litterature comparree et literature generale, për herë të parë flet për dy sfera: letërsinë krahasimtare dhe letërsinë e përgjithshme.

Dhjetë vjet më vonë e boton doracakun mbi letërsinë krahasimtare i cili përkthehet në disa gjuhë të botës, kurse më 1935 lënda inkuadrohet në Universitetin e Haruardit.

Në këtë doracak ai shkruan: “Lënda e letërsisë së krahasuar është, mbi të gjitha, studim i veprave të dy letërsive të ndryshme që kanë lidhje ndërmjet tyre”.

Ai përqendrohet, kryesisht, në “lidhjet bilaterale”, veçmas ndërmjet “dy elementeve”, kurse detyra e letërsisë së përgjithshme është të ndriçuarit e shkaqeve të përbashkëta për disa letërsi.

Sipas tij, në domenin e letërsisë së krahasuar bëjnë pjesë:

  • Studimet e të gjithë dimensioneve dhe këmbimeve interliterare;
  • Ndikimet dhe sukseset e ndonjë autori apo vepre në një letërsi tjetër;
  • Përhapja e një ideje nga njëra letërsi te tjetra.
  • Gjithçka që tejkalon kufijtë e dy letërsive është pjesë e letërsisë së përgjithshme. (Pra, ndikimi i Bajronit te Hajne është detyrë e letërsisë së krahasuar, kurse shtrirja e bajronizmit në letërsinë gjithë evropiane është detyrë e letërsisë së përgjithshme).

Studimin e letërsisë e ndan në tre rrafshe:

  1. Studimi i letërsisë kombëtare (p.sh. vepra e Rusoit në letërsinë franceze të shekullit XVIII)
  2. Studimi i letërsisë krahasimtare (Ndikimi i Riçardsonit te Rusoi, si romansier)
  3. Studimi i letërsisë së përgjithshme (Romani sentimental evropian nën ndikimin e Riçardsonit dhe Volterit)

Tihem e redukton objektin e studimit të Letërsisë së Krahasuar në raportet bilaterale ose në lidhjet binare.

M. F. GIJARD, më 1951 boton Letërsia e Krahasuar. Ai, me këtë rast, më shumë e plotëson dhe e zgjeron botëshikimin e Tihemit se sa e korrigjon. Ai më shumë flet për objektin e studimit të Letërsisë Krahasimtare dhe metodën e saj- mbi librat dhe autorët, si“agjentë të kozmopolitizmit”, mbi ndikimet, kurse një kapitull të veçantë ia kushton temës “I huaji ashtu sikurse e shohim”.

Një aspekt tjetër i letërsisë së krahasuar, sipas tij, është ajo se si u dukemi të tjerëve.

Gijard konsideron se çdo njeri, çdo shkrimtar, çdo grupim shoqëror dhe çdo komb e zhvillon botëshikimin e tij kundrejt popullit tjetër, letërsisë apo filozofisë së tij.

Kështu, brenda Letërsisë së krahasuar u themelua një sferë tjetër që sot quhet IMAZHOLOGJI.

Ky term mund të sqarohet si vijon: Në çdo letërsi ekziston një IMAZH për kombin tjetër që mund të mos jetë adekuat dhe, në fakt, mund të jetë MIRAZH (fatamorganë), pra diçka e rrejshme.

ZH. M. KARE, në parathënien e veprës së Gijardit, e përkufizon Letërsinë e krahasuar si degë e Historisë së letërsisë dhe konsideron se ajo studion:

  • Lidhjet shpirtërore ndërkombëtare.
  • Lidhjet shkakore që kanë ekzistuar ndërmjet dy shkrimtarëve dhe veprave të tyre (p. sh. Bajronit dhe Pushkinit, Ualter Skotit dhe Vinjit, ndërmjet veprave, frymëzimeve, madje edhe jetës së dy shkrimtarëve letërsish të ndryshme).

Shkolla franceze bazohet në të dhëna e në fakte dhe flak çdofarë spekulimi.

Më 1958 në Bordo krijohet Katedra e Letërsisë së Krahasuar, ku R. Eskarpi zgjeroi botëshikimin mbi këtë lëndë, në librin e tij Sociologjia e Letërsisë. Ai futi termat transmisiondhe reception, si dhe termat distribucion dhe consommation. Pra, vepra letrare është objekt që shitet dhe që lidhet edhe me shijen e publikut. Ashtu sikurse ndryshon publiku, ashtu duhet që të ndryshojë edhe vepra, duke iu përshtatur shijes së tij, ndryshimit të mjedisit gjuhësor, me qëllim që të ketë jetëgjatësi edhe në epokat e mëpastajme.

Shkolla amerikane

Më 1958, R. VELEK e sulmon shkollën franceze nëpërmjet referatit “Kriza e Letërsisë së Krahasuar”. Ai hedh anatemën kundrejt BaldenserzhitTihemitGijardit dhe Karesë, teksa veprën e Eskarpit, me gjasë, ende nuk e kishte lexuar.

I akuzon për përdorimin e një metode të vjetruar.

Te shkolla franceze sheh rrezikun e zhytjes në pozitivizëm.

Konsideronte se çdo letërsi përbën një tërësi, prandaj komparativisti duhej që të nisej nga kjo perspektivë.

Me Letërsi të krahasuar kuptonte “çdo studim të letërsisë që tejkalon kufijtë e letërsisë kombëtare”. Kështu vepra artistike do të kuptohej si një tërësi shumëdimensionale që do të studiohej si strukturë shenjash. Në këtë mënyrë, Letërsia e krahasuar do të zbulonte më mirë atë që është letërsi specifike.

Përkundër respektit, me Velekun nuk u pajtuan shumë komparativistë amerikanë.

H. REMAN, në Letërsia e krahasuar – përkufizimi dhe funksioni shkruan: “Komparative është studimi i letërsisë jashtë kufijve të ndonjë vendi të veçantë si dhe studimi i raporteve ndërmjet letërsisë, nga njëra anë, dhe dijeve të tjera p.sh. artet (mes tjerash piktura, skulptura, muzika, arkitektura), filozofia, historia, shkencat shoqërore (politika, ekonomia, sociologjia, shkencat natyrore, religjioni etj.). Pra krahasimi i letërsisë me sferat tjera të shprehjes njerëzore.

Kjo solli deri te lindja e studimit të lidhjeve interdisiplinare.

Nga shkolla amerikane duhet përmendur edhe H. LEVININ, profesor në Haruard, i cili në studimin “Komparacioni në letërsi”, konsideron se insistimi i Velekut nuk duhet që të merret si një qëndrim ortodoks për sa u takon elementeve estetike të veprës letrare, pra në ligjshmëritë e brendshme, në atë që përfshin intrinsic approach, për dallim nga faktorët shoqëror dhe historik të veprës që i quan extrinsic approach.

Ai konsideron se studimet krahasuese mund të dëshmojnë, ashtu sikurse kanë dëshmuar, se si janë janë zhvilluar format dhe stilet e një epoke.

Pra specifikat e “brendshme” të një vepre shumë mirë mund që të gërshetohen në perspektivën e “jashtme” të zhvillimit historik.

Ashtu sikurse Levini edhe Remaku dëshiron që të ndërmjetësojë ndërmjet Velekutdhe shkollës franceze.

Remak konsideron se “terapia” për një dalje nga kriza mund të gjendet në atë se teksti mund të interpretohet në tërësi si “përmendore” letrare, por me kusht që njëkohësisht të studiohet në kuadër të proceseve historike të letërsisë. Kurse kjo duhet që të bëhet vetëm duke bërë krahasime me të tjerët.

Shkolla gjermane

Shkolla gjermane ka traditë të madhe, kurse zanafilla haset në fillim të shekullit XIX, në ligjëratat e vëllezërve SHLEGELFRIDRIH dhe AUGUST VILHELM, në Vjenë. Bindja e tyre ekzistimin e një poezi universale si një vizion i traditës komparativiste, u braktis së bashku me romantizmin.

M. KOH, më 1887, themeloi një revistë, ku komparativistika u formulua si një shkencë ndihmëse, e cila duhej që të shërbente për njohjen më të mirë të letërsisë gjermane.

J. PETERSEN, një emër i madh në shkencën e letërsisë gjermane, në vitet 20-të të shekullit XX, mendonte se duhej të bëheshin krahasime ekskluzivisht brenda letërsisë gjermane, si p.sh. romantizmi të krahasohej me klasicizmin. Madje, jo brenda zhvillimit të vazhdueshëm historik, por duke i vënë përballë njëri tjetrit.

K. VAJS gjatë periudhës së nazizmit foli për krahasimin e letërsisë gjermane me letërsitë e tjera, me qëllim që sa më shumë të shfaqej superioriteti i shpirtit gjerman (volksgeist).

Tentimet e studiuesve gjerman, gjatë kohës së Republikës së Uajmarit, që Letërsia e krahasuar të zhvillohej si një shkencë mbi-nacionale shumë shpejt u shuan. Mundi që të formësohej vetëm pas Luftës së Dytë Botërore.

Më i merituari konsiderohet H. RIDIGERI, i cili arriti që në Universitetin e Bonit të krijonte një mjedis për zhvillimin e kësaj lënde.

Letërsia, sipas tij, është tërësi e pandashme jo vetëm në aspektin hapësinor, por dhe në atë historik. Kjo është letërsia botërore. Kurse letërsia e krahasuar nuk njeh kurrfarë kufizimi për sa i takon çështjeve ose sferave që duhet të studiojë, sepse letërsia në tërësi është lënda e saj.

Megjithatë, ai konsideron se objekti i studimit të saj nuk duhet që të jetë letërsia si tërësi, por duhet që të merret me disa çështje.

Ai konsideronte se letërsia e krahasuar nuk mund të ishte një superdisiplinë dhe as zëvendësim për studimin e përgjithshëm të letërsisë (studium universale). Detyra e saj do të duhej që të ishte studimi i elementeve dhe formave letrare.

Komparativistika gjermane nuk e vë në plan të parë çështjen e gjuhëve kombëtare, sepse konsideron se gjuhët i ndajnë letërsitë, kurse elementet dhe format letrare i bashkojnë të gjithë letërsitë në një letërsi.

Elementet dhe format letrare janë të kushtëzuar nga situatat historike dhe kanë lindur në rrethana të caktuara shoqërore, prandaj më mirë do të studioheshin brenda një epoke të caktuar.

Komparativistika gjermane është diku ndërmjet asaj franceze dhe amerikane.

Ajo e pranon kontekstin shoqëror, por për dallim nga ajo franceze, e pranon edhe botëshikimin e Uelekut mbi letërsinë si një tërësi të vetme.

Shkolla ruse

Shkolla ruse merret më shumë me letërsinë popullore. Përfaqësuesi më eminent i periudhës ndërmjet shekullit XIX dhe XX është Aleksandar Veselovski. Ai, gjatë studimit të teksteve folklorike, erdhi në përfundimin se ekzistojnë motive të njëjta apo të ngjashme, që është vështirë që të sqarohen nëpërmjet kontakteve, nëpërmjet traditave të komuniteteve, por mund që lindin në gjendje të ngjashme sociologjike dhe psikologjike nëpër të cilat ka kaluar një popull. Kështu u krijua një orientim në shkollën ruse të letërsisë së krahasuar e analogjive tipologjikegjegjësisht paralelet që nuk janë si rezultat i kontakteve ose mbartjes së motiveve (sikurse theksonte teoria folklorike e migracionit).

Duke u mbështetur në traditën e Veselovskit, u shqua një tjetër përfaqësues i shkollës ruse të komparativistikës, gjegjësisht, Vlladimir Zhirmunski. Ai i kundroi ngjashmëritë ndërmjet veprave letrare që bazohen në një plan më të gjerë historik.

Qëndrimi i përgjithshëm i shkollës ruse bazohet në unitetin e studimeve letrare me analizën konkrete historike.

Divergjencat dhe konvergjencat

Shkollat mbi letërsinë e krahasuar kanë shumë ndryshime.

V.Tihem – përqendrohet te ndërmjetësimi interliteral, te ndikimi dhe suksesi i një shkrimtari.

R. Uelek – konsideron se objekti i letërsisë së krahasuar duhet që të jetë letërsia si një tërësi dhe jo dijet tjera.

Remak – konsideron se duhet që të përfshihen edhe sferat jashtëletrare, prandaj studimi i letërsisë botërore duhej ndarë si një degë e veçantë e letërsisë krahasimtare.

Gjithashtu ka dallime edhe për sa i takon qëllimeve të letërsisë krahasimtare.

F. Tihemi konsideron se duhet nisur nga letërsia kombëtare për të arritur te shkenca e letërsisë së përgjithshme.

Uelek konsideron se vepra mund të studiohet më mirë vetëm si një strukturë shumështresore e shenjave dhe përmbajtjeve.

Remak konsideron se duhet që të krijohet një shkencë interdisiplinare.

Pisho dhe Ruso konsiderojnë se me njohjen e funksioneve themelore të letërsisë arrihet deri te procesi i njohjes.

Ridiger konsideron se vepra letrare duhet kuptuar si një vepër artistike e cila ka lindur nga lidhjet dhe këmbimet letrare.

E përbashkëta e të gjithë shkollave është se përcaktohen tre sfera të hulumtimit:

  1. Lidhjet gjenetike ose takuese.
  2. Analogjitë tipologjike
  3. Ndërlidhjet interdisiplinare.

Te sfera e parë ndahet edhe Imazhologjia, një kompleksivitet problemesh që ndërlidhen me paraqitjen e një populli në letërsinë e një populli tjetër. Me imagjologjinë ndërlidhet edhe problematika e ndërmjetësimit letrar, ku theksohet përkthimi si një ndërmjetësim ndërmjet letërsive të shkruara në gjuhë të ndryshme.

PARADIGMAT E LETËRSISË KRAHASIMTARE

Francezët zhvilluan hulumtimet gjenetike dhe aty shohin sferën e vetme të komparatistikës.

Sipas kësaj shkolle dukuritë letrare mbarten nëpërmjet kontakteve nga njëra te letërsia tjetër, të cilat, gjatë këtij procesi, pësojnë ndryshime.

Duhet studiuar se:

  • në çfarë shkalle një shkrimtar ka qenë i prirë ndaj ndikimeve të jashtme.
  • si krijoi kontakte me ta.
  • dhe çka arriti, nën ndikimin e tyre, të reflektojë në veprën e tij.

Shkolla ruse u bazua në hulumtimet tipologjike. Kjo shkollë konsideron se:

  • ngjashmëritë nuk është e thënë të jenë si rezultat i ndikimeve, por mund të jenë të rastësishme.
  • duhet studiuar zhvillimi i gjithmbarshëm historik dhe shoqëror dhe në bazë të tyre mund të nxirren analogji.

Shkolla amerikane i zgjeroi hulumtimet përtej letërsisë, pra në të gjitha artet dhe dijet njerëzore.

Një temë që është detyrë e komparativistëve mund të sqarohet me ndihmën e disiplinave dhe shkencave të tjera.

Shkenca e komparatistikës, në përgjithësi, përbëhet nga tri sfera:

  1. Lidhjet gjenetike
  2. Analogjitë tipologjike
  3. Ndërlidhjet interdisiplinare

Këto tri sfera mund të ndërlidhen brenda një sistemi të vetëm, pra brenda sistemit të gjerë të shkencës mbi letërsinë.

Pozitivizmi

Deri në shekullin XIX dominoi shkolla historike, e cila edhe fenomenet letrare i konsideronte si pjesë përbërëse e historisë së përgjithshme, pa e ndjerë nevojën që të shkonte përtej saj. Shkrimtarët dhe poetët ishin vetëm bashkëkohës të personaliteteve të veçanta historike.

Kjo shkencë e themeluar mbi letërsinë që në zanafillë u bazua në paradigmat1shkencore për t’u afruar deri te e vërteta.

Pozitivizmi u bazua kryesisht te tri gjëra: Race, Milieu dhe Moment (Origjina, mjedisi dhe çasti kur është krijuar vepra).

Pozitivisti i njohur gjerman V. Sherer këtë skemë e formuloi më ndryshe, gjegjësisht:

  1. Çka trashëgoi poeti nga trashëgimia shpirtërore.
  2. Çka mori nga dijet tjera.
  3. Çka sublimoi nga gjithë këto përjetime.

Pozitivizmi, duke u nisur nga këto kërkesa, teksa vepra ende konsiderohej më shumë si një “përmendore historike” për zhvillimin e kombit dhe letërsisë kombëtare, se sa një krijimin artistik, u përqendrua te përmbajtja dhe forma.

Kështu u shkrua historia e letërsisë si shumësi rrëfimesh, përmbajtjesh, motivesh etj.

Kjo i dha hapësirë letërsisë së krahasuar, sepse mund të parashtrohej çështja: prej nga kjo përmbajtje dhe formë e një vepre artistike? Aq më shumë kur pozitivizmi konsideronte se çdo pasojë ka një shkak.

Së këndejmi doli në plan të parë çështja e ndikimeve, kurse komparativistët filluan të merreshin po me këto ndikime.

Ky mendim u përpunua nga H. Remak, i cili konsideroi se Letërsia e krahasuar është shkencë për studimin e krahasimeve në letërsi e jo shkencë e ndikimeve.

Pozitivizmi nuk arriti që letërsinë ta paraqiste si tërësi, pavarësisht se u krijuan një numër i madh historish të letërsisë të shkruara në frymën e tij.

Pozitivizmi duke u bazuar në vlerat absolute, të bukurën, të mirën dhe të vërtetën, nuk arriti që vlerat e përmendura t’i relativizonte në raport me veprën e dhënë, por duke kërkuar shkaqe të ndryshme.

Fenomenologjia

E relativizon sistemin e gjerë estetik dhe kushtëzimet shoqërore.

Huserli konsideron se çdo shkencë duhet që t’i kthehet objektit të tij.

Në studimin e tij të parë, më 1900, tha se nuk i interesonte bota materiale, e tillë siç ishte, por as bota ideale jashtë po kësaj bote materiale. I interesonte vetëm bota e vetëdijes sonë, pa e marrë parasysh botën materiale.

Pasi vetëdija gjithmonë përqendrohet te një objekt, atëherë vepra letrare mund të jetë po ky objekt.

Roman Ingarden, nxënës i Huserlit, foli në mënyrë sistematike se në ç’mënyrë, në vetëdijen tonë, mund të konstituohet një vepër letrare si një objekt estetik.

Sipas mendimit të tij nëse bëhet fjalë për një vepër estetike ajo konstituohet si polifoni, me katër shtresa: shtresa e zëshme, shtresa kuptimore, shtresa e paraqitjes së objektit (jo vetëm paraqitja e personazheve, por edhe raportet dhe veprimet ndërmjet tyre) dhe aspektet e skematizuara.

Vepra artistike nuk është tjetër veçse skicë aspektesh, kurse lexuesi duhet që ta plotësojë. Një pjesë e veprës mbetet e hapur për imagjinatën e lirë të lexuesit.

Falë paradigmës fenomenologjike u mundësua që një vepër letrare të konsiderohej si objekt estetik.

Kjo paradigmë e kundërshtoi pozitivizmin, i cili merrej me shumë detaje, kishte një gjykim mekanik dhe paraqiste një tentim për ta psikologjizuar një vepër letrare. Pra, pozitivizmi, në fund të fundit, e ngushtoi një vepër letrare vetëm në suazat e përjetimit të autorit.

Paradigma fenomenologjike u dëshmua si tejet e frytshme në shkencën e letërsisë. Kjo sepse vepra letrare nuk konsiderohej më si një “monument historik” për zhvillimin e një letërsie kombëtare, duke u bërë si objekt analizash filologjike, por shikohet si objekt estetik.

Fenomenologjia e konsideron veprën si objekt intencional të vetëdijes sonë, duke e shkëputur nga çdo lidhje historike dhe shoqërore.

Teoria e receptimit

Në shkencën e letërsisë u krijua edhe një paradigmë tjetër, e cila e konsideron veprën letrare si rezultat i një procesi të komunikimit.

U morr parasysh edhe plotësimi me asociacionet e lexuesit gjatë procesit të leximit.

Ingarten e morri parasysh lexuesin e përhershëm. Megjithatë, lexuesi ndryshon, historikisht, në vazhdimësi. Ai nuk është absolut. Së bashku me të ndryshon edhe objekti estetik brenda një vetëdijeje historike.

Lexuesi zuri vend si element përbërës në procesin letrar, i barabartë me shkrimtarin dhe veprën letrare.

Pra, autori shkruan për lexuesin, i drejtohet atij, kurse ai është pjesë e veprës letrare.

Lexuesi është i pranishëm edhe për faktin se vepra korrespondon me përvojat e tij estetike dhe tenton që të kënaq pritjet e tij estetike.

Kështu hyri në përdorim termi HORIZONTI I PRITJES. E futi në përdorim H. R. Jaus.

Shkrimtari, i cili është pasojë e një gjendjeje të caktuar përvojash estetike ia pasuron publikut këto përvoja estetike dhe, njëkohësisht, e zgjeron horizontin e tij të pritjes.

Me pasurimin e këtyre përvojave dhe në bazë të horizontit të pritjes që e ka ndikuar, lindin shkrimtarë të rinj.

Letërsia zhvillohet si një proces, të themi, dialektik, ku ndryshojnë vlerat estetike dhe koncepti poetologjik në tërësi.

Mbi këtë fundament ngritet e ashtuquajtura TEORI E RECEPTIMIT, kurse përfaqësuesi më eminent është H. R. Jaus.

Termi receptim, sipas Iv Shevrelit (Yves Chevrel) duhet kuptuar si një veprimtari, si një përpjekje e receptuesit (marrësit), i cili, duke mos qenë subjekt pasiv, luan një rol të dorës së parë në ecurinë e komunikimit; është receptuesi ai që i jep kuptim një teksti dhe e bën që të ekzistojë.

Sipas TEORISË SË RECEPTIMIT nuk duhet që të ndalemi vetëm te shkrimtarët e mëdhenj dhe veprat madhore të ndonjë epoke, sepse përmbajtja e njëmendtë e një epoke mund të rikonstruktohet vetëm po qe se e kemi parasysh se çfarë kanë lexuar njerëzit dhe në çfarë mënyre e kanë pranuar (receptuar) atë që e kanë lexuar.

Në këtë mënyrë, shkenca e letërsisë, sërish inkuadrohet brenda mendimit historik.

Këtë paradigmë e pasuroi edhe linguistika, e cila solli risi për sa i takon problemeve të stilit dhe metaforikës.

E arritura më e madhe ishte se vepra u konsiderua si TEKST, prandaj duhej zbuluar ku qëndronte KOHERENCA e tij.

Kjo koherencë mund të realizohet vetëm nëpërmjet temës që do të bashkonte të gjitha pjesët.

Anglezët këtë shumësi e quajtën CONNECTED SPEECH, kurse francezët DISCOURS, ose në shqip DISKURS = LIGJËRATË.

Të studiosh diskursin do të thotëtë zbulosh mënyrën sipas së cilës krijohet kuptimi i një teksti.

Duke menduar për tekstin u hap rruga për ndërlidhje të tjera, pra deri te KONTEKSTI.

Strukturalizmi

Është metodë e përbashkët për disa shkenca shoqërore për të kuptuar realitetin njerëzor si një praktikë, si një tërësi apo organizim, elementet e të cilit nuk kane kuptim veçse në lidhje me njëri – tjetrin ose në lidhje me tërësinë.

Strukturalizmi filloi me Ferdinande de Sosyrin.

Sipas strukturalistëve:

1) vepra letrare konsiderohet si strukturë e thellë, ku çdo detaj është një mikrostrukturë.

2) veprat artistike janë të organizuara si një gjuhë që ka “gramatikën” e saj.

3) gramatika e një gjuhe është një numër shenjash dhe konvencionesh që kodifikohen nga qenia njerëzore.

I ka bazat në semiologji ose në teorinë e shenjave.

Semiologët thonë se sistemet përbëhen prej sinjaleve që individi i kupton në mënyrë konvencionale.

Strukturalistët kanë huazuar nga formalizmi konceptin e transformimit (shndërrimit). Sipas këtij koncepti elementet bazë të një strukture kanë pësuar ndryshime, kanë ardhur nga autorë dhe kultura të ndryshme, kurse më pas janë zëvendësuar, deformuar etj.

Sipas strukturalistëve çdo element ka funksion të veçantë brenda një strukture.

Mikrostrukturat, fillimisht, ishin elemente gjuhësore, që erdhën në shprehje vetëm brenda një sistemi.

Çdo element ka një funksion të veçantë.

Katër termat themelorë të strukturalizmit janë: funksioni, korrelacioni, hierarkia dhe tonaliteti.

J. Lotman konsideron se çdo tekst formësohet nëpërmjet një organizimi të brendshëm. Duke u krijuar sipas një kuptimi arrin që të krijojë një sistem. Ky sistem, në diakroni dhe në sinkroni, shkon drejt sistemeve të tjera. P.sh. në sistemin e gjinive, lëvizjeve, në sistemin e letërsisë kombëtare, kurse më pas në sistemet shoqërore dhe kulturore.

Duhet marrë në konsideratë se çdo dukuri e një sistemi mund të jetë pjesë e sistemeve të tjera.

Esteti Stefan Çapaliku, në librin Estetika moderne, konsideron se shkrimtari mund të ndërhyjë në strukturat e gatshme, të huazuara nga letërsia popullore dhe duke transformuar të paktën një element të strukturës, krijon një strukturë të re. Ai si shembull merr vargun popullor:

Do të shtrydh si top dëbore”.

Pra ky varg është struktura e gatshme, teksa L. Poradeci e bën:

Do të ngroh si top dëbore”.

Pra, me një ndërhyrje të vogël arrin të krijojë strukturë të re.

E njëjta gjë ndodh edhe me Gjergj Fishtën, i cili, sipas Çapalikut, merr struktura të njohura dhe i vendos në kontekste të tilla që i lejojnë të çlirojë kuptime, nuanca dhe ngjyresa të panjohura më parë.

Strukturalistët nuk e konsideronin veprën letrare si diçka të izoluar.

Hermeneutika

Teori e interpretimit të shenjave. Mendim filozofik mbi simbolet, mitet dhe në përgjithësi mbi çdo formë të shprehjes njerëzore.

Konsiderohet si një mësim i të kuptuarit të teksteve.

Për dallim nga përshkrimi i tekstit hermeneutika kërkon që të gjejë kuptimin e tekstit ose t’i jap një kuptim.

H. G. Gadamer konsideron se çdo kuptim është i kufizuar nga tradita dhe aplikimi, prandaj është e vështirë që të arrijmë deri te një e vërtetë objektive dhe jo më tek e vërteta absolute.

Gadamer me traditë nënkuptonte të kuptuarit e gjërave që gjithnjë janë shprehje e vetëdijes, kurse kjo është e ndryshueshme, prandaj vëzhguesit i imponon disa gjykime apo paragjykime, që, gjithashtu, ndryshojnë.

Me aplikim nënkuptonte se nuk kishte objekte që vëzhguesi mund t’i zbulojë në tërësi. Kjo për shkakun se vetëdija e vëzhguesit nuk i ka të gjitha mundësitë për to. Së këndejmi edhe çdo epokë sheh te një vepër sheh diçka tjetër nga një tjetër epokë dhe e pranon ndryshe nga ajo.

Hermeneutika konsideron se që një tekst të kuptohej më mirë nevojitej edhe psikanaliza.

Rolan Bart zbuloi se te çdo shkrimtar ekziston një ARKETIP i heroit të tij.

Post-strukturalizmi

Post-strukturalistët francezë sikurse: Cvetan Todorov, Zhak Derrida, Zh. Lakan dhe Juli Kristeva i dhanë shumë rëndësi edhe psikanalizës së Frojdit.

Ata konsiderojnë se nëpërmjet tekstit arrihet që të depërtohet në thellësi të shpirtit të autorit, kurse këtë mund ta bëjë psikanaliza.

Duke u bazuar në këtë metodë, në vitin 1960, Zhan Pol Sartri shkroi biografinë e Gustaf Floberit, L’idiot de la famille.

Rolan Barti përdori termin ÉCRITURE, që nënkuptonte se transformimi i mendimeve në shkronja nga ana e shkrimtarit ose poetit nuk ishte një proces mekanik, por një proces shumë i ndërlikuar.

Brenda tekstit mund të ketë shumëçka nga jeta e autorit, madje pa pasur njohuri edhe autori për atë që është reflektuar në veprën e tij.

Në këtë drejtim, Juli Kristeva bën dallimin ndërmjet GENOTEKSTIT dhe FENOTEKSTIT.

Genoteksti është teksti burimor që formohet në zonën materiale jo-gjuhësore të shenjave, që e ka burimin në pavetëdijen e shkrimtarit.

Fenoteksti (teksti i fenomenit) formohet nga genoteksti dhe paraqet reflekset që shfaqen si shenja të para për të dëshmuar se vetëdija orientohet drejt një objekti . Pra janë format e para të shenjave gjuhësore.

Post-strukturalistët francezë nëpërmjet këtij botëshikimi përafrohen me gramatikën gjenerative, sipas së cilës origjina e fjalëve fillon diku në thellësi të pavetëdijes njerëzore.

Në këtë drejtim, Noam Çomski, dallon KOMPETENCËN dhe PERFORMANSËN.

Kompetenca është aftësia për të folur.

Performansa është realizimi i kësaj aftësie.

Përfundimi

Duke bërë krahasime të paradigmave të sipërpërmendura mund të nxjerrim përfundimin se letërsia shihet si një proces, si një sistem, që zhvillohet në relacionin autor-tekst-lexues. Ky proces zhvillohet në diakroni dhe në sinkroni.

Në qendër është teksti, i përbashkët dhe i pandryshueshëm, i cili, gjatë konkretizimeve, ndryshon sepse struktura mbetet e hapur (Umberto Eko, Opera aperta, 1962). Kjo do të thotë se vepra, që është konkretizim i tekstit, është e ndryshueshme dhe vepron ndryshe në mjedise të ndryshme. Ky dallim, ndryshe quhet ALTERITET.

Teksti ndryshon gjatë procesit të receptivit (pranimit). Jetëgjatësia e Shekspirit është mundësuar për shkak të strukturës së hapur të teksteve të tij, çështjeve që burojnë nga kjo hapje dhe përgjigjeve që i kërkojnë nga lexuesit.

Struktura e hapur i fton lexuesit për një dialog dhe e stimulon po dialogun.

Ky dialog nuk mund që të bëhet vetëm në relacionin lexues-tekst, por edhe në relacionin lexues-autor.

Dialogu nis që në procesin e krijimit të një vepre. Pra, si një dialog i vetëdijes individuale të autorit me vetëdijen kolektive të kohës së tij; me të gjitha vlerat që autori i ka sublimuar duke lexuar autorët tjerë, pra nëpërmjet letërsisë. Natyrisht është edhe një dialog me lexuesin që e ka para vetes.

Dialogimi është cilësia themelore jo vetëm e procesit të krijimit të një vepre, por edhe i gjithë konkretizimeve në veprën letrare.

***

CIlët mund të jenë rezultatet e letërsisë së krahasuar?

Letërsia përkufizohet si sistem që zgjerohet vazhdimisht, duke u nisur nga teksti, konkretisht, gjatë aktualizimit të tij.

Sistemi është shumë i gjerë, kurse letërsia është një tentim që t’i jap realitetit një kuptim nëpërmjet gjuhës si medium. Ky realitet zgjerohet edhe nëpërmjet imagjinatës.

Letërsia zbulon gjithnjë e më shumë nga fshehtësitë e realitetit dhe jetës. Njëkohësisht është përvojë e gjithëmbarshme dhe e ruajtur.

Detyra e komparatistikës, si pjesë e sistemit, është që të zbulojë te çdo tekst i aktualizuar një tekst tjetër të “vjedhur”, i cili shfaqet te teksti i aktualizuar. Ky tekst mbartet:

  • Nga njëra gjuhë në tjetrën.
  • Nga njëra kulturë te tjetra.
  • Nga letërsia te artet tjera (shprehjet e një poezie ekspresioniste korrespondojnë me ngjyrat e forta të një pikture ekspresioniste)
  • Nga letërsia te dijet tjera (poezia romantike u bë poezi revolucionare).
  • Ndoshta edhe e kundërta: dukuritë nga dijet tjera zënë vend në letërsi.

Brenda sistemit të shkencës së letërsisë, komparatistika mbush hapësirën ndërmjet studimive të një letërsie kombëtare (si sistem monoliterar) dhe studimeve të letërsisë së përgjithshme (si sistem i sistemeve).

Për sa i takon letërsive kombëtare komparatistika e konsideron si detyrë që të ndriçojë lidhjet interliterale (veçmas mes dy letërsive).

Komparatistika doemos duhet që të zbulojë teorinë e saj që bazohet në studimin e:

  1. Lidhjeve gjenetike
  2. Analogjive tipologjike
  3. Lidhjeve interdisiplinare

Ajo duhet që të ketë parasysh jo vetëm afritë, por edhe dallimet ndërmjet fenomeneve brenda një sistemi

Komparatistika e tanishme bazohet edhe në teorinë e komunikimit. Nëpërmjet kësaj paradigme ajo edhe më shumë ka arritur që të profilizohet si një disiplinë e veçantë.

METODOLOGJIA E STUDIMEVE KRAHASIMTARE

Letërsia është proces, dialog ndërmjet lexuesit dhe shkrimtarëve, që realizohet nëpërmjet tekstit si medium. Teksti, gjatë do lloj aktualizimi, mund të pësojë ndryshime. Teksti ndryshon përgjatë kohës.

Letërsia është sistem, kurse baza e saj është gjuha.

Zhvillimi i metodave në shkencën e letërsisë është më shumë me kërcime se sa evolutiv.

Ja disa skema nga autorë të ndryshëm.

Sipas M. Maren – Erizebah dallon: metodën pozitiviste, fenomenologjike, ekzistencialiste, morfologjike, sociologjike.

Grupi i autorëve J. Hauf, A. Heler, B. Hipauf, L. Ken dhe K.P. Flipia dallojnë: metodën pozitiviste, formaliste-strukturaliste, hermeneutike dhe marksiste.

M. Korti dhe Ç. Segre numërojnë tetë metoda: sociologjike, simboliste, psikanalitike, stilistike, historike dhe stilistiko kritike, formaliste, strukturaliste dhe semiologjike.

Te gjermanët ishte dominuese metoda e vëzhgimit të letërsisë si sferë e zhvillimit të shpirtit njerëzor.

Te rusët dominoi formalizmi.

Te amerikanët dominoi Kritika e Re.

Nga vitet e 80-të studiuesit nisën që të shqyrtonin të gjithë metodologjitë e punës, duke u nisur nga formalizmi rus, metodën fenomenologjike, sociologjike të Lisjen goldmanit, vizionet e Northom Frajit, teorinë e receptimit, shkollën semiotike dhe atë marksiste.

Metoda e Kritikës së Re (New criticism) dhe ajo gjermane iu kundërvunë metodës pozitiviste. Kjo çoi deri te “metoda imanente” te gjermanët (me V. Kajzerin), “close reading” te anglezët dhe amerikanët dhe “explication de testes” te francezët.

Në këto përpjekje nuk është e vështirë që të shihet absolutizmi fenomenologjik i tekstit letrar.

Në veprën “Kritika krahasimtare e letërsisë”, Rene Uelek flet për ndërlidhje të metodave studimore të letërsisë.

V. Empson, njëri nga përfaqësuesit më eminent të Kritikës së Re, thotë se vepra letrare ndryshon për sa kohë njerëzit lexojnë në mënyra të ndryshme. Kështu ai prejudikon teorinë e receptimit.

Më vonë, ky drejtim, tenton që të krijojë një unitet ndërmjet psikanalizës së Frojdit dhe marksizmit.

Roland Bart është njëri nga studiuesit më eminent të kësaj faze. Ai pohoi se vepra nuk i përket historisë, përveç se kur e analizojmë nga aspekti sociologjik. Barti konsideron se kuptimi i një teksti nuk është përherë i njëjtë. Sipas tij:

  • Çdo lexues duhet jo vetëm ta zbulojë sërishmi një tekst, por edhe ta sajojë;
  • Çdo epokë i jep veprës një kuptim të ri dhe gjithnjë ndryshon mundësia e interpretimit;
  • Çdo kritik letrar mund të evitojë gabimet e paraardhësit, por mund të bëjë gabime të reja:
  • Simboli mbetet, por ndryshon interpretimi për shkak të ndryshimit të strukturës shoqërore.

Ky konstatim përafron me Umberto Ekon, i cili flet për veprën si strukturë e hapur që prodhon kuptime të reja (Eko, Opera Operta, 1962)

Umberto Eko konsideron se vepra letrare është kompleksivitet autonom i shenjave. Objekti estetik gjendet në vetëdijen kolektive dhe largohet nga individi – autori.

Te strukturalistët theksohet dallimi ndërmjet mbartësve material dhe objektit estetik. Kështu, dëshiruan që të japin përgjigje në pyetjen se si mund të krijohet vepra artistike.

Në këtë drejtim kontribuan formalistët rus, që dhanë përgjigje nëpërmjet termave të ndryshëm:

  1. Fabula – shuma e të gjithë ngjarjeve në një vepër:
  2. Syzheu – inskenimi i gjithë ngjarjeve nga ana e shkrimtarit.

Formalistët ishin të parët që përdorën termat: “funksion”, “sistem”, “evoluim”, “strukturë”, që ishin termet kryesore të strukturalizmit.

Formalistët konsideruan se dukuritë letrare mund të studioheshin vetëm nëse vëzhgoheshin nga prizmi i funksionit të tyre.

Ata konsideronin se ekzistonte një korrelacion ndërmjet lëvizjeve letrare dhe atyre historike, por ka ndryshim në strukturë, gjegjësisht në ligjet strukturore. Prandaj duhet pasur parasysh ligjet specifike të çdo sistemi të veçantë.

Rruga nga pikëpamjet e formalistëve rus deri te përfundimet e shkollës moderne strukturaliste në rusi kalon nëpërmjet Mihail Bahtinit, gjegjësisht nëpërmjet analizave semiologjike. Këto përfundime gjetën shprehje në poetikën e strukturaliste të Jurij Lotmanit (Leksione mbi poetikën strukturaliste).

Lotmani e krahason gjuhën poetike me format e reja të shprehjes (gjuhën e përditshme, gjuhën e shkencës, sinjalet, normat e sjelljes etj.). Në këtë mënyrë ai tenton që të gjejë specifikat e letërsisë.

Sipas Lotmanit një vepër artistike është sistem gjuhësor dhe duhet parë si analogji me jetën tejet komplekse të njerëzve.

Sipas tij teksti poetik, me ndërlidhjen e tij, (ritmin, metrikën, rimën, strofën etj.) ka një përmbajtje të pasur me informacione. Kjo përmbajtje me informacione është më e paktë për gjeneratat e tanishme se sa të ardhshmet.

Përfundim

Komparatistika niset nga rruga e kundërt për të arritur deri te rezultatet. Ajo krahason çdo aparaturë të teoricienëve, pavarësisht shkaqeve të lindjes së tyre.

Formalistët rusë flisnin për orkestrimin – harmonizimin e çdo detaji me tërësinë. Ingarteni foli për katër shtresa harmonike, që janë si polifoni. Sipas tij, kështu krijohet objekti estetik në vetëdijen tonë. Duke njohur veprën letrare ne e njohim edhe vetveten. Këtë na mundëson metodologjia krahasimtare.

Nëse në letërsi është përvoja e gjithmbarshme njerëzore, komparatistika është mundësia për të arritur te kjo përvojë.

SHEMBUJ TIPOLOGJIK

  1. PARALELIZMI ANALOGJIK

Çehovi dhe Mopasani

- novelistë

- zbulues teknikash të reja

- jo afektiv

- modest

- jo moralistë

- jetojnë në të njëjtën kohë (e mbushur me skepticizëm, vullgaritet, padurim zemre)

Origjina

Çehovi tipik rus

Mopasani tipik francez

Të dy idealistë të dëshpëruar

Mopasani – i heshtur, i frikësuar, aspak i lumtur, i pakënaqur me jetën prandaj shkruante, reagonte me tërbim të papërmbajtur.

Çehovi – ambicioz, me iluzione të mëdha që nuk përkasin me realitetin, rezignues.

Mënyra e të krijuarit

Mopasani – grafist, ekonomizim i fjalës, cilësi , mendim i thellë

Çehovi – muzikal, pamor, improvizues, më pak intelektual, lirik, dramaturg

  1. PARALELIZMI ANTITETIK

Dostojevski dhe Prusti

Jetonin në kohëra të ndryshme.

Shkruanin në gjuhë të ndryshme.

Ishin kontrasti i njëri tjetrit.

Prusti – astmatik.

Dostojevski – epilepsik.

Prusti – është në kërkim të kohës së humbur. Aristokracia, pasuria.

Dostojevski – Njerëz të mjerë, varfëri sociale, të fyer e të poshtëruar.

Prusti – me psikologji të qetë.

Dostojevski – i rënduar psikikisht (personazhe të sëmurë)

Prusti – relativisht për kuptimin e njeriut.

Dostojevski – absolutist.

Prusti – indiferent ndaj religjionit.

Dostojevski – Kërkimtar dhe adhurues tragjik i Zotit.

Prusti – shkrimtar modern, më pak dramatik.

Dostojevski- Dramatik i madh, situata dramatike, dinamizëm, ndriçues, tipizues.

KOMBËTARJA

DHE MBI-KOMBËTARJA NË ART

Çdo artist mbart me vete karakteristikat specifike etnike që janë si rezultat i origjinës së përbashkët dhe mënyrës së jetesës së një grupi të caktuar me një realitet të caktuar historik.

Këto karakteristika manifestohen në veprën e tij.

Shprehja artistike e një populli bëhet nëpërmjet artistëve më të mirë të tij.

Karakteristikat e një populli nuk janë konstante dhe të pandryshueshme. Të menduarit dhe mënyra e jetesës te shqiptarët nuk ka qenë njëjtë në periudhën romantike, realiste, moderne apo postmoderne).

Këto ndryshime varen edhe nga faktorë jo-etnikë, të cilët, kur sjellin rezultate, bëhen faktorë etnikë.

Institucionet kulturore ndikojnë, gjithashtu, në ndryshimin e mënyrës së jetesës së një populli.

Në zhvillimin e një populli marrin pjesë edhe artistët që nuk i përkasin atij.

Te Volteri ndihet ndikimi i artistëve dhe mendimtarëve gjermanë dhe anglezë.

Arti i një populli merr karakter kombëtar pavarësisht nëse ka një unitet kombëtar apo politik.

Sipas rregullit, uniteti artistik i paraprin unitetit nacional dhe politik.

Kur një popull fiton shtetin e tij nuk është e thënë që arti i tij të kufizohet vetëm brenda kufijve të tij.

Sharl Lalo në Arti dhe jeta shoqërore thotë: “Kufijtë politikë nuk përcjellin me saktësi kufijtë e ndikimeve artistike. Të parët, shpesh, janë të ndryshueshëm dhe artificial; të dytët janë të rëndësishëm kur përputhen me kufijtë e një race, religjioni ose klase shoqërore. Format e artit italian dhe gjerman ekzistonin para se të ekzistonin politikisht Italia dhe Gjermani…”

Karakteristikat nacional në art gjithnjë i nënshtrohen procesit të revidimit.

Është më me rëndësi që një popull më shumë se sa ka krijuar.

Kritiku i njohur francez Emil Aneken, përfaqësues i të ashtuquajturës kritikë shkencore, thotë: “Letërsia nuk e shpreh vetinë e një populli vetëm se ai e ka krijuar, por vetëm kur e ka pranuar si të tillë”.

***

Në shtetet ku kultura, në përgjithësi, zhvillohet në kryeqendër, aty diktohet shija artistike.

Në vendet e këtilla gjithçka që është kulturore përqendrohet në kryeqendër. Kryeqendra të këtilla janë: Londra, Madridi, Parisi.

Në vendet e decentralizuara (Gjermani, Itali, SHBA) ka disa qendra artistike që kanë ndikime te grupe të caktuar artistësh.

Kjo ka ndodhur edhe në periudha më të hershme.

Në kohën e Gëtes si qendër kulturore ishte një qytet i vogël si Uajmari, i cili kishte ndikim të madh kulturor dhe intelektual në mbarë vendin dhe jashtë tij.

Në shekullin XVIII qendrat më të fuqishme të artit muzikor ishin: Manhajmi, Berlini, Vjena, Napoli dhe Venediku, kurse për sa i takon artit pamor ishte Firenca.

***

Ndodh shpesh që disa artistë të shpallen si artistët më eminent të një kombi. Në Francë si të këtillë janë konsideruar Lafonteni dhe Molieri.

Në kohën e tij Gëte nuk konsiderohej si i këtillë për shkak se qe i ndikuar nga letërsia antike greke. Kurse më vonë, madje edhe sot, thuhet se ishte shpirti tipik i gjermanit.

Ekzistojnë mendime të ndryshme për karakteristikat e artistëve të disa popujve.

P.sh. thuhet se:

Te gjermanët dominon misticizmi, janë të rëndë dhe të paqartë.

Te anglezët ka një humor bizar, me nota të theksuara morale.

Te francezët ka një racionalizëm të tepruar etj.

Për shkak të disa vetive kombëtare pati artistë që më së miri u pranuan nga popujt e tjerë se sa që u pranuan nga populli i tyre.

Hajne ishte më i njohur në Francë, Beranzhe në Gjermani, Edgar Alan Po në Francë, e më pastaj në SHBA. Dejvid Herbert Lorensi më parë njihej në Francë dhe Itali dhe më pas në Angli. Dostojevski më shumë njihej në Evropë se sa në Rusi.

***

Arti i një populli nuk mbyllet vetëm brenda kufijve të një shteti.

Përfaqësuesit më eminent të një populli shtrijnë ndikimin e tyre më të madh te artistët e popujve të tjerë. (Shekspiri, Gëte, Dostojevski, Rembrandi, Goja, Mikelanxhelo, Rodeni etj.)

Kjo dëshmon se karakteri kombëtar i artit nuk është pengesë në kuptimin gjithënjerëzor, as si pengesë për një artist.

Është vështirë të flitet për një art nacional pa qenë i ndikuar nga jashtë. Kjo është e mundshme vetëm në qytetërimet e izoluara që mbesin të këtillë për shkak të rrethanave historike dhe gjeografike.

Esteti Herber Rid në Kuptimi i Artit, thotë se artet e para kombëtare u krijuan nnë qytetërimet statike, në Egjipt dhe Kretë.

Mbyllja e popujve në Evropë brenda kufijve nacional ka qenë e pamundur dhe gati përherë ka ekzistuar shpirti supra-nacional në arte.

Kjo nuk ka ndodhur as në mesjetë, sepse shpirtin mbi-kombëtar e ushqenin religjioni dhe feudalizmi.

Në të gjithë vendet evropiane të asaj kohe këndoheshin epe për të bëmat e heronjve, rrëfime mbi moralin dhe misteret.

Edhe gjuhët brenda një grupi (romane, gjermane) ishin më të afërta sa se më vonë, në kohën e diferencimit nacional.

Në arkitekturë ndikimi i stilit romak ndihej në vende të ndryshme evropiane, përkundër shumë shkollave të ndryshme.

Diferencimi kombëtar në art filloi në kohën e Renesancës, kurse u fuqizua në kohën e romantizmit.

Nga njëra anë klasa qytetare në luftë me feudalizmin përhapi dhe forcoi ndjenjën kombëtare. Nga ana tjetër prodhimi kapitalist ndikoi në tejkalimin e kufijve kombëtar duke mundësuar që të krijohej një shoqëri gjithënjerëzore – kultura botërore. Kjo mundësoi që në letërsinë botërore të shtriheshin ndikimet mes letërsive të ndryshme.

Ndikimet e ndërsjella në artet kombëtare dhe artistëve dëshmojnë se arti, sa do që të jetë kombëtar, sipas karakterit të tij, gjegjësisht, sado që të ruajë karakteristikat kombëtare, nuk mund që të mbyllet brenda kuadrateve kombëtare dhe, në kuptimin shovinist, nuk mund që të shërbejë si argument për superioritetin kulturor të një populli mbi tjetrin.

Çdo popull krijon artin e tij, por asnjëri nuk është i privuar nga ndihma e një populli tjetër.

Ashtu siç nuk ka popull të pastër biologjikisht, po ashtu nuk ka as art kombëtar që nuk është internacional.

Hektor Berlioz thotë: “nacionalizmi është i pakuptimtë në muzikë”.

Në estetikë është i paqëndrueshëm nacionalizmi absolut.

***

Ka kombe që kanë dominuar në fushën e artit gjatë periudhave të ndryshme kohore. Kjo ka ndodhur për shkak të rrethanave të veçanta ekonomike, politike dhe ushtarake.

Për sa i takon këtij dominimi, kritiku francez Ferdinand Brintjer e bën një ndarje duke filluar nga shekulli XV deri në fillimshekullin e XX:

Italia dominoi në periudhën 1450-1600

Spanja – 1600-1660

Franca – 1660-1750

Anglia – 1720- 1830

Gjermani – 1810- 1890

Rusia dhe vendet skandinave – nga viti 1890

Nëse kjo skemë do të ishte e saktë për të kaluarën tani kjo është e pamundshme, sepse ka kaluar koha e fuqive të mëdha kulturore.

Nëpërmjet lidhjeve të shumta kultura bëhet gjithnjë e më shumë internacionale.

Vendet fashiste tentuan që ta mbyllnin kulturën brenda kufijve nacionalë, por kjo ndodh vetëm për një periudhë afatshkurtër.

Pra mund që të konkludojmë se “karakteri kombëtar” i një letërsie është një nocion shumë relativ, veçmas kur e kemi parasysh se kombet u paraqitën shumë vonë.

Ekzaltimi për një “karakter kombëtar” dhe shpallja e luftës kundër “ndikimeve të huaja” ka diçka të përbashkët me mitet e pastërtisë racore.

Problemi i racës së pastër është vetëm një instrument politik dhe armë ideologjike.

Dogma e teoricienëve sovjetikë të realizmit socialist kundër “ndikimeve të huaja” në letërsinë e një populli nuk ishte tjetër veçse e barasvlershme me dogmën raciste të kontit Gobino dhe Alfred Rozenbergut.

Kombet janë frytdhënës në planin kulturor kur ka liri mendimi. Kjo ndodhi edhe me Greqinë e Lashtë.

Në këtë drejtim duhet shtuar se kultura shqiptare nuk është pjellë e izolimit, por e takimit të kulturave. Kanë qenë këto takime kulturore që e kanë pasuruar atë.

Letërsia shqiptare, në fillimet e saj, pati komponentin autokton dhe dy komponentë të fuqishme evropiane: bizantine dhe latine.

INTERNACIONALITETI LETRAR

Në shekullin XIX shkrimtari vendosej brenda kufijve të një kulture kombëtare, kurse në shekullin XX mori statusin e një qytetarie ndërkombëtare. Vendlindja, kombi, vendbanimi mbeten kritere jovendimtare për vendin e tij në një kulturë.

Samuel Beketi ishte irlandez, i vendosur në Francë, në vitin 1938. Duke kaluar nga njëri vend në tjetrin, ai kalon nga njëra kulturë në tjetrën. Pra, u shmanget referencave kulturore të vendit të tij.

Vlladimir Nabokovi, ky kozmopolit dhe poliglot thoshte: “Jam shkrimtar amerikan i lindur në Rusi, i shkolluar në Angli, kam studiuar letërsinë franceze, kurse para kësaj periudhe isha 15 vite në Gjermani”. Nabokovi është shembull tipik prej shkrimtari që u përket disa traditave letrare: asaj ruse dhe amerikane. “Mendja ime flet në gjuhën angleze, zemra ime në gjuhën ruse, kurse zëri im në gjuhën frënge”, thoshte ai.

Pol Selani ishte poet austriak, me prejardhje rumune dhe i vendosur në Francë.

Horhe Semprun është spanjoll, i vendosur në Francë. Ka shkruar shumë romane në frëngjisht, por i është kthyer edhe spanjollishtës.

Shkrimtari rus Aleksandar Sollzhenjicin e braktisi atdheun, por i ruajti referencat kulturore të vendlindjes dhe u bë zëdhënës i atdheut të tij. Ai edhe kur është në mërgim e mban mendjen te “shtëpia”.

Martin Camaj jetoi jashtë atdheut, por i ruajti referencat kulturore të vendlindjes.

Franc Kafka qëndroi në vendlindje, por i përket internacionalitetit letrar.

Internacionaliteti letrar nuk është një kulturë e dyfishtë, por një kontakt kulturash.

Një shkrimtar mund të jetojë jashtë atdheut, pa qenë pjesë e internacionalitetit letrar.

Dhe e kundërta: Ismail Kadare jetoi në Tiranë, i ruajti referencat me kulturën kombëtare, por u bë pjesë e internacionalitetit letrar.

Milan Kundera konsiderohet si shkrimtar çek pa qenë çek dhe evropian pa qenë evropian. Ai u bë i njohur pasi u vendos në Francë.

Në kohën e sotme letërsitë kombëtare shfaqin prirje historike drejt internacionalitetit.

Një hartë kulturore është shumë më vështirë e realizueshme se sa ajo gjeografike.

Një letërsi transnacionale nuk ka nevojë për traktate politike. Atë e bëjnë shkrimtarët që arratisen nëpërmjet letërsisë së tyre drejt hapësirave të ndryshme kulturore dhe gjuhësore.

Internacionaliteti letrar arrihet:

  1. Nëpërmjet qarkullimit të letërsive që përkthehen.
  2. Interesimit të shkrimtarëve për veprat që u përkasin letërsive të tjera.
  3. Ndikimeve që ndodhin.
  4. Emigrimit të shkrimtarëve nga njëra letërsi në tjetrën.
  5. Vetëvendosja e autorit përmbi kufijtë gjeografikë, pra kur autori e sheh letërsinë përtej një kuadri të ngushtë kulturor
  6. Arratisja nëpërmjet imitimit formal – p.sh. imitimi i romanit të ri francez, i realizmit magjik latino-amerikan etj.

Kombëtarja dhe universalja janë gjëra të ndryshme por jo përjashtuese. Autori mund t’i shmang kufijtë gjeografikë duke e vendosur veten në një ekzil të përhershëm, me ç’rast letërsia e tij e tejkalon identitetin kombëtar.

Komunizmi, përkundër faktit se foli për internacionalizëm, vuri kufij ndarës e izolues ndërmjet kulturave. Njëkohësisht efekti ka qenë ai i bashkimit (njësimit) në këtë projekt të internacionalitetit.

KSENOFOBIA

Nga greqishtja ksenon=i huaj dhe fobos=frikë

KSENOFOBIA është qëndrim frike ose urrejtjeje ndaj letërsisë së huaj. Madje edhe shkrimtarëve ose studiuesve që merren, përhapin dhe propagandojnë letërsinë e huaj. E konsideron letërsinë e huaj si inferiore, të rrezikshme ose të dëmshme për letërsinë kombëtare.

Ksenofobia është komponentë e nacionalizmit ekstremist, e shovinizmit dhe racizmit në letërsi.

Ksenofobizmi është qëndrim antikulturor dhe reaksionar.

Ka qenë i promovuar dhe kultivuar me parapëlqim nga regjimet e djathta, sidomos fashiste.

Regjimi i Hitlerit dogji librat e shumë autorëve të njohur evropiane: Remarkut, Brehtit, Frojdit, Ajnshtajnit etj.

Regjimi i Pinoçetit dogji librat e Didërosë, Tolstoit, Dostojevskit, Cvajgut, Kafkës, Prustit, Uajlldit, Markesit.

Ksenofobizmi ka qenë i shprehur edhe te regjimet komuniste, që ka ndaluar shumë libra, duke i quajtur si të rrezikshëm dhe të dëmshëm.

Ksenofobizmi përdoret nga censorët si mjet për të shpallur letërsitë e huaja si burim ndikimesh negative dhe rrezik për degjenerimin e letërsisë kombëtare.

Pra ksenofobizmi në art dhe në letërsi është një nga armët e shumta të propagandës së fashizmit dhe të neofashizmit.

PËRKTHIMET DHE HISTORIA E LETËRSISË

Letërsia e krahasuar, veçmas shkolla franceze, interesohet jo vetëm për veprat e përkthyera apo për përkthyesit, por edhe për mënyrën se si janë përkthyer.

Përkthyesit kanë zënë një vend të veçantë në studimet e letërsisë krahasimtare, duke pasur parasysh se ata kanë ndihmuar në pasurimin e një kulture, fale pikërisht punës së tyre.

Van Tigem (Fan Tihem) i ka quajtur ata ndërmjetësues (intermediares), kurse M. Gijara si “agjentë të kozmopolitizmit” (agents du cosmopolitism).

Puna e përkthyesve ka qenë e rëndësishme që në kohërat e lashta.

Në oborrin e mbretit Nabukodonosor shkolloheshin interpretët e nevojshëm për diplomacinë dhe me gjasë kjo duhet të jetë shkolla e parë e përkthyesve.

Nga dëshmitë e Plutarkut dhe Ksenofonit nxirret se sa e rëndësishme pati qenë së lashti mjeshtëria e përkthyesit.

Prej Herodotit mësohet se në Egjiptin e Lashtë shtresa shoqërore e përkthyesve ishte një nga gjashtë shtresat kryesore të shoqërisë.

Madje që herët është folur për Hermimentin, i cili ishte ndërmjetësuesi i Zotit dhe Njeriut – një interpretues i mesazheve hyjnore. Hermeneutika nënvizon se të kuptuarit, të komunikuarit, do të thotë, në të njëjtën kohë, zbulim.

Përkthimi më i vështirë në përkthimin e “Testamentit të Vjetër” rridhte jo nga kontradikta mes gjuhës herreje dhe asaj latine, se sa , sidomos, kontradikta ndërmjet gjuhës hyjnore dhe asaj njerëzore. Këtë kontradiktë e pajtoi Shën Jeronimi i Ilirisë.

Përkthimi i Odisesë së Homerit në gjuhën latine (në shekullin II p.k.s.), nga Livij Andronik, paraqet fillimin e një letërsie të re dhe dëshmon për rolin që mund të luajë një tekst i huaj.

Në historinë e letërsisë është i pamundur anashkalimi i përkthimeve Ajo shkruhet duke u marrë parasysh edhe përkthimet letrare.

Letërsia komparative studion edhe numrin e veprave të përkthyera nga njëra gjuhë në tjetrën dhe anasjelltas. Ajo i kushton kujdes edhe personalitetit të përkthyesit, veprimtarisë së tij, kulturës së tij etj. Gjithashtu merret edhe me qasjen e përkthyesit kundrejt autorit (njohjen e tij).

***

PËRKTHIM (latinisht traducere=tradhti) – është mbartje e një teksti nga një kulturë në kulturën tjetër. Nga një sistem letrar në sistem tjetër letrar. Një teksti jep kontekst tjetër. Pra një tekst e vendos në një kontekst tjetër kulturor, social, shoqëror etj.

Një mundësi e zakonshme takimi me një vepër tjetër.

Teksti i përkthyer paraqet një tekst që varet prej një teksti tjetër që ka ekzistuar më parë.

MITI I BABELIT tregon për një fakt të pakundërshtueshëm: njerëzit e planetit tonë nuk flasin një gjuhë të vetme, prandaj veprimtaria e përkthimit është e nevojshme për të bërë të mundur komunikimin ndërmjet individëve që janë të ndarë për nga format e ndryshme të njohjes dhe të konceptimit të botës.

Pa përkthimin nuk do të kishim letërsi botërore.

Dilemat e studiuesve për sa i takon tekstit të përkthyer janë:

  1. A është një tekst si gjithë të tjerët, pra a ka autonomi, qoftë edhe relative?
  2. A është kopje e origjinalit?
  3. A është vetëm interpretim?
  4. A është rruga deri te origjinali?

PËRKTHYESI është ndërmjetësues gjuhësor dhe kulturor.

Puna e tij është ajo e “interpretuesit”, përfaqësuesit.

Përkthyesi është edhe kritik.

Ai gjithmonë është i lidhur me “letërsinë burimore” për të krijuar “letërsinë synim”.

Letërsisë që përkthehet gjithmonë i ngel një pjesë që nuk pranohet nga sistemi letrar në të cilin përkthehet.

Letërsia e përkthyer asnjëherë nuk e humb prejardhjen e huaj.

Përkthimi është një veprimtari e pazakonshme: leximi i një teksti të huaj do të prodhojë një tekst të ri – sozi (kipc) të të parit.

Pra kemi TEKSTIN BURIMOR dhe TEKSTIN SYNIM.

Teksti i përkthyer është një lloj utopie, një jo-hapësirë.

Veprimtaria përkthyese e shndërron tekstin qëllim në njëfarë ndërmjet teksti (iterteksti).

Përkthimi është shprehje gjuhësore e letrare për një distancë ndërmjet dy kulturave, pra për një dallim.

Ky dallim ka karakter krijues.

Duke e krahasuar me gjuhën burimore te çdo përkthim mund të shihet njëfarë zbehjeje. Por duke e parë nga gjuha qëllim teksti i përkthyer merr kuptime dhe dimensione të reja. Pra kemi njëfarë tradhtie.

Traduttore-traditore. Përkthim-tradhëti.

Thuhet se përkthimi i ngjan një gruaje: kur është e bukur nuk është besnike. Kur është besnike nuk është e bukur.

Përkthim do të thotë që teksti të paraqitet në pasqyrën e një gjuhe dhe të një kulture të huaj (Antoan Berman). Në këtë pasqyrë kemi vetëm imazhin që nuk është besnik, por i ndryshëm.

Përkthimi letrar e respekton tekstin që duhet të përkthehet, duhet të kuptohet mirë dhe të kihet shumë kujdes kur i shmanget origjinalit.

Përkthyesi lidhet me shkrimtarin të cilin e përkthen. “Zbret në ferrin e heshtjes së tij, ndjen mungesën e fjalëve. Gjatë kohës sa përkthen ai ruan diçka nga fshehtësia e të shkruarit”.

Përkthimi është këmbim.

Stefan Cvajgu u preferonte shkrimtarëve të rinj që të merreshin me përkthime sepse kështu e pasuronin gjuhën e përsosnin penën, pra mënyrën e të shprehurit, sidomos përsosjen e stilit.

Teksti i përkthyer nuk është me patjetër të jetë i ngjashëm me tekstin burimor. Megjithatë përkthyesi duhet t’i ketë parasysh ca gjëra:

  1. Që përkthimi të respektojë sa të jetë e mundur tekstin burimor- pra kërkon studimin e thellë të origjinalit
  2. Përkthimi të jetë dinamik – teksti i përkthyer të përfshihet sa më shumë brenda traditës së sistemit të pritjes.

Përkthimi i teksti rrallë herë është i pavarur nga sistemi që është paracaktuar ta presë.

Tekstet e përkthyer mund të bëhen edhe referenca krijuese. P.sh. Bibla, E.A. Poe i përkthyer nga Bodleri, Shekspiri i përkthyer nga Noli etj.

Me përkthimet shpesh ka pasur manipulime që vazhdojnë të jenë të pranishme në çdo kulturë.

Në shfaqjen e Hamburgut, më 1776, Desdemona nuk vdiq në Otellon e Shekspirit.

Gëte në “Vitet e edukimit të Vilhelm Mainsterit” (1795-1796) flet për mënyrat e interpretimi të Hamletit duke na dhënë një dëshmi se si një tekst i huaj mund t’u nënshtrohet manipulimeve të turpshme.

Meritat e përkthimit

Aurel Plasari thotë se përkthimi ka fuqi mrekullibërëse, sepse arriti që të shpëtonte shumë libra të letërsisë greke dhe romake.

Duke u përkthyer shkrimtari shtrin ndikimin e tij.

Shtajneri thotë se “suksesi i arritur në versionet e huaja mund t’i imponojë një shkrimtari edhe vlerën e tij të vërtetë në atdhe”.

Pra, konsiderohet se përkthimi mund të zbulojë, në mënyrë paradoksale, dimensionin e një vepre që ka qenë nënvlerësuar apo mbivlerësuar në versionin në të cilin ka lindur.

Folkneri u kthye në ndërgjegjen amerikane pasi qe përkthyer dhe brohoritur nga kritika në Francë.

Letërsia e përbotshme dhe përkthimi

J.V. Gëte më 31 janar 1827 i shkruante mikut të tij Ekermanit se besonte që poezia është një pasuri e mbarë njerëzimit.

Letërsia kombëtare nuk do të thotë kushedi çfarë; ka ardhur koha e letërsisë së përbotshme (weltliterature) dhe gjithsecili duhet të ndihmojë në vendosjen e epokës së saj”,shkruante Gëte.

Procesi i afrimit të letërsive kombëtare bëhet nëpërmjet dy rrugëve të ndryshme?

  1. Nëpërmjet të tipareve të përbashkëta mes tyre
  2. Nëpërmjet tipareve të ndryshme (dallimeve)

Koncepti i letërsisë së përbotshme është i lidhur drejtpërdrejt me përkthimin.

Përkthimi mundësoi që një vepër nga një letërsi kombëtare të njihet nga lexuesit që nuk e njihnin gjuhën e autorit të përkthyer.

Poetika e përkthimit

Teksti origjinal, gjithsesi, është tekst burimor i përkthimit.

Analiza e punës përkthimore merret edhe me veprime të tjera. Pra nuk merret vetëm me “gabimet”, “pasaktësitë”, pasuset e tejkaluara, shkurtimet, përkthimet e lira etj. por merret edhe me:

  1. Parateksti – parathënia ose pasthënia, shënimet nën tekst, fjalorin si shtojcë (sqarimin ose fjalët e vështira për t’u përkthyer).
  1. E papërkthyeshmja – fjalët që nuk janë përkthyer, që janë botuar si dorëshkrim.
  1. Dallimi ndërmjet tekstit burimor (TB) dhe tekstit qëllim (TQ)
  • Analizë nga leksiku deri te njësitë tjera
  • Paragrafët që dallohen në TB dhe TQ
  • Analizimi i shkurtimeve dhe shtesave, plotësimeve që shkaktojnë pasoja
  • Analizimi i përafrimeve dhe dallimeve ndërmjet TB dhe TQ
  1. Strategjia e përkthimit.

Henrik Van Gorp dallon:

  1. Shtime (adiectio)
  2. Shkurtime (detraktio)
  3. Zëvendësime (immutatio)
  4. Shkurtime, shtime, zhvendosje (transmutatio)

Në këtë drejtim mund t’i referohemi Julia Kristevës ose barasvlerësimit të përkthimit me një tekst tjetër, që, sipas Lotmanit, quhet METATEKST.

  1. Përkthimi dhe sistemi letrar

Teksti qëllim, më pak ose më shumë, ndahet nga teksti burimor.

Ka zëvendësuar kontekstin dhe publikun e tekstit burimor.

Përkthimi nënkupton edhe ndryshime në tekstin burimor që analizohen nga komparatisti.

Studimi i përkthimit, i krahasuar me origjinalin, shpie deri te krahasimi i dy sistemeve letrare.

INTERLITERARITETI I TEKSTIT LETRAR

Me interliteraritet nënkuptojmë komunikimet e një letërsie me një letërsi tjetër.

Nëpërmjet një teksti arrijmë që të zbulojmë autorin, por edhe lexuesin që e pranon ose jo tekstin.

Letërsia është një raport ndërmjet shkrimtarit, tekstit dhe lexuesit.

Teksti është proces i gjatë krijimi, që nuk ndërlidhet vetëm me aktin e krijimit, por edhe me ide dhe situata të caktuara.

Çdo shkrimtar duhet që të krijojë komunikimin me lexuesin.

Lexuesi dialogon me shkrimtarin nëpërmjet tekstit si medium.

Edhe shkrimtarët dialogojnë njëri me tjetrin dhe ndikohen me vete.

Kontaktet mund të jenë reale dhe imagjinare.

KONTAKTET REALE janë ato kur dy shkrimtarë njihen, miqësohen dhe arrijnë që të ndikojnë te njëri tjetri. (Konica-Apolineri, Kadare-Kishi, Beketi-Siorani).

KONTAKTET IMAGJINARE – njohje me krijimtarinë e një krijuesi dhe ndikimi i ndërsjellë. (Markesi – Kujtim kurvash të trishta dhe Kavabato – Shtëpia e bukurosheve të fjetura)

Krijuesit mund edhe të mos njihen fare mes vete dhe të kenë sensibilitete të ngjashme krijuese, pa e lexuar njëri tjetrin. Madje Borhesi thoshte se pasardhësi mund të ndikojë te paraardhësi.

Kemi rastin e Mitrush Kutelit dhe Gabriel Garsia Markesit që nuk e kanë njohur njëri-tjetrin por ka ngjashmëri në veprat e tyre. (Vjeshta e Xheladin Beut të Kutelit dhe Vjeshta e Patriarkut e G.G. Markesit).

(Të dy veprat kanë synuar të japin alegorikisht fundjetën e një tirani, të një diktatori, pavarësisht nga përmasat vetjake të çdonjërit.

Të dy autorët e rindërtojnë personazhin në një rrafsh të spikatur psikanalitik.

Patriarku i Markesit është zvetënuar deri në atë pikë sa t’i kryejë aktet seksuale edhe me gra që nuk i njeh, madje edhe me ushtarë që i bëjnë sodomizëm.

Beu i Kutelit, po ashtu, e ka të shkatërruar instinktin seksual, ai jo vetëm fle pa dallim me të gjitha vajzat e “jatakut” por e përdor edhe të birin si dylber e që do të përdhunojë edhe të bijën.

Të dy janë dhënë në periudhën e tatëpjetës së tyre përfundimtare, në vjeshtën e jetës.

Të dy përfundojnë në vdekje gati kafshërore, me kriza histerie e çmendurie.

Mund të thuhet se ka qenë realiteti i ngjashëm ai që ka pjellë dy personazhe të tillë të ngjashëm, që i ka frymëzuar autorët… Aurel Plasari, Letërsia dhe muret, fq. 72)

Këmbimet ndërmjet shkrimtarëve mund të shfaqen si reminishenca, impulse, ndikime, adaptime, variante etj.

Zbulimi i këtyre ndikimeve është detyrë e historianëve të letërsisë [Herman Hese – Demiani (pavetëdija kolektive e Gustav Jungut, Ujku i stepës (psikanaliza e Frojdit, Sid’harta (Filozofia hindase)]

Shumë shkrimtarë i shfrytëzojnë si moto (kryefjalë) citatet e autorëve të tjerë, duke treguar kështu pikënisjen e veprës së tyre.

Tolstoi në veprën Ringjallja, e cila flet për njeriun e pastruar nga mëkati, zgjedh katër citate nga Bibla.

Pushkini te Eugen Onegini vendos si moto fjali të shkrimtarëve francez, rus e anglez.

  1. REMINESHENCAT

Letërsia krahasimtare studion edhe reminishencat brenda një vepre letrare që mund të luajnë një rol të veçantë për sa i takon anës estetike të saj.

Krijimi është përvojë personale dhe përvojë e leximit.

Reminishencat e fusin lexuesin në një sistem më të gjerë kulturor.

  1. NDIKIMET

Janë një shtresë e veçantë në strukturën e ndërlidhjes literare.

Kafka – Procesi dhe Kadare – Pallati i Ëndrrave

Kafka dhe Borhesi (korridoret dhe labirintet)

Dante dhe Borhesi

Sheli dhe Miltoni (miti i parajsës së humbur)

Kafka dhe Buxati (Kështjella dhe Shkretërira e Tartarëve)

Umberto Eko dhe Borhesi (labirintet dhe biblioteka – Emri i Trëndafilit dhe Biblioteka e Babelit)

Kadare dhe Shekspiri

  1. IMITIMET

Gjithashtu studiohen nga komparativistët. Imitohen modele, forma, përmbajtje etj.

  1. ADAPTIMET (PËRSHTATJET)

Përshtaten vepra të shkrimtarëve të shquar për një lexues tjetër (Digest). Shpesh ndodh që veprat elitare përshtaten për një lexues mesatar. Ndodh edhe përshtatja e kryeveprave për lexuesit e moshës fëmijërore. Një punë të këtillë ka bërë edhe Odhise Grillo, i cili i përshtati për fëmijë shumë kryevepra të letërsisë kombëtare dhe asaj botërore.

Ka shumë shkrimtarë që kanë përshtatur vepra për një kontekst të caktuar shoqëror.

Berthold Brehti zgjodhi veprat antike për të shfaqur botëkuptimet e tij politike. Teksti i përkthyer morri një funksion tjetër nga ai burimor.

Antigona nuk është më viktimë e një fati të paracaktuar të hyjnive. Ajo është viktimë e strukturave të caktuara shtetërore; e vullnetit të diktatorit, kundër të cilit rebelohet dhe prandaj vuan.

Ismail Kadare e zgjedh mitologjinë shqiptare, apo periudhën osmane. Shpesh identifikohet me shkrimtarët për të cilët shkruan (Eskili, Shekspiri, Migjeni etj.)

  1. PËRKTHIMET

Çdo vepër në përkthim tingëllon ndryshe nga origjinali. Veçanërisht librat me poezi.

Gjatë përkthimeve çdo popull i jep një personazhi disa specifika të veta, teksa ai bëhet pjesë e një letërsie kombëtare.

Don Kishoti ka kuptim krejtësisht tjetër te shqiptarët pas përkthimit që ia bëri Noli.

  1. VARIANTET

Variantet e një vepre apo një përkthimi janë objekt studimi i letërsisë krahasimtare.

SHARL BODLERI – ALBATROSI

Kështu është edhe poeti, si ky princ reshë

Që me harkëtarët qesh e mes stuhive vërtitet

Po i mërguar në tokë, me thumbimin i rënë ndesh,

Ashtu penguar nga krahët e gjatë, mezi çapitet

(Përkthyer nga Dritan Thomollari)

Poeti i ngjan këtij princi të madh të reve

S’e tremb dot stuhia, as qitësi i shpezëve

syrgjynosur në tokë, n’bisht të shpatisë ngel

Krahët e tij viganë e pengojnë të ec.

(Përkthyer nga Mensur Raifi)

NDËRLIDHJA TEKSTUALE (INTERTEKSTUALITETI)

Letërsia e krahasuar merret edhe me leximin e një teksti dhe zbulimin e burimeve të teksteve të tjerë që kanë ndikuar në krijimin e tekstit përfundimtar.

Studiuesit francezë (Zherar Zhenet, Julia Kristeva, Zhak Derida, Rolan Bart, Cvetan Todorov etj) i kushtojnë rëndësi të madhe ARKETEKSTIT – zbulimit të thellësive të një teksti.

Julia Kristeva e futi termin INTERTEKST (Ndërlidhja e tekstit me kontekstin).

Ajo thoshte: “Çdo tekst krijohet si mozaik citatesh; çdo tekst përfshin dhe kontekstualizon një tekst tjetër… Çdo tekst është gëlltitje e një teksti paraprak”

Ngjashëm janë shprehur edhe Rolan Bart Zherar Zhenet.

Rolan Bart: “Çdo tekst është një intertekst – një tekst i përbërë nga shumë tekste të tjera”

Zherar Zhenet: “Çdo tekst mund të lexohet si mbitekst (hipertekst), në raport me një tekst paraprak (hipotekat-nëntekst”

Lotman përveç se për kontekstin flet edhe për METATEKSTIN.

INTERTEKSTUALITETI

Paraqet raportin ndërmjet dy ose më shumë teksteve; raportet që ndikojnë në formësimin, përjetimin dhe interpretimin e një teksti brenda të cilit “dëgjohet” prania e një teksti tjetër. Teksti i pranishëm në tekstet tjerë quhen intertekst. Teksti i cili krijohet duke u mbështetur në tekste të tjera quhet metatekst.

INTERTEKSTI

Paraqet tekstin që është në raport me tekste të tjerë; paraqet njëfarë modeli nëpërmjet të cilit formësohet një tekst i ri. Kritikat moderne e konsideron intertekstin shumë të rëndësishëm, për shkak se plotëson tezën se një tekst u ka më shumë borxhe teksteve të tjera se sa realitetit që e përshkruan ose që e rrëfen.

METATEKSTI

Çdo tekst lind si replikë, përgjigje, reagim ose komentim i ndonjë teksti tjetër. Metateksti është një tekst që flet për tekstet tjera. Kjo na çon deri te konkludimi se letërsia nuk është vetëm përmbledhje e veprave të caktuara letrare, që janë rezultat i punës së një krijuesi, por një sistem tekstesh që janë të ndërlidhur ndërmjet tyre dhe gjithnjë flasin njëri me tjetrin. Me fjalë të tjera, letërsia është dialog që nëpërmjet teksteve i shpie njerëzit nëpër kohëra dhe hapësira të ndryshme.

TEKSTI DHE KONTEKSTI

Çdo tekst shfaqet në një konstelacion të caktuar tekstesh dhe shpesh nuk arrijmë që ta kuptojmë jashtë këtij kuadrati; pra si një tekst në vete. Ky konstelacion tekstesh quhetkontekst. Ai mund të jetë i llojeve të ndryshëm.

Paraqet situatat historike kur ka lindur teksti dhe rolin që ka luajtur në atë kohë historike (konteksti shoqëror).

Paraqet faktorët e ndryshëm në jetën e përgjithshme kulturore të një periudhe dhe ndikimet e tekstit në këtë drejtim (konteksti kulturor).

Paraqet sistemin e zhanreve letrare që janë të pranishëm në një kohë të caktuar(konteksti letrar).

Teksti letrar, për shkak të ndërlidhjes së domosdoshme me kontekstin, asnjëherë nuk është plotësisht autonom, as i mbyllur në vetvete, as nuk i mjafton vetvetja. Ai gjithnjë është pjesë e një tërësie: së pari i letërsisë dhe sistemit të saj të formave, llojeve etj. Më pastaj i vetë kulturës, si jetë e përbashkët shpirtërore e një kohe apo populli dhe i shoqërisë, si hapësirë ku rrjedh jeta e njeriut dhe ku tekstet letrare dhe artistike luajnë një rol kyç.

POETIKA POSTMODERNISTE

Postmodernistët thonë se citatet dhe intertekstualiteti janë veçoritë e poetikës së tyre.

Si tema të letërsisë postmoderniste shpesh janë bibliotekat, muzetë, arkivat.

Ata konsiderojnë se bota është tekst, bibliotekë.

Borhesi konsideronte se imagjinarja e zëvendëson realitetin dhe se letërsia duhet që t’i shërbejë letërsisë.

Postmodernistët konsiderojnë se kritika letrare po e zhvendos letërsinë nga sferat e saj. Pushteti i shkrimtarit zëvendësohet me pushtetin e kritikës letrare, me qëllim që të dominohet mendja e lexuesit.

Postmodernistët kanë botëshikimin e tyre mbi botën por nuk duan që t’ua imponojnë të tjerëve, sepse besojnë në humbjen e realitetit.

Për ta letërsia është një lojë gjuhësore.

Është lojë e kombinimit dhe ndërlidhjes së pjesëve të shkëputura tekstuale.

Leximi nuk është ushqim shpirtëror, por argëtim, ashtu sikurse edhe shkrimi.

Rolan Barti pohonte se autori ka vdekur që të jetojë lexuesi.

Edhe Borgesi ishte për relativizmin e autorit.

Postmodernizmi karakterizohet edhe nga eklektizmi dhe relativiteti i realitetit.

UDHËTIMI

Udhëtimi është dukuri kulturore.

Nëpërmjet udhëtimit zbulojmë kultura të reja.

Në Kuran udhëtari është vetmitari, djalli.

Në botëshikimin greko-romak ai është gënjeshtari që rrëfen të vërtetën e tij.

Juvenal (Satire XV) e quan Odiseun “një mashtrues” (Aretalogus).

Së këndejmi edhe bindja se çdo njeri që flet për udhëtimet e tij është një gënjeshtar.

Për sa i takon udhëtimit është e vështirë që të bëhet dallimi ndërmjet një udhëtimi real dhe imagjinar.

PELEGRINAZHI, TURIZMI DHE UDHËTARI

  1. Pelegrinazhi, si akt kulturor, është kërkim i transcendencës.
  2. Turisti e zëvendëson kërkimin shpirtëror me të kërkuarit e dashurisë.
  3. Udhëtari është në kërkim të të paparashikueshmes (një ndjenjë e çdo udhëtari).

E di se prej nga ik, por nuk e di se çfarë kërkoj”, thotë Montenji, i cili, së bashku me Petrarkën dhe Erazmon, janë shembujt e parë letrarë të një vetëdije udhëtari.

Monteskje udhëton nëpër Itali dhe kudo merr shënime për veprën e tij “Shpirti i ligjeve”. Atij nuk i interesojnë hapësirat e banuara, por çastet historike të njerëzve, të veçantat e një qytetërimi, traditat dhe zakonet e një vendi.

Udhëtimi paraqet mundësi dhe vullnet të njeriut për të parë hapësirën dhe kohën e njerëzve të tjerë, si dhe të zbulojnë të përbashkëtën e shpirtit njerëzor, dallimet shoqërore dhe mënyrat e ndryshme shoqërore.

Udhëtari është interpretuesi i botës dhe historisë, veçmas kur ka dije dhe shpirt filozofik.

Letërsia e udhëtimit – koha e artë e individit të armatosur me mendjen e tij. Është koha e artë e një sistemi kulturor të vlerave që e ka emrin humanizëm.

UDHËTARI DHE BOTA E TIJ

Udhëtimi është zhvendosje në hapësira gjeografike, në kohë historike dhe në një rend kulturor e social.

Udhëtimi dhe iluminizmi

Udhëtimi ka qenë shumë i shprehur në kohën e iluminizmit. Kjo sepse oferta për të udhëtuar ishte e madhe dhe e shumëllojshme: udhëtim rreth e qark Evropës, vizitë kryeqyteteve, salloneve dhe bibliotekave etj.

Në këtë shekull shumë pak udhëtohet që të ndryshohet shpirti vetanak, se sa që të arrihet deri te zbulimet dhe të bëhen krahasime.

Të udhëtosh kjo do të thoshte më pak të shikoje rreth vetes, kurse, para së gjithash, të udhëtoje nëpër shekuj, të shiheshin dhe krahasonin përparimet e bëra.

Udhëtimi dhe romantizmi

Ndjenja e udhëtarit ndryshoi në dhjetëvjeçarët e fundit të shekullit të iluminizmit.

Udhëtari është në kërkim të ekzotikes, në hapësirë dhe në kohë.

Kemi udhëtime drejt vendeve të harruara dhe të braktisur, si dhe drejt tokave të panjohura (Terrae incognitae).

Udhëtari është në kërkim të plotësimit të ëndrrave të tij në ekzotikën lindore.

Udhëtimi është dëshirë për t’u rrëfyer, për t’u relaksuar, për t’u bashkuar me të ndryshmen (tjetrën), për të gjetur fuqinë e fjalës dhe ëndrrës.

Shkrimtari është në kërkim të jetës së vërtetë, të vërtetës së tij, të bukurës dhe vdekjes.

FYTYRAT E REJA TË UDHËTARIT

Nga Seneka dhe Platoni e dimë se sa fatkeqësi është për njeriun që të jetë brenda katër mureve. I vetëm përballë vetvetes. Që nga antikiteti e këndej tema e udhëtimit ka qenë tejet e pranishme në veprat letrare. Te Libri i Shenjtë na shfaqet eksodi, bredhja, jeta si pelegrinatio vitae. Te Odiseu kemi detarin e palodhur. Te Komedia hyjnore kemi një zhvendosje të pazakonshme gjatë rrugëtimit shpirtëror nëpër disa dimensione. Te Don Kishoti kemi udhëtimin e kalorësit të arratisur.

Nëse nga letërsia do të përjashtonim të udhëtuarit, atëherë një pjesë e madhe e veprave më të mira të letërsisë botërore do të shpalleshin të paqena.

Udhëtimi është zhvendosje në një kulturë tjetër, të huaj.

Tematika e udhëtimit nuk përqendrohet vetëm te imazhet që përcillen gjatë rrëfimit të udhëtarit. Udhëtimi bëhet model për tregime, për fiksasione. Nuk ka utopi pa një udhëtim paraprak.

Pol Maran në Asgjë sikur bota thotë: “Unë nuk e dua udhëtimin, unë e dua lëvizjen. Gjithmonë tek unë ekziston ndjenja për të qenë diku tjetër”.

Nuk ka ndodhi, të vërteta apo të sajuara, pa një udhëtim paraprak, nëpërmjet një ekspedite të vullnetshme në detë, nëndhe ose në hapësirë…

NGA UDHËTIMI DERI TE ROMANI

Udhëtimi është përgjigje, një kalim nga e panjohura drejt të njohurës.Udhëtimi imagjinar është të shtrosh pyetje. I mbledh “gjërat e parëndësishme” nga çdo udhëtim. Pra formësohet një udhëtim i gjatë nëpër libra dhe nëpër fjalë…

Këtë e kuptojmë më së miri nga fjalia sfiduese e J.L. Borgesit me të cilën fillon “Tlen, Ukbar, Orbis Tercius”, kur thotë: “Zbulimin e Ukbarit ia kam borxh shoqërimit me një pasqyrë dhe me një enciklopedi”.

Udhëtimi nëpër fjalë, nëpër dije, është detyrimi që të përmbyset imazhi, të vërtetohet një raport ngjashmërie mes botës së zbuluar dhe botës ku duam që të arrijmë.

Udhëpërshkrimi është afrim te një hapësirë gjeografike, kurse udhëtimi imagjinar është afrim tek idetë, te ndërtimi gjuhësor i hapësirave mitike.

Udhëpërshkrimi flet për një çast kulturor, kurse udhëtimi imagjinar është një mundësi për kreativitet dhe mençuri.

Një udhëtar sa më shumë që është letrar aq më shumë do t’u largohet shënimeve.

SHKRIMTARI – UDHËTAR

Gjatë udhëpërshkrimeve, në kuptimin e gjerë të fjalës, shkrimtari-udhëtar është prodhues i rrëfimit, krijues, i cili shpesh ka përparësi gjatë rrëfimit dhe është regjisor i personalitetit të tij. Ai është rrëfimtar, aktor, eksperimentues dhe pjesë e eksperimentit, shkrues i memoareve të veprimeve dhe veprave të tij, protagonist i rrëfimit të tij personal në një teatër të huaj, të një skene të largët, njëkohësisht bashkëkohore. Në raport me një grup lexuesish ai është dëshmitar personal.

Gjatë shkrimeve nga udhëtimi ndikojnë disa faktorë: arsimimi i shkrimtarit, paragjykimet e tij, që mund të jenë objekt studimi i komparativistëve, të cilët mund të ndriçojnë vlerësimet për të huajën që sillen nëpërmjet shkrimtarit.

HOMO VIATOR

Komparativisti është udhëtar, një HOMO VIATOR, sepse nuk e harron udhën e kthimit, teksa shkel vendet e reja. Ai mëton që të jetë vendi i këmbimit të përhershëm ndërmjet asaj që e ka zbuluar dhe asaj që kurrë nuk e ka braktisur; sepse ai ka ndjenjën e një mirëkuptimi ndërkulturor: letërsinë e përgjithshme dhe komparative.

TREVAT GJUHËSORE

DHE KULTURORE

Dikur çdo shkrimtar që ka shkruar në një gjuhë kombëtare është konsideruar si pjesë vetëm e letërsisë së shkruar në atë gjuhë.

Është konsideruar shkrimtar francez çdo shkrimtar që ka shkruar në gjuhën frënge.

Sot synohet që t’u kushtohet më shumë vëmendje konteksteve të ndryshme kulturore ku përdoret e njëjta gjuhë.

Komparativistët francezë shumësit “letërsi” ia kanë kundërvënë njëjësin “gjuhë”.

(Fjalori i letërsive të gjuhës frënge – Bordas, 1984)

- Disa shkrimtarë kulturash dhe traditash të ndryshme shprehen “në të njëjtën gjuhë”.

P.sh. hollandishtfolësit e Vendeve të Ulta dhe ata të Belgjikës.

Ose gjermanishtfolësit e Zvicrës gjermanike prej atyre të Austrisë.

- Ka hapësira të ndërmjetme sikundër është hapësira skandinave

P.sh. Danezët, norvegjezët, suedezët, islandezët, islandezët – kuptohen ndërmjet tyre, lexojnë letërsitë e njëri-tjetrit, njohin gjuhët e njëri-tjetrit dhe kanë përafrime të shumta kulturore. Madje është i dukshëm edhe ndikimi politik.

Sot është e pranishme edhe dukuria e ndarjes së letërsisë gjermane nga ajo austriake (jo vetëm në periudhën e tanishme por edhe të mëhershme)

Përkundrazi, ka pasur shtete ku janë folur shumë gjuhë (ish-BRSS, Indi) që mund të merren si shprehje e të njëjtës letërsi. Gjithashtu nuk ka ekzistuar një gjuhë jugosllave, por është folur për letërsi jugosllave.

Barazimi i këndshëm: “Një shtet, një gjuhë, një letërsi, një kulturë”, duket shumë i rrallë.

Para komparativistëve shtrohet çështja: t’i japin përparësi përbashkësisë së gjuhës apo të kulturës.

Disa tekste të shkruar në të njëjtën gjuhë mund të duken të huaja (të largëta) për lexuesin e një tradite të caktuar kulturore. Dhe e kundërta.

Krijimi i hapësirave gjuhësore nuk mund që të ndahet prej problemeve që lindën prej politikave të zgjerimit dhe kolonizimit, që u ndoqën nga shtetet evropiane, që nga Rilindja e këtej, që u pasuruan nga politikat e shkolonizimit dhe pavarësisë.

Ka punime që mbështetet në njësitë (relative) gjuhësore.

Ka punime që trajtojnë bashkësi gjeografike (gjeo-politike) ku bashkëjetojnë shumë gjuhë.

Letërsia zvicerane është një bashkësi me katër përbërës:

a) gjermanike

b) romane

c) italian

d)reto-romane.

Gjendja e politikave ndërkombëtare ka synuar që të vë në dukje ekzistencën e mundshme të letërsisë ose letërsive të Botës së Tretë.

Letërsitë e quajtura klasike

Vendi i letërsive klasike është çështje debati e shumë komparativistëve, veçmas në Francë.

Ka vende me traditë të gjatë kulturore, të njohur nëpërmjet dokumenteve të shkruar (Kina, Egjipti, India, disa vende evropiane), që ruajnë marrëdhënie të veçanta me krijimet letrare të mijëvjeçarëve të kaluar, të shkruara me një gjuhë që është zhdukur ose është ndryshuar aq shumë sa mund të konsiderohet si “gjuhë tjetër”.

Greqishtja dhe latinishtja nuk mund saktësisht që të quhen gjuhë “të tjera”.

Nuk ka ndërprerje të vazhdimësisë ndërmjet Homerit dhe Seferisit. Madje Seferisipropozon që kthimi i teksteve të greqishtes së vjetër në greqishten e re të quhen transkriptime dhe jo përkthime.

Letërsitë “rajonale” dhe “dialektikore”

Në shumë shtete ka popullsi homogjene që nuk e flasin gjuhën zyrtare, duke krijuar kështu hapësira kulturore ndërshtetërore (p.sh. armenët, baskët, katalanasit, kurdët).

Ose janë pakica brenda një shteti (bretonët në Francë, sorabët në Gjermani)

Ka raste grupe që flasin gjuhën kombëtare të një shteti tjetër (hungarezët në Transilvani, mongolët e Kinës).

Ka raste kur shkrimtarët zgjedhin një gjuhë tjetër të quajtur “më të fisme” ose “më letrare” (p.sh.shkrimtarët neolatin të Rilindjes, ata japonezë që përdorin gjuhën kineze –tambun etj.)

Ka shkrimtarë që përdorin një dialekt të gjuhës kombëtare.

P.sh. vepra e F. Reuterit është shkruar në dialektin e gjuhës gjermane të poshtme (plattdeutdch).

Endësi i G. Haumtmann-it është shkruar në dialektin silezian, një gjuhë e afërme me gjermanishten e sipërme.

Arshi Pipa, Martin Camaj, Ernest Koliqi kanë shkruar në dialektin e gegërishtes.

Këto letërsi, të kërcënuara prej politikave të njëjtësimit gjuhësor, nuk merren si letërsi të huaja, ashtu sikundër ndodh me letërsitë klasike. Ato vendosen midis letërsive “të përafërta” ose “anësore”.

Imazhi i së huajës

Termi IMAGOLOGJI synon të rigrupojë një pjesë studimesh krahasimtare që u kushtohen imazheve kulturore të së huajës.

Është fjala për studimin e dokumenteve (rrëfimet e udhëtarëve, një mundësi për t’u takuar me të huajën).

Vepra themeltare e studimeve historike perëndimore mbështetet (në pjesën më të madhe) mbi rrëfimet e udhëtimeve (udhëtimet e Herodotit, Marko Polos, Evlija Qelebisë, Sami Frashërit etj. ).

Rrëfimet nga udhëtimet zbulojnë edhe shumë anë të mënyrës së të menduarit dhe të psikologjisë së atij që i harton.

Mund të flitet edhe për vepra fiksioni që vënë në dukje të huajën ose i referohen një vizioni të stereotipizuar të një vendi të huaj. Shpesh prekin antropologjinë dhe etnopsikologjinë e një vendi të huaj. Pra E HUAJA E PARË NGA TJETRI.

Në këtë drejtim ka shumë vepra krahasimtare. (M.F. Guzard e quante një fushë e re studimi – “E huaja e parë nga Franca”).

Në këtë drejtim duhet që të dallohet lënda “letrare” nga lënda “jo letrare”.

LETËRSIA BOTËRORE (WELTLITERATUR)

Letërsia e krahasuar ka krijuar një model mbikombëtar (mbinacional) për studimin e letërsisë. Synon që të njoh fenomenet letrare që ngrihen mbi kuadratet nacionale, pra cilët elemente të kulturës kombëtare bëhen pjesë e sferës universale letrare, brenda letërsisë si sistem, që ngrihet mbi pengesat gjuhësore dhe kulturore.

Ky qëndrim universal, kozmopolit dhe përbotësues, kundrejt letërsisë, u karakterizua nëpërmjet termitletërsia botërore.

Së pari e përmendi Johan Volfgang Gëte, në Bisedat me Ekermanin, më 1827. Ai përdori temrinweltliteratur (letërsi botërore).

Këtë term e përdori për diçka që bashkon të gjithë vlerat letrare, pra nga letërsitë kombëtare krijon njëletërsi të përgjithshme, e cila do të ishte sintezë e gjithë letërsive kombëtare, ku secila do ta gjente veten aty.

Në disa universitete nën këtë term njihen veprat që janë klasike, që kanë tejkaluar kufijtë e kulturës së tyre gjuhësore dhe e gjithë bota i njeh si vlera të pakontestueshme.

Letërsia e krahasuar e zgjeron kuptimin e këtij termi. Shfaq tendencën e të qenit mbikombëtare dhendërkombëtare.

Letërsia e krahasuar është disiplinë:

  • e dallimeve,
  • e specifikave
  • e takimeve,
  • e dialogut,
  • pikëtakimit,
  • ndërthurjes.

Letërsia e krahasuar, në kohën e globalizmit, synon që të njeh të arriturat e kombeve të caktuar që janë pjesë përbërëse e vlerave të përbashkëta njerëzore.

Nëpërmjet krahasimit të një letërsie kombëtare me letërsitë tjera kombëtare mund që të njihen, zhvillohen dhe interpretohen të arriturat specifike të saj.

Letërsia e krahasuar është një disiplinë ku:

  • shprehet ndjenja e tolerancës,
  • mirëkuptimit të ndërsjellë,
  • pasurimit të ndërsjellë të autorëve,
  • pasurimit të letërsive dhe kulturave,
  • kërkon dialog ndërmjet sferave të krijimtarisë njerëzore.

Punimet imagologjike ndihmojnë për të përcaktuar tiparet e së huajës në një vepër. Gjithashtu për të kapërcyer antagonizmin kombëtare/ e huaj.

Termi letërsi botërore (Weltliteratur) u formulua nga J.V. Gëte, gjatë bisedave meEkermanin (31 janar – 15 korrik 1827).

Sipas këtij koncepti duhet që të krijohet panteoni i veprave të mëdha, të konsideruara si pronë e përbashkët e të gjithë njerëzimit, pavarësisht nga gjuha në të cilën janë krijuar.

Koncepti i Gëtes është burim komentesh e debatesh:

  1. Çdo vepër letrare mund të konsiderohet si pronë e përbashkët e njerëzimit
  2. Ose kjo letërsi të kufizohet vetëm në disa tituj të zgjedhur me kritere jo të qarta dhe të futen në një listë të ngrirë.

Letërsia krahasimtare nuk mund të vihet në të njëjtin korpus me letërsinë botërore. Sepse letërsia botërore është një korpus tekstesh, kurse letërsia krahasimtare është metodë dinamike që studion vazhdimisht tekste të reja.

Komparatistët vazhdimisht e zgjerojnë korpusin e teksteve që duhet të studiohen, për të kuptuar tekstet që quhen kryevepra të letërsisë botërore. Pa e përjashtuar dyshimin te weltliteratur-a e Gëtes.

KONCEPTI I LEXIMIT KRAHASIMTAR

LEXIMI PËR PËRNGJASHMIM

Të lexosh do të thotë të bëhesh një tjetër. Të përpiqesh t’i afrohesh sa më pranë synimeve dhe ndjenjave të autorit. Të ribësh së brendshmi udhën e tij.

H. Weinrich-u e ka quajtur “sikur”“Të bësh sikur lexuesi është autori, duke kaluar nëpër të gjitha pikat e krijimit letrar”.

Ky konceptim përligj edhe kërkimet e llojit akademik. Pra kërkimet për “kuptimin e vërtetë të një teksti” dhe praninë e një letërsie të “arratisjes” (jashtë vetvetes, jashtë botës).

ALTERITETI

Të identifikosh tjetrin duke mbetur vetvetja.

Të tregosh udhën e tij pa synuar domosdo ta rikalosh atë.

Lexuesi komparativist, që lexon shumë vepra të huaja, është më i ndjeshëm ndaj alteritetit.

Ai mundohet ta njeh atë, ta nxjerrë në sipërfaqe dhe ta zbulojë atë. Prandaj lexuesi komparativist duhet që të njohë gjuhë të huaja, që t’i lexojë tekstet në origjinal.

Asnjë komparativist, mjerisht, asnjëherë nuk do të ketë një “Alef” të Borhesit që do t’i mundësonte të lexonte në të gjithë gjuhët e botës, të gjithë librat e bibliotekave.

Ai që di disa gjuhë dhe e di se çdo të thotë të përkthesh është më i vëmendshëm kur e lexon një vepër të përkthyer nga një gjuhë që lexuesi nuk e njeh.

MITET LETRARE

Mitet letrare përbëhen prej një lënde të marrë nga një traditë e dhënë kulturore; në çdo rast ato nuk janë krijuar ex nihilio (nga asgjëja).

Disa komparativistë nuk preferojnë që të përdorin shprehjen “mit letrar”, por e parapëlqejnë termin “temë”.

Çiftit mit-temë i shtohet një varg termash: subjekti, motivi, legjenda, imazhi, simboli, tipi…, por edhe termat mitanaliza, mitokritika, mitema.

Miti në letërsi është një bashkësi elementesh të lidhur, që kanë kuptimin e një përvoje njerëzore. Akoma më ngjeshur: miti është një konfiguracion simbolik.

Komparativistët studiojnë:

  1. Përmasën fetare të miteve
  2. Bibliografitë që merren me një mit të veçantë
  3. Studimet e përqendruara mbi një figurë mitike
  4. Studimet e përqendruara mbi një motiv
  5. Studimet mbi vendin e miteve në historinë letrare
  6. Mitin dhe imagjinaren

Përse duhet studiuar mitet?

Sot duket se miti më shumë ngashënjen se sa ofron një shpjegim të arsyeshëm të sjelljeve njerëzore.

Miti është një rrëfim që sjell kënaqësi kur e dëgjon, mbijeton gjithmonë dhe, pa dyshim, mund të rigjendet në pjesën më të madhe të qytetërimeve.

Të studiosh mitet do të thotë të hulumtosh mbi mënyrën si e paraqesin njerëzit veten e tyre dhe marrëdhëniet me botën ku rrojnë.

Nuk mund që të analizohet dhe të zbërthehet një mit pa bërë kërkime mbi funksionin që ai kryen në shoqërinë ku është shfaqur.

Miti i “parajsës së humbur” strukturon një pjesë të gjerë të mendimit evropian.

Panjohura e mitit

Miti gjithmonë ka tërhequr vëmendjen e njerëzve dhe gjithmonë ka ngjallur dyshimin tyre.

Platoni në veprën Republika flet për Protogorasin që e zgjidhte mitin si më të këndshëm dhe për Sokratin i cili i qortonte poetët se kishin treguar mite që ishin bartës të mashtrimit dhe imoralitetit.

Zola është ndër shkrimtarët më të prirë për të mos e pranuar mitin. Po edhe tek ai gjendet një lloj tërheqjeje apo ngashënjimi ndaj të trilluarës, ndaj joracionales, të cilat miti, megjithatë, mund t’i përmbajë.

Sipas J.P. Vernantit, në shekullin e XIX, kur po hidhej poshtë pozitivizmi dhe kur në sajë të takimeve me kulturat e tjera po relativizohej nacionaliteti perëndimor, u shfaq dhe u rrit interesimi për të panjohurën që njeriu e mbart me vete, për autentiken dhe thelbësoren që ajo përmban.

Ai ka vënë në dukje se në Greqi “miti, në formën e tij autentike, jepte përgjigje pa formuluar kurrë probleme në mënyrë të qartë”.

Metodat që përdorim për të studiuar mitet e vjetra mund të vlejnë edhe për leximin e tregimeve të panumërta fantastiko-shkencore të kohës sonë.

Më 1872 Niçe shkruante: “Pa mite (…) çdo kulturë humbet pjellorinë e shëndetshme të energjisë së vet të lindur; vetëm një horizont i përvijuar nga miti mund të sigurojë unitetin qytetërimit të gjallë, që ai mbyll brenda”.

QASJA KRAHASUESE KUNDREJT ANTIKITETIT

Kultura greke kundrejt asaj romake

Kultura greke dhe ajo romake – dy kultura që gërshetohen te njëra tjetra.

Kultura greke burim për kulturën romake.

Dy kultura që rrezatojnë edhe në kulturën e tanishme.

Vlerat e antikitetit, qytetërimit antik, u potencuan nga renesanca dhe klasicizmi.

Letërsia e krahasuar ka një raport të veçantë ndaj këtyre dy letërsive sepse:

  • Shihet transformimi i elementeve folklorike në formën letrare – artistike
  • Mitet, nëpërmjet transformimeve, u bënë pasuri e përbotshme dhe të pranishëm në të gjithë letërsitë evropiane.

Kulturat antike, ajo greke dhe romake, kanë ngjashmëri dhe dallime.

Kultura romake huazoi nga kultura greke, por i ka edhe specifikat e saj.

Mitologjia

Romakët ua mveshën hyjnive të tyre atributet e hyjnive greke.

Kishin edhe mite specifike, sikurse ishte miti i krijimit të Romës (ujkonja si nënë e Remit dhe Romulit).

Romakët në planin religjioz ishin më praktikë dhe më racional se sa grekët.

Nga zotat prisnin drejtësi. U bëheshin flijime në raste specifike. Në religjion kemi gjurmë të totemizmit. Besonin edhe në hyjni familjare (Lari) që i sillte shtëpisë mirëqenie dhe harmoni.

Panteoni i hyjnive

Perënditë greke Funksioni Perënditë romake
Zeusi Zot i qiellit, i zotave dhe njerëzve Jupiteri
Hera Grua e Zeusit, perëndeshë e grave dhe nënave Junona
Ares Perëndi e luftës Marsi
Demetra Perëndeshë e bujqësisë dhe pjellorisë Kerera
Apolloni Perëndi e dritës, artit, dijes Apolloni
Afrodita Perëndeshë e dashurisë dhe bukurisë Venera
Atena Perëndeshë e urtësisë Minerva
Hermesi Tregtisë, zëdhënës i hyjnive Merkuri
Artemida Pyjeve, gjuetisë, hënës Diana
Posejdoni Detit Neptuni
Hefesti Farkëtarisë Vullkani
Hestia Vatrës, zjarrit Vesta
Dionisi Dehjes, verës Liber
Kronosi Kohës, sundimtar i kohës së artë Saturn
Hadi, Plutoni Nëntokës Dis paper
Udhëtimit, pragut Janus
Pan Pyjeve Faun
Eros Dashurisë, djali i Venerës Kupidoni, Amori

Filozofia

Te grekët vendi kryesor i takon filozofisë: asaj të Platonit dhe Aristotelit, shumë të komentuar dhe rrezatues në mendimin evropian.

Te romakët: vendin kryesor e zë retorika – shkenca e fjalimit të bukur dhe bindës. Merret shembulli i grekut Demosten. Përfaqësues i njohur është Ciceroni, një orator i famshëm romak.

Letërsia

Te grekët – Homeri (Iliada dhe Odisea), kurse te romakët – Virgjili (Eneida)

Koha e krijimit ka 1000 vjet distancë

Kanë ngjashmëri të shumta, por edhe specifika

Iliada i këndon luftës, kurse Odiseja udhëtimit të Odiseut.

Eneida është kombinim i dy veprave.

Në qendër është Lufta e Trojës.

Drama

Në Greqinë e lashtë dominoi tragjedia me Eskilin, Sofokliun dhe Euripidin.

Në Romë tragjedia ishte më e zbehtë se sa te grekët dhe më shumë vend zë komedia e personazheve dhe situatave.

Greqia kishte traditën e komedisë por ishte nën hijen e tragjedisë. Komediografi më i njohur është Aristofani me Bretkosat, ku personazhe janë Eskili dhe Euripidi.

Roma e pasuroi fondin zhanror antik me: satirën, elegjinë, epigramin, epistolet.

Shpirti

Shpirti i Greqisë Shpirti i Romës
Individualizim i theksuar Përkushtim ndaj idesë së përbashkët
Besim i njeriut ndaj vetes/ Humanizim Ideja e madhështisë së Romës
Njeriu nga rob i natyrës bëhet sundues i saj Ideja e drejtësisë
Kulturë racionale Respekti i ligjeve dhe qytetarisë
Dominon filozofia Dominon retorika
Dominon tragjedia Dominon komedia

Mitet letrare

Prania e miteve greke në letërsi është ndër gjërat më të rëndësishme të objektit të studimeve të letërsisë së krahasuar. Studiuesve u intereson transformimi i miteve etno-religjioz në mite letrare, gjegjësisht çfarë variantesh hasim në veprat e ndryshme letrare.

Mitet kanë rëndësi etiologjike sepse sqarojnë se si është krijuar diçka dhe cila është origjina.

Mitet pretendojnë të paraqesin gjendjen zanafillore; hedhin vështrimin drejt kësaj gjendjeje, i sqarojnë dhe interpretojnë rrënjët e dukurive apo sendeve.

Duke u transformuar nga rrëfime religjioze në elemente që i përkasin letërsisë (fillimisht asaj gojore e pastaj asaj të shkruar) mitet fitojnë kuptime të reja, duke u larguar nga preokupimet e tyre fillestare. Pra, ridimensionohen dhe rikuptimësohen.

Eliade: Miti rrëfen për një botë sakrale; ai informon në detaje për një ngjarje të ndodhur në kohën zanafillore, në kohën fantastike të fillimit.

Miti është një tërësi koherente që, duke ruajtur disa tipare themelore, me kalimin e kohës zhvillohet, gërshetohet me rrëfime të tjera, plotësohet ose varfërohet. Nëse e humb strukturën e vet, që është bërthama e tij, atëherë ai shuhet. Kështu, miti paraqet një skemë të vizatuar, që lejon të zhvillohet fantazia krijuese, por në mënyrë të kontrolluar.

Qytetërimi evropian ka shumë vepra artistike që paraqesin variante të disa miteve antike; miti i Odiseut, Ifigjenisë, Edipit, Prometeut, Orfeut, Sizifit etj. Kështu vepron me mitet edhe shkrimtari shqiptar Ismail Kadare. Ai shfrytëzon mitet antike, por u jep kuptime të reja. Kështu ndodh me mitin e Laokontit.

Zinxhiri i mbartjes së mitit bëhet si vijon: miti – letërsia greke – letërsia romake – vepra të epokave të ndryshme – veprat bashkëkohore.

Rol të rëndësishëm në këtë zinxhir kanë përkthimet.

Vepra e Ovidit, Metamorfoza, ka luajtur rol të rëndësishëm në mbartjen e miteve antike drejt kulturës evropiane.

Edhe vepra Metamorfoza e Franc Kafkës ka bazë mitike, gjegjësisht përpunimi i motivit të metamorffizimit. Në këtë vepër personazhi Gregor Samsa në një mëngjes zgjohet si insekt.

Temat letrare dhe konceptet ideore

Letërsia antike përpunon shumë tema. Nëpërmjet tyre arrijmë që të kuptojmë sensibilitetin e grekëve dhe romakëve, si dhe paraqesin bërthamën rreth së cilës ndërlidhet kultura evropiane.

Individualizmi

Një nga temat e theksuara është frika nga Zoti, që përpunohet me mjeshtri nga Eskili në veprën Prometheu i lidhur. Në këtë vepër theksohet individualizmi njerëzor, kundrejt pushtetit hyjnor. Prometheu rebelohet kundër Zeusit, sepse dëshiron të ndihmojë njerëzit. Zgjohet individualja që pretendon se edhe zotat, ashtu sikurse njerëzit, kanë vese, kurse drejtësia duhet të vlejë për gjithsecilin: për njerëzit dhe zotat. Ndryshe nga çfarë ishte paraqitur te Homeri, i cili thekson dinjitetin e perëndive dhe lartëson heroizmin e individit.

E njëjta temë haset edhe te vepra e Sofokliut, Edipi, ku kemi rebelimin e njeriut ndaj vullnetit hyjnor, që realizohet nëpërmjet fatit tragjik.

Erotika, dashuria

Në poezinë erotike të antikitetit intelekti ngritët mbi ndjenjat.

Në epe gruaja është rob i burrit, përveç te Antigona e Sofokliut, ku kemi gruan që rebelohet, duke shprehur individualitetin e saj. Pra Antigona, që paraqitet si antipod i motrës së saj, Ismenës, thekson ndjenjën përkundër arsyes: “Për dashuri, jo për urrejtja kam lindur”

Teoria e erosit është dominuese edhe te Gostia e Platonit. Sipas tij bukuria e vërtetë nuk i takon ndjenjës, por botës së ideve, kurse erosi nuk është hyjni, por një demon që paraqet fluksin krijues i buruar nga dashuria për të bukurën dhe të madhërishmen.

Në të njëjtën vepër e trajton edhe mitin e androgjinit, sipas të cilit në fillim kishte tre gjini: burri, gruaja dhe androgjini, si një gjini e përbashkët ku ishin dyzuar burri dhe gruaja. Sipas këtij miti trupi mashkullor ishte superior kundrejt atij femëror.

Ekzistojnë krijime të autorëve antik që tregojnë se erotika nga sfera ideale-hyjnore kalon në atë trupore, njerëzore. Të këtilla krijime janë ato të poetes Sapho, poetëve Alkaj dhe Anakreoni nga Greqia apo Katuli dhe Ovidi nga Roma.

LEXIM SHTESË

ROMANI POLITIK

Në demokraci kundërshtitë marrin formën e partive politike, kurse në totalitarizëm krijojnë drama ekzistenciale.

Pushteti totalitar është shkatërrues i personalitetit, i cili është i ngujuar në një botë pa shtegdaljeje.

Shteti totalitar nuk e eliminon dhunën, por e legalizon. Ai e monopolizon të drejtën e vendosjes.

Politika shpesh konceptohet si skenë shoqërore ku konfrontohen interesat e kundërt, si art i pushtetit me njerëzit brenda një shoqërie të organizuar apo si pajtim i njeriut me shoqërinë.

Në shoqëritë totalitare individët konfrontohen:

  1. Me institucionet ekzistuese. Shpesh letërsia i paraqet pikërisht këto konfrontime (Procesi i KafkësI huaji i Albert KamysëZeroja dhe pafundësia Keslerit etj.)
  2. Ose me principet e ideologjive vrastare (Doktor Zhivago nga Pasternak, Dervishi dhe vdekja nga Mesha Selimoviqi etj).

Romanin politik mund ta konsiderojmë edhe si revoltë e të poshtëruarit që pretendon drejtësi politike dhe sociale.

Është reagim estetik kundrejt një pushteti totalitar.

Romani politik nuk e vë fiksionin në shërbim të ideologjisë.

Nuk është roman i ideve që trajtojnë çështjet morale apo metafizike.

E paraqet luftën ndërmjet njeriut dhe pushtetit.

Protagonisti është viktimë e sistemit në krijimin e të cilit ka qenë bashkëpjesëmarrës.

Romani politik flet mbi një fatalitet.

Është kronikë e shpirtit të plagosur.

Ai paraqitet atje ku cenohen të drejtat qytetare.

Hapësira romaneske është e mbyllur.

Dy janë karakteristikat kryesore: DËSHMIA DHE KONTESTIMI.

ROMANI POLITIK ËSHTË REAGIM MORAL DHE ESTETIK QË ORIENTOHET TË JAP PËRGJIGJE PËR GJENDJEN TRAGJIKE TË NJERIUT.

ËSHTË KUNDËRPËRGJIGJE KUNDËR IDEOLOGJIVE TOTALITARE

Romani i Milan Kunderës përqendrohet te personaliteti, vullneti i tij personal dhe bindjet e tij intime.

Romani i Gjergj Konradit flet për metamorfozat e qytetërimeve (perëndim-lindje, homoekonomikus-homopolitikus).

Romani i Danillo Kishit flet për pastrimet staliniste dhe Holokaustin.

Romani i Aleksandër Solzhenjicinit flet për një botë të egër dhe të shfytyruar, e verbuar nga ideologjia destruktive, e bazuar në praktikat policore dhe në dhunë. Ky sistem politik arsyeton çdo dhunë për të arritur te qëllimi.

ALEKSANDËR SOLZHENJICINI

Solzhenjicini paraqitet si reformator, moralist dhe frymëzues i një rendi të ri etik.

Romani Një ditë nga Ivan Denisoviqi

  • Paraqet tragjedinë e miliona njerëzve
  • Besimin e tyre të verbër në ideologji.
  • Flijimin e verbër të tyre.
  • Zhgënjimin pas përjetimit të gulagut stalinist.

Romani Arkipelagu i Gulagut

  • Akuzë ndaj regjimit sovjetik
  • Akuzë ndaj monstruozitetit të ideve revolucionare
  • Akuzë ndaj ideologjisë së dhunës totalitare

ISMAIL KADARE

Nëpërmjet parabolës historike dhe traditave folklorike të Ballkanit, Kadare e paraqet vendin e tij si të izoluar. Të ndarë nga bota për shekuj për shkak të diktatorëve, kurse individi në çdo çast është nën trysninë e rrezikut.

Në romanin Pallati i ëndrrave (1990) Kadare, në mënyrë alegorike, e akuzon pushtetin që dëshiron të ketë kontroll mbi fshehtësitë më intime të nënshtetasve të tij.

Romani flet për një institucion në Perandorinë Osmane që mbledh, klasifikon, sistematizon dhe interpreton ëndrrat e njerëzve (Tekbir Saraji).

Mark Alemi çdo ditë mbledh histori dhe imazhe ëndrrash të nënshtetasve, kurse të dhënat i dorëzohen pushtetit qendror.

Pallati është një labirint ku secili është i rrezikuar.

Kudo kemi një atmosferë kafkiane.

Shteti dhe pushteti merren edhe me ëndrrat e njerëzve dhe kanë monopol mbi fatet njerëzore.

Shpjegimi i ëndrrave është argument për akuza politike.

Romani i Kadaresë, me qartësi si te Albert Kamy dhe humorin e zi si te Gogoli, dëshmon për pasigurinë e njeriut i cili është në survejim të vazhdueshëm dhe nën trysninë e frikës.

LUAN STAROVA

Te vepra e Starovës shihet se si fanatizmi prodhon dhunë dhe masakra ndaj të pafajshmëve.

Romani paraqet anën e errët të historisë ballkanase.

Flet për vrasjen e dhive në kohën e ish-Jugosllavisë, në vitet 50-të. Për këtë kohë eksodesh. Kohë e fateve të prera familjare. Kohë e pasigurisë shpirtërore.

Zhdukja e dhive te Koha e dhive tenton që të fus shoqërinë e papërgatitur në fazën e industrializimit.

Nëpërmjet simbolikës së zhdukjes së dhive paraqet dhunën totalitare – pra çmendurinë totalitare, absurditetet e sistemit totalitar: gjetjen e armiqve fiktiv, likuidimin e tyre.

Ky sistem totalitar, me zhdukjen e dhive, dëshiron t’i bëjë fshatarët klasë punëtore.

Romani mund të konsiderohet si metaforë e flijimit.

Është një libër që flet për lirinë dhe autonominë.

ÇESLLAV MILLOSH

Shkrimtari polak njihet me veprat e tij Marrja e pushtetit dhe Mendja e robëruar.

Konsideron se te sistemi totalitar kemi dominimin e qendrës kundrejt sferave të tjera. Mungesën e autonomisë së sferës shoqërore. Kemi autocensurën si fenomen i shoqërisë totalitare. Gjegjësisht ketmanizmin, një term që e huazon nga politika antike perse që nënkuptonte mjeshtërinë për të heshtur, apo mendjen e robëruar.

Ai është kundër letërsisë që shfrytëzohet si propagandë dhe kundër përdorimit të një jo-gjuhe.

GJERGJ KONRADI

Për Konradin letërsia është sfidë antipolitike. Antipolitikani nuk mund që të organizohet në avangardë apo në ndonjë grupim shoqëror, por i kundërvihet sistemit të gënjeshtër politik në mënyrë individuale.

Antipolitikani nuk pajtohet që jetën t’ia besojë politikanëve dhe është kundër çdo totalitarizmi.

Në inventarin e Antipolitikës bëjnë pjesë:

- vetëmbrojtja shoqërore dhe civile;

- rezistenca që s’e përmban dhunën;

- prirja për mbrojtjen e dinjitetit dhe lirisë së personalitetit;

- kundërshtimi i burokracisë shtetërore, ushtarake dhe policore;

- kundërshtimi i retorikës revolucionare, që përforcon pushtetin qendror;

- kundërshtimi i rrjeteve kulturore të miqve dhe klaneve të ndryshme.

- komunikimi i pasur përkundër një komunikimi të standardizuar,

- solidarizimi etj.

Vepra të tjera që mund të konsiderohen si romane politike janë edhe:

Procesi – Franc Kafka

Ferma e Kafshëve – Xhorxh Oruell

I Huaji- Albert Kamy

Varreza e Boris Davidoviqit – Danillo Kishi

Doktor Zhivago – Boris Pasternak

Dervishi dhe vdekja – Mesha Selimoviqi etj.

Shaban Sinani

KONCEPTI PËR “TJETRIN” NË KULTURËN TRADICIONALE SHQIPTARE

1.1.Kuptimi për “veten” dhe “tjetrin” qysh në antikitet ka qenë një referencë për shkallën e zhvillimit të një kulture. Por në dekadat e fundit kjo lidhje ka ardhur duke marrë shkallë pas shkalle cilësinë e një kriteri për të përcaktuar hierarkinë e qytetërimeve. Nisur prej këtij kriteri mund të gjykohet nëse një kulturë e sundojnë “muret” apo “urat”, fobia apo mania, kompleksi i përuljes apo i epërsisë(…)

4.7.Kultura tradicionale shqiptare nuk e ka vuajtur kompleksin e njësimit të tjetrit me të nënvlershmen she as të mbivlershmen, duke treguar shkallën e saj të hapjes e të identifikimit, si dhe përvojën e konvergjencës së qytetërimeve, përkundër rreziqeve fiktivë që predikohen për konfliktin e pashmangshëm të tyre (Clash of CivilizationThe War an The Rest).

Kultura vendëse tregon se koncepti shqiptar për “tjetrin” nuk është armiqësor, siç ndodh rëndom ndër popujt e zonave të nxehta, siç është edhe Ballkani. “Tjetri” në këtë kulturë nuk është detyrimisht “kundërshtari”. Zakonisht “tjetri” në shtresat më të hershme të kulturës shqiptare është një “i ndryshëm nga vetja”. Nëse është dalluar “tjetri”, kjo ka qenë më shumë një nevojë vetë-identifikimi. Lahutari i këngëve legjendare thotë se kreshniku u foli shokëve “në gjuhë të vet”, thjesht për të konstatuar se ishte ndryshe, ishte një “alter”, pa kurrfarë konotacioni ndaj atij që nuk ishte “i vet”. Kjo është një dukuri e rrallë në mendësinë ballkanike. Heronjtë kulturorë të botës shqiptare dashurojnë Jevreninë e bukur (vajzën herreje, siç e thotë emri), Llatinkën e bardhë (vajzën romake, latine, po sipas emrit), çikën eCezarit (kajzerit, mbretit), Beg-zaden e bardhë (vajzën bejlereshë prej turqishtes dhe bejlereshë prej persishtes). Këta heronj pinë verë me shakuj si të krishterë mëkatarë dhe falin pesë vaktet si myslimanë të denjë. Ata vishen magjarisht (si hungarezët) dhe flasinarabisht. Aty del jelini (heleni, greku) dhe aty mëtej del gumani. Kreshnikët shqiptarë adhurojnë Tanushën e bukur që është bijë “krajli të Shkjenisë”, dhe thonë për të se “gja ma t’bukur n’kët’ dynja nuk kish” Kur bardi shqiptar këndon për bukurinë e Tanushës, thotë se e ka parë vetëm me sy, “kur kem’ pasë besë me krajli”i, që do të thotë “kur kemi pasë paqe me sllavët”.

4.8. “Tjetri” në traditën shqiptare është aleat (si në ciklin e betejës së Fushë Kosovës), vëllamë, mik, mik për orë të ligë. Edhe atëherë kur “tjetri” është armiku, antagonisti, siç mund të konkludohet duke parë raportet me serbët, ata janë antagonistë që nuk bien poshtë as nga trimëria dhe bëmat, as nga pronat dhe sarajet. Kultura tradicionale shqiptare provon konfliktet që vërehen në historinë politike nuk ka qenë rrjedhim i mospajtimit të vlerave të qytetërimit.

(Marrë nga libri Prurje kulturore orientale, Albas, Tetovë, 2007, fq.47-55)

 

Shaban Sinani

PIKËTAKIMET DHE PIKËDALLIMET

E DY ROMANEVE

(Sytë e Simonidës të Dhimitër Shuteriqit dhe Kush e soli Doruntinën të Ismail Kadaresë)

Duke i paraqitur në mënyrë të përmbledhur pikëtakimet dhe pikëdallimet e dy romaneve, sipas parimeve të letërsisë së krahasuar, do të kishim këtë pasqyrë:

PIKËTAKIMET

Kush e solli Doruntinën, I. Kadare, 1978.

  1. Mbështetet në një motiv balade popullore.
  2. Ngjarje e periudhës së fundme bizantine.
  3. Një martesë e largët, “nëntë male kaptuar”.
  4. Një krushqi për miq dhe forcim aleancash.
  5. Një udhëtim nga juglindja në veriperëndim.
  6. Doruntina – fli e interesave të vëllazërisë.
  7. Arbëria shihet në lidhje me një metropol.
  8. Fund tragjik për Doruntinën.
  9. Historia arbërore modernizohet.

10. Bota shqiptare në një kontekst evropian.

Sytë e Simonidës, Dh. Shuteriqi, 1998.

  1. Mbështetet mbi një legjendë historike.
  2. Ngjarje e periudhës së fundme bizantine.
  3. Një martesë e largët, dy muaj rrugë.
  4. Një krushqi për të forcuar perandorinë.
  5. Një udhëtim nga juglindja në veriperëndim.
  6. Doruntina – fli e interesave të perandorit.
  7. Arbëria shihet në lidhje me një metropol.
  8. Fund tragjik për Simonidën.
  9. Poeti Bora Dimkoviq do të njëjtën gjë.

10. Bota shqiptare në një kontekst rajonal.

PIKËDALLIMET

Ja edhe disa “largime” nga boshti i simetrisë, që në thelb e përforcojnë atë:

Kush e solli Doruntinën, I. Kadare, 1978.

  1. Arbërit janë në një nivel evropian zhvillimi.
  2. Arbëria sheh nga “metropoli” Perëndim.
  3. Lindja sjell në botën arbërore figura misterioze, të dyshimta dhe idenë e rrezikut.
  4. Arbrit në lidhje dyfishe: ata dhe bota e përparuar perëndimore (Bohemi).
  5. Intuita – baza e rindërtimit të historisë; historia vetë, një pretekst.
  6. Autori shprehet përmes kapitenit Stres.
  7. Romani amniston shqiptarët prej “fajit” të prapambetjes së trashëguar historike.

Sytë e Simonidës, Dh. Shuteriqi, 1998.

  1. Ata kanë dallim në zhvillim me Europën
  2. Arbëria shihet nga metropoli Bizant
  3. Bota lindore vjen në kontakt me arbërit nëpërmjet Sheherezades dhe Alajdinit.
  4. Arbërit në lidhje shumëfishe: si “rabanë” dhe si “romen”, si aleatë e kundërshtarë.
  5. Biblioteka-baza e rindërtimit të historisë.
  6. Autori shprehet me emrin e tij si kronikan.
  7. Romani i amniston shqiptarët prej një faji konkret: nuk ia kanë nxjerrë sytë Simonidës.

(Marrë nga libri Prurje kulturore orientale, Albas, Tetovë, 2007, fq.152-161)

LITERATURA E SHFRYTËZUAR

  1. Daniel Anri – Pazho, Letërsia e përgjithshme dhe krahasimtare, Shkup, 2002
  2. Yves Chevrel, Letërsia e krahasuar, Tiranë, 2002
  3. Zoran Konstandinoviq, Uvod u uporedno proucavanje knjizevnosti, Beograd, 1984
  4. Rene Velek, Ostin Voren, Teoria e letërsisë, Prishtinë, 1984
  5. Osman Gashi, Studime interliterare, Prishtinë, 2001
  6. Umberto Eko, Për letërsinë, Tiranë, 2007
  7. Cvetan Todorov, Letërsia në rrezik,
  8. Dragan Jeremiq, Doba antiumetnosti, Beograd,
  9. Jan Parandovski, Alkemija reci, Beograd,

10. Todi Dhamo, Fjalor i mitologjisë, Prishtinë, 1988

11. Bajram Krasniqi, Mite të zhveshuar (Semantika e miteve), Prishtinë, 1983

12. Vojçeh Zamarovski, Heronjtë e miteve antike, Prishtinë, 1985

13. Knjizevnost, Zagreb, 1965

14. Knjizheven leksikon, Shkup, 2004

15. Luan Starova, Afrime, Shkup, 1982

16. Prilozi po nastavata po literatura, Shkup, 2001

17. Shaban Sinani, Prurje kulturore orientale, Tetovë, 2007

18. Aurel Plasari, Letërsia dhe muret, 1993

19. Stefan Çapaliku, Estetika moderne, Tiranë, 2006

20. Alfred Uçi, Mitologjia, folklori, letërsia, Tiranë, 1982

21. Nebi Islami, Historia dhe poetika e dramës shqiptare, Prishtinë, 2003

22. Rexhep Qosja, Prej tipologjisë deri te periodizimi, Prishtinë, 1979

23. Svetozar Petroviq, Priroda kritike, Zagreb, 1972

24. Historia e letërsisë shqiptare, Prishtinë, 1989

25. Nikolla Kovac, romani politik, Shkup, 2007

1 Paradigmë – shembull, model

Published in: on Janar 7, 2014 at 10:54 pm  Lini një Koment  

Teoria e letërsisë

  RAPORTET MIDIS ARTEVE

Është vështirë të jepet një definicion (përkufizim) mbi artin, si dhe kur ka lindur akëcili art. Megjithatë, fillimi apo lindja e akëcilit art mund të kërkohet në kohën kur njeriu filloi t’i vështrojë gjërat dhe dukuritë që ndodhnin rreth tij dhe kur filloi ta shprehte atë që kishte dëgjuar, atë që kishte parë dhe atë që kishte ndjerë. Kështu, p.sh. njeriu parahistorik, njeriu i shpellës, vizatonte në pllakat dhe muret e shpellës gjërat (sendet) dhe kafshët të cilat e kanë tërhequr vëmendjen dhe kureshtjen e tij; ai vizatonte peshqit dhe egërsirat, sepse me të parët ushqehej, kurse nga të dytët frikësohej; ecte dhe kërcente ritmikisht, sepse i ndjenjte lëvizjet në natyrë dhe i dëgjonte zërat (tingujt) e shpendëve dhe kafshëve. Objekt i meditimeve dhe i ndiesive të tij ishte e gjithë natyra me dukuritë e saj: bubullima dhe vërshimet, tërmetet dhe zjarret, të ngrohtit dhe të ftohtit etj. Në lidhje me këto dukuri njeriu e shprehte  botën e tij të brendshme dhe ndjenjat e tij i shprehte përmes formave të ndryshme, si, ritmit, vizatimit dhe më vonë edhe të fjalëve. Supozohet se nga reagimet e tilla të njeriut janë zhvilluar degët e ndryshme të artit, të cilat janë bërë objekt i kulturës shpirtërore të njeriut.
Fjala art vjen nga fjala latine ars, artis, që ka kuptimin e mjeshtërisë, aftësisë, shkathtësisë për të krijuar diçka. Ky është kuptimi më i ngushtë i fjalës art. Por arti përfshin një fushë më të gjërë të krijimtarisë njerëzore. Në lashtësi ai kishte karakter sinkretik (gr. synkrētimōs – bashkim) dhe në vete përfshinte: këngët, lojrat, ritet e ndryshme religjioze (fetare). Pra, në kuadër të tij përfshiheshin: poezia, muzika, vallja. Përmes lojës, valles dhe vizatimit njeriu i parë paraqiste fenomenet e ndryshme që i përjetonte shpirtërisht. Po përmes këtyre formave (lojës, valles, vizatimit), në procesin e punës, lindi edhe arti si një formë e botës shpirtërore të njeriut. Por, njeriu i parë, i paraqiste dukuritë e ndryshme pa e kuptuar atë që shihte dhe dëgjonte. Në aktivitetin e tij praktik dhe shpirtëror lindën dhe u krijuan llojet e ndryshme të artit.

Në lidhje me llojet e arteve janë shprehur mendime të ndryshme. Kështu, p.sh. që në antikitet shkrimtari i njohur grek Plutarku (Plutarchos) në lidhje me poezinë dhe pikturën shpreh mendimin se poezia është pikturë e cila flet, kurse piktura poezi pa fjalw;[1]Përpjekje për klasifikimin e arteve janë bërë që në lashtësi. Kështu, sipas sofistëve, artet mund të ndahen në ato që krijohen për shkak të kënaqësisë së pastër dhe në ato të cilat krijohen për shkak të ndonjë dobie. Platoni është pëpjekur t’i klasifikojë artet në disa mënyrë. Sipas tij ekzistojnë arte të cilat lidhen me realitetin (gjuetia), të cilat krijojnë realitet (arkitektura) dhe arte të cilat e imitojnë realitetin (piktura dhe poezia). Piktura imiton me anë të ngjyrërave, loja me anë të lëvizjeve ritmike, muzika dhe poezia me anë të toneve dhe të fjalëve. Duke iu përmbajtur këtij parimi, Aristoteli përpunon tipologjinë e gjinive letrare; ato midis tyre dallojnë për nga mjetet të cilat i imitojnë, për nga objektet të cilat i imitojnë dhe për nga mënyra në të cilën imitojnë. P.sh. tragjedia, komedia dhe poezia epike kanë për objekt imitimin e veprimit njerëzor, por në dy të parat ndodh vetëm veprimi, ndërsa në ep, ai, kryesisht përshkruhet. Me ndarjen e arteve, ripunimin dhe sistemimin e tyre janë marrë edhe shumë autorë të tjerë, si, Ciceroni (Markus Tulius Cicero), gojëtar romak, filozofi grek Plotini (Plotinus), kurse gojëtari kartagjenas, Marcianus Kapela (Capella) në fillim të shekullit V, thekson shtatë shkathtësi të lira, të cilat do të vlejnë gjatë tërë mesjetës. Në mesin e këtyre shkathtësive ai përmend: gramatik

ën, retorikën, dialektikën, gjeometrinë, arithmetikën, muzikën dhe astronominë. Katër shkathtësitë e para janë përfshirë me emrin e njëjtë quadrivium, kurse tri të tjerat janë quajtur trivium, duke krijuar kështu ciklin e parë të studimeve letrare. Atë që sot e quajmë teori e letërsisë , në mesjetë është quajtur shkathësi e gojëtarisë. Deri në fillim të renesansës mbretëronte mendimi, i trashëguar nga mesjeta, se muzika dhe poezia janë arte të lira dhe se qëndrojnë me “lart” se piktura, e cila konsiderohej si lloj “më i ulët” i aktivitetit njerëzor. Kundër këtij vlerësimi çohet Leonardo da Vinçi duke i dhënë përparësi pikturës dhe thekson se ajo qëndron më lart se poezia në paraqitjen e formës, se ajo i shërben syrit, e cila është shqisa më e rëndësishme nga shqisa e të dëgjuarit, se i nxit ndjenjat më shpejt se poezia dhe se ajo, veç tjerash, kërkon përpjekjen dhe shkathtësinë e artistit. Merita e madhe e renesansës qëndron në atë se artet plastike i ndau nga mjeshtëritë, i bëri shkathësi të lira, të cilat lindin ide dhe i ngriti në shkallën e shkencës. Por, Leonardo da Vinçi e ngriti piktorin mbi shkencëtarin dhe poetin vetëm nëse vepra e tij është unike dhe e veçantë. Sipas tij, piktura është poezi e nemitur, kurse poezia është pikturë e verbër. Poezia është shkencë e cila në shkallën më të lartë ndikon te të verbërit, kurse piktura te të shurdhërit ( po aty, f. 50). Piktura ia kalon muzikës, ajo është mbi të, sepse nuk vdes menjëherë pas lindjes, siç ndodh rasti me muzikën e mjerë (po aty, f.52)… sepse poeti, duke përshkruar bukurinë dhe shëmtinë e ndonjë trupi, ta tregon atë pjesë-pjesë dhe në kohë të ndryshme, kurse piktori ta tregon të tërë dhe përnjëherë (po aty, f. 52). Në mesin e studiuesve të artit është edhe Lesingu (Gothold Lessinga), i cili në veprën e tij Laokoon (Kultura, Beograd, 1954)) i përcakton kufijtë e qartë dhe të fortë midis arteve, duke pohuar se artet e ndryshme dallojnë midis tyre nga mjetet e ndryshme të shprehjes. Lesingu konkludon se poezia është art më i gjërë dhe gjithëpërfshirës, arti piktural është më sipëror në paraqitjen e natyrës dhe të bukurisë trupore, por poeti është i vetmi në gjendje t’i përshkruajë ndikimet e asaj bukurie te njerëzit dhe në gjendjet e ndryshme emocionale të tyre. Thelbi i vështrimeve të Lesingut nuk qëndron vetëm në atë se piktura dhe poezia imitojnë natyrën në mënyra të ndryshme (piktura me trupat, kurse poezia me veprime) dhe se shërbehen me materiale të ndryshme, por para së gjithash, në pohimin e tij se mjetet e imitimit gjenden në lidhje të ngushtë me atë që shprehin, që shenja duhet të jetë në harmoni me atë që shënon. Në këtë mënyrë, artet ndahen në dy grupe krejt të veçanta, në arte hapësinore dhe në arte kohore. Në artet hapësinore do të mund të pëfshiheshin: piktura, skulptura dhe arkitektura, kurse në artet kohore: muzika, poezia, aktrimi. Të gjitha këto arte dallojnë midis tyre  për nga mënyra dhe mjetet shprehëse. Kështu, muzika si mjet artistik përdor tingujt, piktura – pëlhurën, letrën, brushën, ngjyrat; skulptura – drurin, baltën, gurin, metalin, mermerin etj.; arkitektura – materialin ndërtimor; loja ose vallja – lëvizjet ritmike; letërsia – fjalën dhe të folurit. Si art i veçantë  (art i shtatë) përmendet edhe filmi, i cili si mjet artistik përdor – figurat e gjalla lëvizëse. Filmi është një art ku sintetizohen të gjitha artet e tjera. Përveç filmit, kemi edhe artin teatror me të cilin ka ngjashmëri, sepse edhe filmi edhe teatri i paraqesin dukuritë jetësore në formë të shfaqjeve dramatike. Por edhe filmi edhe teatri dallojnë midis tyre. Kështu, p.sh. personazhet (aktorët) në teatër gjithnjë flasin, kurse personazhet në film flasin vetëm atëherë kur këtë e kërkon figura filmike që të thuan diçka (Andre Marlo). Nga këto dallime kryesore dalin edhe veçori të tjera të filmit dhe të teatrit. Këto dallime janë: në teatër fjala është kryesore; ajo që shihet në skenë është më pak e rëndësishme nga ajo që dëgjohet; në film ndodh e kundërta: më e rëndësishme është figura, kurse fjala dhe zëri kanë rol dytësor. Nga kjo vepra teatrore mund të shfaqet në skenë dhe radio, kurse vepra filmike në kinema dhe në televizor dmth. aty ku mund të shihet edhe figura etj.
Në mbështetje të këtyre elementeve vërejmë se objekt i të gjitha arteve është jeta njerëzore, vetë njeriu dhe se ato dallojnë mes tyre, në mënyrën e trajtimit të këtij objekti, nga mjetet shprehëse përmes të cilave realizohet ideja e një vepre letrare. Me anë të artit njeriu krijon vepra artistike në të cilat paraqitet përvoja jetësore e tij dhe e botës që e rrethon, duke krijuar kështu një realitet të ri, duke u dhënë dukurive jetësore kuptim njerëzor, duke hapur horizonte të reja të kuptimit të jetës dhe të botës, pa të cilin s’do të kishte kuptim jeta njerëzore. Andaj thuhet se jeta (e individit) është e shkurtër, kurse dija dhe arti janë jetëgjatë – ars longa, vita brevis.


LETËRSIA, ART I FJALËS

Kur flasim për letërsinë si art, para nesh shtrohen disa pyetje që kërkojnë përgjigje, si, ç’është letërsia, cilit lloj të artit i përket ajo, ç’vend zë ajo në mesin e arteve të tjera dhe ç’raport ka ajo me shkencën etj. Të gjitha artet në përgjithësi, kanë për objekt njeriun, jetën e tij. Për t’i shprehur pikëpamjet e ndryshme mbi jetën dhe botën artet përdorin mjete dhe forma të ndryshme, të veçanta. Edhe letërsia, si krijimtari shpirtërore, është një nga veprimtaritë e lashta njerëzore përmes së cilës njeriu ka shprehur përvojën e tij gjatë kohës duke ndikuar me këtë rast mbi ndjenjat e njerëzve të tjerë. Nga kjo, letërsia si art i fjalës, dmth. si art që shërbehet me fjalën (gjuhën), dallon nga artet e tjera.

Termi “letërsi” në gjuhën shqipe përdoret në kuptime të ndryshme. Në teorinë e letërsisë me këtë term kuptojmë një lloj të veçantë të artit – letërsinë artistike dhe veprat e shkruara në këtë lloj të artit dmth. letërsinë si art i fjalës.

Termi letërsi vjen nga fjala latine “litteratura”, “littera”, term me të cilin shërbehemi edhe ne, e përdorin thuajse të gjitha gjuhët evropiane për emërtimin “letërsi”, që do të thotë shkronjë, shkrim, pra, me të është kuptuar çdo gjë që është shkruar në libra. Por, çdo gjë që është shkruar në libra dhe shkruhet, nuk mund të quhet letërsi. Krahas letërsisë së shkruar ekziston edhe letërsia popullore, e cila është krijuar nga populli dhe është përhapur gojë pas goje në kohën kur nuk ekzistonte shkrimi. Kjo e fundit ndryshon nga ajo e shkruara dhe është më e vjetër se ajo e shkruara. Letërsinë gojore e kanë krijuar këngëtarët e talentuar popullorë, ndërsa atë të shkruarën e krijuan njerëzit e shkolluar. Pra, ajo është krijuar nga krijues anonimë, kurse letërsia e shkruar nga shkrimtarë të njohur. Letësia popullore përfshin në vete krijimet dhe prodhimet materiale dhe shpirtërore të popullit. Në krijimet popullore gjejmë fuqinë krijuese të gjeniut popullor, i cili ka kënduar për atë që ka ditur, për atë që ka parë, për atë që ka ndier dhe për atë që është e njohur nga masat e gjëra popullore. Mësuesi i këngëtarit popullor ka qenë vetë jeta dhe problemet jetësore me të cilat është ballafaquar vetë populli. Në krijimet popullore, poezi, tregime etj., sepse kjo nuk ka romane dhe drama siç i ka letërsia e shkruar, e cila përkundrazi nuk ka ninulla, këngë rituale, mitologjike etj., është shfaqur dashuria e popullit për një jetë më të mirë e më të lumtur dhe dëshira për të ngadhnjyer mbi forcat e natyrës dhe të shoqërisë. Meqë letërsia gojore është kultura shpirtërore më e vjetër e popullit, ajo bëhet bazë dhe pikënisje e letërsisë artistike. Shumë shkrimtarë, duke filluar që nga antikiteti e këndej, krijimet e tyre i kanë mbështetur në folklor, do të thotë se letërsia gojore ka ushtruar një ndikim të madh në letërsinë artistike. Ndikim të tillë kanë pësuar edhe shkrimtarët më të mëdhenj botërorë, si: Dikensi, Shekspiri, Gogoli, Pushkini, Balzaku , Bokaço, Servantesi, Rable, Gëte, Tolstoj etj. Edhe shkrimtarët shqiptarë, sidomos romantikët, krijimtarinë e tyre e kanë mbështetur në folklor. Kështu ka vepruar De Rada, Gavril Dara i Riu, Çajupi, Mjeda dhe krijuesit e mëvonshëm, si, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Mark Krasniqi, Anton Çeta, Rexhep Hoxha, Rifat Kukaj e tj. Kjo dëshmon për pasurinë e madhe të motiveve dhe të temave që ka krijuar populli.

Jo të gjitha veprat i përkasin letërsisë , por ato u takojnë edhe fushave të tjera të dijes siç janë filozofia, historia, sociologjia etj. Kështu me fjalën literaturë sot shënojmë më shpesh atë që është shkruar mbi ndonjë objekt dmth. grumbull veprash që kanë të bëjnë me ndonjë fushë të dijes. Emërtimi letërsi artistike shënon dallimin midis veprave shkencore dhe veprave letrare në kuptimin e ngushtë të fjalës. Ndërkaq emërtimi letërsi e bukur është më pak i përshtatshëm për ta mbuluar tërë letërsinë, por vetëm një anë të saj. Kështu termi belertristikë (fr. belles lettres), shënon vetëm një pjesë të letërsisë (novelat dhe romanet) dhe jo letërsinë artistike në tërësi.

 

LETËRSIA DHE ARTET E TJERA

Raportet midis degëve të ndryshme të artit gjatë zhvillimit të tyre historik gjithnjë kanë ndryshuar. Letërsia, si veprimtari krijuese, me anë të së cilës krijohet (formësohet) vepra letrare si burim kënaqësie dhe e njohjes së veçantë, që në kohët e lashta është lidhur me disa arte si, me muzikën, pikturën etj. Midis këtyre arteve ekzistojnë raporte marrëse dhe dhënëse. Ajo që e dallon letërsinë nga këto arte është gjuha të cilën artet e tjera s’e kanë. Ajo që e dallon letërsinë nga këto arte është përjetimi estetik dhe përshtypja artistike, veprimtari përmes të cilave njeriu realizon aftësitë krijuese. Ndikimet e ndërsjella midis arteve i shohim që në lashtësi. Kështu, p.sh. në lashtësi muzika e shoqëronte lirikën, kurse me rastin e recitimit, përcillej me muzikë edhe kënga epike; edhe disa vepra muzikore nuk janë krejt të pavarura nga teksti gjuhësor letrar (opera etj.). Po kështu raportet e letërsisë me artet e tjera shihen edhe në aspektin e trajtimit të një objekti. Kjo ndodh kur një vepër pikturale ose muzikore mund të jetë objekt frymëzimi i një vepre letrare. Ky raport midis letërsisë dhe muzikës ose pikturës shihet edhe në disa periudha të zhvillimit të letërsisë në përgjithësi e të poezisë në veçanti. Kjo vërehet më së miri në poezinë e simbolistëve, të cilët kujdes të veçantë i kanë kushtuar elementit muzikor në poezinë e tyre. Insistimi i simbolostëve në elementet dhe efektet muzikore në poezi qenësisht e ka ndryshuar vetë natyrën e poezisë, e cila, duke u shërbyer me fjalët, muzikën dhe ngjyrat, dëshiron të jetë e afërt me të gjith shqisat. Ndenja e unitetit dhe lidhjet e ngushta midis arteve i kanë ndriçuar shumë poetikat dhe teoritë e shumë epokave në zhvillimin e arteve. Megjithatë, fjala, gjuha, mbeten fusha kryesore e letërsië.

LETËRSIA DHE GJUHA

 Letërsia, si art i fjalës shërbehet me fjalët (gjuhën) me çka diferencohet nga artet e tjera. Për dallim nga artet e tjera vepra letrare realizohet përmes gjuhës dhe mund të ekzistojë vetëm në gjuhë. Çdo gjë që ekziston në veprën letrare jo vetëm që është realizuar me anë të gjuhës, por edhe njihet me anë të gjuhës. Fjalët, fjalitë dhe lidhjet midis tyre (fjalive) ndërtojnë strukturën gjuhësore, por edhe realitetin e veprës, dmth. botën e brendshme të saj (personazhet, peizazhet, enterierët, ngjarjet, ndjenjat dhe idetë). Botën e brendshme të veprës e përjetojmë si një lloj të botës reale vetëm përmes përbërjes gjuhësore të veprës. Personazhet e një romani, p.sh. ndërtohen me anë të gjuhës me të cilën përshkruhen, nga një varg fjalësh dhe fjalish me të cilat shkrimtari flet për to ose me të cilat ai flet vetë për veten. Dhe vetëm përmes fjalëve dhe fjalive ata nga vepra depërtojnë në vetëdijen tonë dhe marrin karakterin e qenieve të cilat ekzitojnë personalisht. Bota e një vjershe, edhe më shumë sesa personazhet e një romani, ekziston vetëm në gjuhën e vjershës, në fjalët e saj. Vjershën mund ta përjetojmë vetëm nëse i lexojmë fjalët e saj, edhe atë nëse i lexojmë vetëm si i ndeshim në vjershë. Nëse i ndryshojmë, nëse e ndryshojmë rendin e tyre, nëse i lexojmë duke ndryshuar ritmin e tyre, do të ndryshojë edhe kuptimi i tyre, por edhe i gjithë kuptimi i saj i brendshëm do të zbehet menjëherë, dhe ndoshta edhe do të zhduket plotësisht. Nga kjo, vjersha, vepra letrare në përgjithësi, jo vetëm që është e shtruar plotësisht në gjuhë, por edhe plotësisht varet nga organizimi i saj.

Sikundër që mermeri, bronxi, druri ose argjili janë matriale me të cilat ndërtohet dhe ekziston vepra skulpturore, ashtu edhe gjuha është material me të cilin materializohet arti poetik dhe realizohet vepra poetike. Andaj raporti midis gjuhës dhe veprës letrare janë shumë më të ndërlikuara dhe të komplikuara sesa raportet midis gurit dhe skulpturës, p.sh. Sartri njëherë i ka quajtur poetët “njerëz të cilët mohojnë ta përdorin gjuhën”. Dhe poetët vërtet shpesh nuk pranojnë ta përdorin gjuhën në të njëjtën formë në të cilën e përdorim në për çdo ditë. Ata nganjëherë dëshirojnë të krijojnë njëfarë gjuhe të veten, të veçantë, gjuhë pa shablone dhe trivialitet, gjuhë maksimalisht të pastër, gjuhë të lirë dhe të përkryer. Ky nuk është synim që nuk i karakterizon vetëm poetët modernë, por më shumë se katër mijë vjet poeti i vjetër egjiptian, Hahepere-Sub, nga koha e dinastisë XII, e filloi “Vajtimin” e tij duke shprehur të njëjtin synim: “Do të dëshiroja të flas me fjalë të panjohur, të shprehem me gjuhën e re, e cila ende s’ka lulëzuar, dhe të mos e përsëris të njëjtën gjë, të mos e shpreh atë që tashmë është vjetëruar, atë që tashmë të parët tanë e kanë thënë”.[2] Kjo në esencë është i njëjti synim të cilin mijëra vjet më vonë poetët dadaistë u përpoqën ta realizojnë në mënyrën më konsekuente. Meqë gjuha ka një fjalor dhe sintaksë të qëndrueshme, ajo bëhet instrument i të menduarit dhe të shprehurit. Ajo, pra, gjuha, na ndihmon të kontaktojmë me njerëzit e tjerë, t’ua komunikojmë mendimet tona dhe si përgjigje e tyre t’i njohim mendimet dhe preokupimet e tyre. Nga këndej gjuha zë vend të rëndësishëm në studimin e letërsisë. Vepra letrare, si realizim gjuhësor, paraqet një kompleks të tërë të dukurive lerare. Me një fjalë, letërsia është një grumbull veprash, prandaj është e pamundur që me rastin e shqyrtimit të letërsisë të mos përfshihet gjuha. Nuk mund të ndërtohet teoria e letërsisë e të mos zhgjidhet çështja e vendit dhe e rolit të gjuhës në shfaqjen letrare, sepse shkrimtari qëndimin e tij dhe disa vlera ua transmeton të tjerëve në realizimin gjuhësor. Bota që paraqitet në letërsi është një botë ireale, e cila ekziston në shpirtin e autorit dhe e cila në shpirtin tonë përjetohet si botë reale, por pa reagimin real praktik tonin në të. Fjalët e gjuhës letrare janë fjalë të bukura, të zgjedhura me kujdes. Andaj edhe gjuha e veprës letrare është e ndryshme nga gjuha e të folurit të zakonshëm. Ajo, pra, gjuha e veprës letrare ka karakter të figurshëm. Ajo shërbehet me figura (fjalë) që shpjegojnë ndonjë dukuri nga jeta dhe cila ka kuptim më të gjërë. Gjuha letrare shpesh merr edhe ngjyrim emocional dhe shpesh kushtëzohet edhe nga karakteri (natyra) i gjinive dhe i llojeve (zhanreve) letrare. Nga këndej del se ndryshe krijohet një vjershë e shkurtër lirike, ndryshe tregimi, novela, romani, drama etj. Prandaj, pa e kuptuar mirë karakterin (natyrën) e gjuhës, nuk mund ta kuptojmë as karakterin (natyrën) e letërsisë. Vepra letrare para së gjithash është krijim gjuhësor si çdo vepër e tjetër gjuhësore. Mendimet, idetë dhe porositë e autorit përcillen në mënyrë artistike përmes tekstit (lat. textus – thurje, gëshetim, lidhje fjalësh), i cili paraqet tërësinë e veprës letrare. Që ta kuptojmë më mirë një vepër letrare varet nga konteksti i saj (lat.contextus nga contexere – bashkëthurje, gërshetim), i cili paraqet fragmentin e kryer të tekstit të shkruar, i cili saktësisht përcakton kuptimin e fjalëve ose frazave të veçanta të përfshira në të, rrethanat në të cilat është krijuar ai. Gjuha e tekstit është një lëmi e veçantë e tekstit. Vepra letrare në kuptimin e ngushtë të fjalës i quajmë ato realizime që kanë rëndësi të madhe për kulturën e tërësishme dmth. ato janë realizime të tilla që përfshijnë përvojën e popujve, bile edhe të njerëzimit. Vlera letrare e teksit mbështetet në mundësitë krijuese të vetë gjuhës, e cila nuk është thjeshtë mjet marrëveshjeje, por në vete bart mundësinë e realizimit (krijimit) të një kuptimi krejt tjetër, të ri, gjegjësisht, formësimin e një bote krejt të re, të menduar. Se sa do të jetë e realizuar një vepër letrare në aspektin artistik, ç’vlera do të ngërthejë në vete, e gjithë kjo varet nga aftësitë kreative të përdorimit të gjuhës artistike gjatë procesit krijues të secilit autor që merret me krijimtari shpirtërore. Vetë vepra letrare e shkruar (modeluar) paraqet një botë më vete, një realitet të ri. Nga kjo edhe gjuha e letërsisë artistike është një lloj i veçantë i ligjërimit. Gjuha e veprës artistike shquhet për funksionin e saj estetik, pra, te lexuesi ajo duhet të ndikojë estetikisht dhe të ngjallë ndjenjën e së bukurës, si synim kryesor i gjuhës. Pasuria gjuhësore, si tipar kryesor i veprës letrare, përfshin në vete fjalët dhe kuptimet e tyre, shprehjet dhe figurat e ndërtimit sintaksor, tipat e ligjërimit, stilet dhe gjithë trashëgiminë e krijimtarisë folklorike të taditës letrare. Gjuha e veprës letrare duhet të jetë gjuhë shprehëse (ekspresive) dhe emocionale. Ajo duhet të jetë gjuhë e figurshme. Ajo duhet të ketë karakter fytyrëzues, duke paraqitur pamje dhe dukuri, veprime etj., të cilat në përfytyrimin tonë duhet të dalin si pamje të gjalla. Pra, shkrimtarët e përdorin gjuhën në të gjitha aspektet duke filluar nga tingujt e deri te organizimi i saj kryesor, tipat e ligjërimit dhe stileve. Nga kjo vepra artistike nuk është vetëm si krijim artistik, por edhe si krijim gjuhësor.

Jo të gjitha veprat i përkasin letërsisë. Shumë vepra të tjera i përkasin shkencës, filozofisë, historisë apo fushave të tjera të aktivitetit njerëzor. Letërsia si fushë e krijimtarisë njerëzore dallon nga shkencat e tjera në shumë pikëpamje. Do të thotë se ekzistojnë dallime midis procesit krijues në letërsi dhe atij hulumtues. Letërsia dhe shkenca dallojnë midis tyre edhe për nga mënyra e përpunimit të objektit që kanë në shqyrtim. Shkenca e përpunon lëndën e vet me anë të koncepteve (nocioneve), jep të dhëna dhe i konstaton faktet, duke ndikuar kështu në njohjen dhe arsyen e njeriut. Në shkencë kemi hulumtimin, metodat hulumtuese dhe zbulimin, qëllim kryesor dhe i fundit i shkencës. Vetë nocioni letërsi artistike tregon dallimin midis veprave shkencore dhe atyre letrare në kuptimin e ngushtë të fjalës. Shkenca si dije mbi metodat dhe hulumtimet e argumentuara, kurse letërsia mbështetet mbi imagjinatën, invencionin, kreacionin. Ajo që i dallon veprat letrare dhe ato shkencore është gjuha specifike e njërës dhe e tjetrës. Vepra letrare, për dallim nga ajo shkencore, lëndën e saj e paraqet me figura, në lëvizje të vazhdueshme që shkakton iluzionin mbi jetën e cila zhvillohet para lexuesve dhe ata me tërë qenien e tyre marrin pjesë në të, me shpirtin dhe ndjenjat, ajo shkakton emocione, shqetësime dhe përcaktim aktiv ndaj ngjarjeve dhe synimeve të personazheve në vepër. Këtu qëndon epërsia e letërsisë mbi shkencën, në ndikimin e saj të dyfishtë mbi njeriun – në atë njohës dhe emcional, sepse letërsia paraqet jetën, përpjekjet, vuajtjet dhe luftën e pandërprerë të popullit për të drejtat e tij, ajo e njeh lexuesin me të kaluarën, zakonet e mënyrën e jetës, me njerëzit dhe karakteret, me format e luftës dhe fazat nëpër të cilat ka kaluar populli. Lexuesi nuk mund të qëndrojë indiferent ndaj asaj që ndodh në vepër sikuse ndaj konstatimeve shkencore, por reagon aktivisht ndaj ngjarjeve dhe njerëzve të cilët i paraqet shkrimtari. Derisa qëllimi i letërsisë është krijimi i veprës letrare që është në funksion të së vërtetës, vepra shkencore synon të vërtetën shkencore. Veprat letrare artistike, për dallim nga shkenca apo filozofia që synojnë të krijojnë një pamje të sistemuar të njëmendësisë, nuk përmbajnë vetëm njohuri specifike të njëmendësisë, por e modelojnë dhe e formësojnë këtë njëmendësi.

Veprat letrare shprehin edhe qëndrimin e tyre specifik kreativ ndaj së ardhmes, andaj ato jetojnë gjatë dhe nuk vjetërohen ashtu siç vjetërohen veprat e mëdha shkencore. Këtë e dëshmojnë edhe veprat e letërsisë antike siç janë “Iliada” dhe “Odisea”.

Veprat shkencore shquhen për racionalitetin e tyre, ato i drejtohen intelektit, arsyes, kurse veprat letrare u drejtohen ndjenjave njerëzore. Ato dallojnë edhe për nga ligjërimi. Në letërsi kemi ligjërimin artistik, kurse në shkencë kemi shkrimin joartistik. Kënaqësinë që ndjejmë kur lexojmë një vepër letrare, nuk e ndjejmë në veprat shkencore. Veprat letrare i shquan emocionaliteti, të cilin nuk e ndeshim në veprat e fushave të tjera shkencore. Gjuha e artit është gjuhë simbolike, gjuhë emocionuese; gjuha e shkencës është gjuhë precize dhe joemocionuese; gjuha e letërsisë është gjuhë e figurshme, kurse gjuha shkencore është gjuhë e argumentuar dhe precize; gjuha e shkencës shpreh një mendim objektiv, kurse gjuha e letërsisë ka kuptim figurativ dhe fjalët marrin ngjyrime kuptimore, ajo është e gjallë, e pasur dhe e larmishme etj.

 

FUNKSIONI SHOQËROR I LETËRSISË

Meqë vepra letrare realizohet përmes gjuhës, kurse gjuha para së gjithash shërben si mjet marrëveshjeje midis njerëzve, është e qartë se edhe letërsia duhet trajtuar si krijim shoqëror, si diçka që ka kuptim vetëm brenda jetës shoqërore. Veprat letrare përfshijnë në vete përvoja dhe njohuri mbi dukuritë e ndryshme të natyrës dhe të shoqërisë, ato flasin poashtu tërthorazi dhe drejtpërdrejt mbi jetën shoqërore. Veç kësaj edhe shkrimtari i përket një shtrese të caktuar ose klase shoqërore. Nga kjo, ai, si përfaqësues i ndonjë bashkësie, në veprën e tij shpreh jo vetëm kundërthëniet në shoqëri, por edhe synimet dhe aspiratat e asaj shoqërie. Në vepër, qoftë ajo poezi, roman ose dramë etj. ai paraqet idealet e caktuara shoqërore dhe njerëzore. Duke qenë se shkrimtari i takon një shtrese a klase të caktuar shoqërore, edhe vepra letrare i takon një kohe dhe një vendi të caktuar. Kështu, p.sh. shkrimtarët antikë në veprat e tyre, përmes miteve dhe legjendave paraqesin shoqërinë e kohës, ndërkaq romantikët, përmes imagjinatës dhe ëndrrave të tyre e projektojnë shoqërinë e kohës, realistët prekin në natyrën klasore të shoqërisë duke u përpjekur ta ndryshojnë atë. Por kjo nuk do të ndodhë në të gjitha formacionet apo shkollat letrare, siç ndodh p.sh. me simbolistët që i shmangen (largohen) shoqërisë. Një dukuri të tillë e ndeshim p.sh. në Francë në teorinë e arti për art etj. Letërsia si art i fjalës, është dëshmi e jetës që kushtëzohet nga koha dhe jeta shoqërore në të cilën zhvillohet ajo. Letësia si art i fjalës, nuk flet vetëm për atë që ka ndodhur, por edhe për atë që do të ndodhë. Letësia luan rol të madh shoqëror, të cilin nuk e ka asnjë fushë njerëzore. Ajo, e lidhur me realitetin njerëzor, është dëshmi e atij realiteti. Porositë, mesazhet, që jepen përmes saj, jepen në formë të veçantë dhe ndryshojnë nga veprimtaritë e tjera. Kjo ka ndodhur me të gjithë krijuesit duke filluar nga antikiteti e deri në ditët e sotme. Kështu ka ndodhur me veprat e Homerit apo me tragjeditë e Eskilit, të Sofokliut, të Euripidit e të tjerëve. Në to janë shprehur mendime dhe ndjenja që i përkasin jo vetëm asaj kohe, por edhe sot ato lexohen me admirim. Pas kësaj, nga fundi i mesjetës, shkrimtari i madh italian Dante Aligieri, në veprën e tij me titull “Komedia hyjnore”, ka paraqitur alegorikisht shoqërinë italiane të kohës; Shekspiri, njëri nga dramaturgët më të mëdhenj anglezë e botërorë, në veprat e tij ka paraqitur kontradiktat e thella të shoqërirsë së kohës; Balzaku në “Komedinë njerëzore” në mënyrë të thellë dhe realiste ka paraqitur raportet shoqërore të shekulit XIX në Francë. Madhështia dhe gjithanshmëria e veprës së Balzakut është pohuar edhe nga Engelsi kur thoshte se e ka njohur shoqërinë frënge më mirë nga veprat e Balzakut sesa nga të gjithë historianët, ekonomistët apo sociologët e kohës. Se ç’rëndësi kanë veprat e letërsisë aristike e dëshmojnë edhe veprat e shkrimtarëve të mëdhenj shqiptarë siç janë veprat  Naimit, “Vargjet e lira” të Migjenit, të Ismail Kadaresë etj., që janë një dëshmi për shoqërinë shqiptare dhe që në vete ngërthejnë vlera të mirëfillta letrare artistike.

Nga sa u tha më lart del se letërsia është arti më i popullarizuar dhe luan rol të rëndësishëm në aspektin edukativ dhe kulturor të popullit. Edhe kultura e një populli vlerësohet nga letërsia, kurse kultura e një njeriu sipas asaj se sa ai i njeh dhe i kupton veprat letrare. Nga këndej letërsia gjatë zhvillimit të saj historik pandërprerë ka luajtur rolin ndërmjetësues midis njerëzve dhe ideve të shkrimtarit; ajo ka luajtur rolin e edukatorit dhe të interpretit të natyrës nga e cila është rrethuar njeriu, sepse vepra letrare s’është gjë tjetër veç idesë së shkrimtarit mbi jetën dhe mbi dukuritë e ndryshme shoqërore. Letërsia luan rol të rëndësishëm  në jetën e njeriut, sepse kënaq një nevojë të veçantë të njeriut, karakteristike për të gjithë njerëzit: nevojën e përjetimit dhe të njohjes së botës me anë të shqisës së të vërejturit dhe të kuptimit të veprës letrare artistike. Përjetimi i tillë nxit një kënaqësi të veçantë , të cilën e quajmë kënaqësi estetike ose artistike, të cilën e studion shkenca filozofike e cila quhet estetikë.  Në vepër autori shpreh anët më të bukura dhe më fisnike të njeriut, ajo zhvillon ndjenjat humane dhe ndikon në kuptimin më të mirë midis njerëzve, duke u përpjekur për një jetë më të mirë e më të lumtur të tyre. Shkrimtari në veprat e tij shtron problemet e kohës së tij, të bashkëvendësve të tij, duke u bërë kështu interpret më i mirë i nevojave të shoqërisë dhe gjykatës i rreptë i mashtrimeve dhe i veseve të shoqërisë. Çështjet e lidhura me këtë problematikë i shqyrton sociologjia e artit, e cila studion bazën ekonomike të punës artistike dhe të jetës, origjinën dhe pozitën shoqërore të artistit, qëndrimet ideore të cilat shprehen në veprat e tij dhe në veprimtarinë dhe deklaratat e tij jashtëletrare. Por kur është fjala për pranimin e veprave letrare artistike nga publiku, mbi ndikimin shoqëror të artit si dhe për pranimin ose mohimin e veprave të veçanta artistike në kohët e mëvonshme, atëherë në vlerësimin e këtyre çështjeve, veç sociologjisë së artit merr pjesë edhe historia e estetikës, kurse për veprat letrare edhe historia e letërsisë.

 

 

SHKENCA E LETËRSISË

Gjatë zhvillimit të saj historik letërsinë e kanë përcjellë shkrime (studime) të shumta e të llojllojshme dhe të larmishme. Në këto shkrime autorët e ndryshëm janë përpjekur ta definojnë dhe ta caktojnë karakterin (natyrën) e letërsisë, ta shpjegojnë rolin e saj, ta analizojnë veprën letrare si të tillë. Shkenca që merret me studimin sistematik të letërsisë quhet shkenca e letërsisë. Meqë vepra letrare është një krijim specifik, ajo studiohet në forma dhe metoda të ndryshme. Objekt i shkencës së letërsisë, si një shkencë e veçantë, është vepra letrare, historia dhe ligjsoritë e krijimit të saj dhe vlerat artistike të saj.

Shkenca (dija) e letërsisë përbëhet nga tri pjesë përbërëse të saj: historinë e letërsisë, teorinë e letërsisë dhe kritikën e letërsisë. Secila nga këto degë të shkencës së letërsisë, ndonëse merren me probleme të ndryshme të veprës letrare, ato janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën dhe qëllimi i vetëm i tyre është të analizojnë dhe shqyrtojnë pasurinë shpirtërore në veprat letrare të krijuara në kohë të ndryshme.

   Historia e letërsisë – është degë e shkencës së letërsisë e cila merret me studimin e letërsisë në rrjedhën e saj historike. Ajo studion letërsinë artistike në zhvillimin e saj të vazhdueshëm, duke filluar nga krijimtaria popullore (para shpikjes së shkrimit) deri te veprat letrare të ditëve tona. Ajo studion zhvillimin historik të letërsisë së një populli ose të një epoke. Në kuadër të saj studiohen shkrimtarët e veçantë dhe veprat e tyre, drejtimet letrare, orientimi i përgjithshëm shpirtëror në periudha të ndryshme. Gjatë shpjegimit dhe vlerësimit të një vepre letrare ajo mbështetet në disa faktorë, siç janë: faktori historik, ekonomik, kulturor, ideologjik etj. Kjo dëshmon se vepra letrare është rezultat i rrethanave historiko-shoqërore. Historia e letërsisë mund të kuptohet dhe të interpretohet vetëm në kontekst dhe në lidhje me degët e tjera të dijes mbi letërsinë. Ajo mbështet edhe në kritikën letrare për ta karakterizuar dhe vlerësuar më mirë një vepër letrare dhe për t’i shquar vlerat e saj artistike. Duke e shpjeguar dhe vlerësuar në mbështetje të kritereve teorike vlerën artistike të veprës dhe të shkrimtarit, ajo interesohet edhe për momentin historik në të cilën është krijuar vepra si dhe pranimin e saj nga ana e lexuesit në kohët e mëvonshme, duke caktuar kështu rëndësinë e saj në zhvillimin letrar dhe kulturor të një populli. Kështu, ajo paraqet një kontuinitet historik në këtë zhvillim të cilin e lidh me jetën shoqërore, kulturore dhe shpirtërore të një populli. Ajo e vështron veprën letrare edhe në aspektin e bashkëkohësisë edhe në aspektin e së kaluarës historike dhe të vijimësisë historike të secilës vepër, duke realizuar kështu gjykimin më të plotë mbi rolin dhe vlerën e veprave të veçanta dhe të autorëve të tyre, sepse krijimtaria letrare nuk mund të veçohet nga krijuesi, autori, andaj historia e letërsisë është në radhë të parë histori e shkrimtarëve dhe e veprave të tyre. Ndërkaq historia e letërsisë ka edhe detyra të tjera më të gjëra: ajo tregon për krijimin dhe zhvillimin e letërsisë gojore popullore dhe të krijimtarisë shpirtërore të shkruar, jep të dhëna për kohën kur janë krijuar veprat letrare dhe tregon edhe për ndikimin e epokave letrare dhe të mjedisit në të cilin është zhvilluar puna letrare.

Detyra e historisë së letërsisë është shumë e madhe, sepse ajo e njeh popullin me kulturën dhe zhvillimin e saj, shpjegon rrethanat historike, shoqërore, politike dhe ekonomike në të cilat është krijuar letërsia, i shpjegon historikisht dukuritë dhe ndërrimet e lëvizjeve letrare, drejtimeve dhe të shkollave letrare, duke lujatur rolin e saj edukativ. Historiani i letërsisë, duke zbuluar veprat letrare dhe shkrimtarët në të kaluarën, paraqet dukuritë në letërsitë e popujve të tjerë, lidhjet letrare dhe kulturore me vendet e tjera dhe ndikimet e ndërsjella mdis shkrimtarëve vendës dhe të huaj. Pa interesimin e tyre (historianëve të letërsisë) shumë vepra letrare do të mbeteshin të pastudiuara dhe të pavlerësuara e të panjohura për publikun. Për ta bërë detyrën e tij si duhet nga kërkimtari i së kaluarës historike kërkohet edhe njohja solide e letërsisë dhe shkallë e lartë e kulturës. Në punën e tij ai duhet të mbështetet në një varg disiplinash të ngjashme, të cilat studiojnë jetën e popullit, siç janë: historia, sociologjia, filozofia, psikologjia, gjeografia, gjuhësia etj. do të thotë, të ketë njohuri të përgjithshme mbi zhvillimin e shoqërisë. Mbi të gjitha duhet të ketë njohuri të mira nga teoria e letërsisë, të ketë shije letare dhe kritere të artit të bukur, kjo nga shkaku se çdo historian i letërsisë merret edhe me analizën e veprave letrare, pastaj ta njohë  mirë kritikën letrare, sepse “historiani i letërsisë duhet të jetë edhe kritik, madje për të qenë edhe historian”[3].

Historia e letërsisë, duke u mbështetur në fushat të cilat përfshihen në të, mund të ndahet në: histori e letërsisë kombëtare (nacionale), histori e ( letërsisë krahasimtare (komparative) dhe histori e letërsisë së përgjithshme (botërore).

   Historia e letërsisë nacionale – përcjell zhvillimin në kohë të letërsisë së një populli. Kështu, p.sh. historia e letërsisë shqiptare përcjell letërsinë tonë që nga vepra e parë e deri në ditët e sotme. Ajo synon të vërtetojë fillimin e letërsisë sonë, vendin dhe rëndësinë e veprave të ndryshme, studion periudhat e veçanta letrare, pastaj paraqitjen e zhanreve të ndryshme në nivelin shkrimor të kohës.

   Historia e letërsisë krahasimtare (komparative) – studion lidhjet dhe raportet midis dy e më shumë letërsive, ngjashmëritë dhe dallimet midis letërsive të ndryshme (p.sh. letërsia shqiptare ndaj letërsive evropiane etj.).

   Historia e letërsisë së përgjithshme (botërore) – përfshin në vete të gjitha letërsitë kombëtare. Në të përfshihen veprat më të mira klasike të letërsive të tjera si e mirë e përbashkët artistike dhe kultura e gjithë njerëzimit. Historia e letërsisë së përgjithshme hartohet nga shumë autorë.

   Teoria e letërsisë – ose siç quhet ndryshe poetikë (gr. poietike tekhne  shkathtësi poetike, art poetik), është shkencë e degës së letërsisë e cila studion ligjet, rregullat, normat, parimet dhe kriteret formuese dhe vlerësuese të letërsisë. Ajo është disiplinë shkencore teorike që studion tiparet e përgjithshme të veprës letrare si vepër artistike gjuhësore. Ajo trajton natyrën e veprës letrare artistike, format dhe mënyrën e shprehjes letrare, gjuhën si mjet me të cilin krijohet vepra letrare artistike, pastaj strukturën e veprës letrare, formën artistike të saj, unitetin midis formës dhe përmbajtjes së veprës letrare, dmth. harmoninë që ekziston midis materies gjuhësore (format e saj, tingëllimën dhe kuptimet e përgjithshme gjuhësore) dhe kuptimin që ngërthen në vete një vepër letrare. Ajo studion natyrën e letërsisë, format dhe mënyrat e shprehjes letrare dhe tiparet e përgjithshme dhe të veçanta të veprave letrare si realizime artistike. Ajo interesohet për ligjsoritë e përgjithshme të krijimtarisë letrare dhe parimet e përgjithshme të formësimit të llojeve të veçanta letrare dhe ligjsoritë e kuptimit dhe vlerësimit të veprës letrare. Ajo duhet të marrë parasysh edhe aspektin historik të letërsisë, pataj zhvillimin historik të gjinive të veçanta letrare, të llojeve apo të veprave të veçanta, por pa u interesuar për zhvillimin kronologjik të veprave dhe të historisë së letërsive të veçanta. Nga këndej dalin disa çështje me të cilat merret teoria e letërsisë. Ndër to po përmendim si më kryesore: çështja e procesit të krijimtarisë artistike dhe vendi i njohjes artistike të jetës në krijimin shpirtëror të njeriut (çështje estetike).

Dija mbi teorinë e letërsisë është shumë e vjetër. Ajo daton nga antika. Themelet e poetikës antike i kanë vënë filozofi grek Aristoteli dhe poeti romak Horaci. I pari, Aristoteli, njihet me veprën e tij të njohur me emrin Peri poietikes – Arti poetik, e cila në kohën e tij nuk pati një rëndësi të veçantë dhe shumë shpejt u harrua. Por më vonë për të u shtua interesimi. Rreth vitit 1600 e zbulojnë humanistët, ajo arrin sukses të madh duke u përcjellë me komente të shumta dhe u konsiderua si një bibël e poetikës. Poeti dhe kritiku letrar gjerman, Lesingu, mendonte se teoria e dramës dhe e tragjedisë do të ripërtëritej nëse i kushtohet kujdes i veçantë interpretimit të Poetikës së Aristotelit, duke menduar se pohimet e Aristotelit janë të drejta dhe prandaj të domosdoshme për dramaturgun mesjetar – ndonëse midis tij dhe Aristotelit kishin kaluar shumë vite. Në veprën e tij, që është edhe sot një vepër e rëndësishme teoriko-letrare, flitet për poezinë, për llojet poetike ose gjinitë, për kompozicionin e veprës poetike. Poezia për të, si dhe artet figurative, është mimesis (gr. mimesis – imitim, që do të thotë jo vetëm imitim, por krijimtari artistike). Ai ndër të parët hap çështjen e llojeve ose gjinive letrare (poezinë epike, tragjedinë, komedinë, ditirambin, himnin parodinë etj.), duke folur për përbërësit kryesorë të tyre, vë kufijtë midis poezisë dhe jopoezisë, pastaj përcakton konceptet themelore në strukturën e veprës letrare (fabula, peripecia, episodi, thurja, shthurja, personazhi, ideja) dhe veprën e konsideron si një tërësi të rrumbullakësuar, unike. Pjesa më e madhe i është kushtuar analizës kritike të tragjedisë, ku dallon konceptet themelore me të cilat shërbehemi edhe sot dhe të cilat mund t’i zbatojmë në analizën e poezisë epike: fabula – mythos (dmth. përmbajtja), ethos (dmth. personazhet), të folurit (gjuha poetike) dhe ideja. Në analizën e fabulës Aristoteli shërbehet edhe me terma të tjerë të cilët të pandryshuar kanë arritur deri te ne. Këto terma janë: peripecia (kthesa e plotë e veprimit në kahje tjetër, dhe sërish sipas gjasës dhe domosdosë); episodi: kjo shprehje në tragjedinë greke shënonte një pjesë të veprimit midis këngëve korale, përafërsisht akti, dhe për nga natyra është e shkurtër, ndërsa në poezinë epike episodi i përgjigjet përafërsisht kapitullit dhe shënon veprimin e shkurtër sporadik (dytësor) në kapitull; më e gjatë se në tragjedi ndeshet më shumë në veprën epike se në atë dramatike; thurja dhe shthurja  e veprimit. Aristoteli i kushton kujdes të veçantë gjuhës poetike, sidomos dy bërësve të saj kryesor: fjalorit të zgjedhur të gjuhës poetike dhe figurshmërisë, metaforikës së saj. Sipas tij, gjuha poetike duhet të jetë e qartë, e thjeshtë dhe e rëndomtë.

Me çështjen e poetikës në antikitet është marrë edhe poeti romak, bashkëkohës i Augustit, Kuint Haracie Flak, i cili ka shkruar mesazhin poetik në vargje kushtuar familjes së pizonëve, Epistula ad Pisones, e cila më vonë është emërtuar me emrin e veprës së Aristotelit dhe njihet me emrin De arte poetica ose Ars poetika (Mbi artin poetik). Kjo është një vepër gjeniale. Horaci në këtë vepër përpiqet që me të gjith mjetet e mundshme stilistike të arrijë unitetin e veprës artistike dhe unitetin e kompozicionit të fabulës, unitetin në tipizimin e personazheve, unitetin në gjuhën poetike. Uniteti dhe tërësia duhet të jenë veçoritë thelbësore të veprës poetike. Poetit i lejohet që nga fillimi lirisht ta zgjedhë fabulën, sepse që nga fillimi ai ka për detyrë ta interesojë publikun ta futë në qendër të veprimit, in media res, term që përdoret edhe sot. Kujdes të veçantë – sepse edhe vetë ishte poet – Horaci i ka kushtuar gjuhës poetike duke kërkuar që çdo shkrimtar ta krijojë gjuhën e vet personale dhe ta ripërtëritë dhe ta përsosë atë përherë. Për llojet dhe format poetike Horaci vë rregulla, parime, norma, të cilave duhet të përmbahet çdo poet, nëse dëshiron që t’i vlejë vepra; kështu ai veprës së tij i jep karakter të poetikës normative. Sipas tij, vepra letrare duhet të nxitë kënaqësi dhe gëzim. Horaci ka pasur ndikim të madh në shekujt e mëvonshëm me pikëpamjet e tij teorike, sidomos me konceptin e tij të harmonisë dhe të unitetit të veprës dhe rolin utilitar dhe moralizuas të poezisë.

Një nga autorët e njohur të klasicizmit francez, që është marrë me çështje të poetikës, është Nikolla Boalo (1636-1711). Veç poezisë dhe kritikës, është autor i veprës “Arti poetik” (L’art poetique, 1634), poemë didaktike në katër libra. Libri i parë dhe i katërt u kushtohen pikëpamjeve të përgjithshme, i dyti dhe i treti llojeve letrare. I pari fillon me deklaratën vendimtare se pa dhuntinë e natyrshme s’ka poet dhe vazhdon duke thënë se qenësore në veprën poetike është përmbajtja ideore: “Para se të filloni të shkruani mendoni drejt”. Edhe Boalo kujdesin më të madh ia kushton gjuhës poetike: “Pa të, (gjuhën. shënim imi) edhe poeti më i madh, me gjithë përpjekjet e tij, mbetet shkrimtar i keq”. Nga llojet poetike në librin e dytë Boalo përmend idilën, elegjinë, oden, sonetin, epigramin, rondonë, baladën, madrigalin, satirën, vodëvilin (me këtë emër nuk emërton shakanë tallëse, por këngën tallëse). Në librin e katërt Boalo flet për teatrin dhe për këngën epike në vargje. Në fushën e dramës me këmbëngulje mbron parimin e unitetit të vendit, të kohës dhe të veprimit.

Në shekullin XVIII dhe në fillim të shekullit XIX vjen deri te ndryshimet e reja shoqërore, kulturore, deri te reagimi kundër parimeve të poetikave të mëparshme, sidomos kundër ideve themelore të harmonisë, rendit, rregullave dhe arsyes. Sipas poetikës së kësaj kohe, kryesisht romantike, poetikën e mëhershme e zëvendëson një poetikë e kundërt me të parën, sipas së cilës vepra poetike është prodhim i një gjeniu, i cili krijon vetë dhe të cilit nuk mund t’i parashtrohen kurrfarë rregullash. Në këtë aspekt teorinë e letërsisë e ndihmojnë njohuritë deri te të cilat vijnë kritika letrare dhe historia e letërsisë. Për studimin e letërsisë në kuadër të shkencës së letërsisë mund të flitet nga gjysmea e shekullit XIX. Manifesti i parë historik shkencor në studimin e letërsisë ka qenë hyrja e gjërë e historianit dhe e mendimtarit francez, Ipoli Ten (1828-1893), në Historia e letërsisë angleze (Histoire de la lettérature anglaise, 1893). Sipas Ipolit Tenit edhe në studimin e letërsisë duhet të aplikohen pikëpamjet dhe ligjet e shkencave të natyrës. Po sipas tij, në studimin e letërsisë duhet të merren parasysh: raca, mjedisi dhe koha (La race, le milieu, le moment). Ndërkaq, në shkencën gjermane, filozofi gjerman Vilhelm Diltaj, mendon se shkenca e letërsisë duhet të jetë e pavarur. Sipas tij letërsia nuk mund “të shpjegohet” me ligjet e shkencës së natyrës, por me anë të intuitës, me të cilën shërbehen specialistët e shkencave të natyrës dhe e cila luan rol shumë më të madh sesa në shkencat e natyrës. Në shekullin XX shfaqen orientime të reja në zhvillimin e teorisë së letërsisë si: formalizmi rus, shkolla morfologjike gjermane, kritika e re në Angli dhe në Amerikë, analiza strukturale franceze etj. Në këtë kohë edhe emërtimi poetikë u zëvendësua me emërtimin Teoria e letërsisë sipas veprës Teoria e letërsisë e Rene Velekut dhe Ostin Vorenit, të botua më 1949.

Edhe në letërsinë shqipe janë bërë përpjekje për hartimin e veprave poetike. Me çështje të metrikës shqiptare janë marrë edhe të huajt. Kështu,  për ritmin e rimën në poezinë arbëreshe Benlou (Benloew L.) në vitin 1898 do të shkruajë një broshurë të vogël me titull “Dy rhythme e de la rime dans la poèsie epique des Albanais”, botuar në Bukuresht (1898) në të cilën mes tjerash ai shkruan:”Këngët epike të shqiptarëve paraqesin interes real duke na bërë që të asistojmë në lindjen e rimës, e cila u bë elementi rregullues i krejt poezisë moderne”(cituar sipas Gjergj Zhejit në librin “Vëzhgime metrike, Tiranë, 1980, f. 9). Veç Benloew-ut me studimin e metrikës shqipe do të merren edhe Lambertz, Dietterih dhe shumë të tjerë (sipas E.Çabej, Për gjenezën e literaturës shqipe, Prishtinë, Rilindja, 1970). Me çështje teorike janë marrë disa autorë shqiptarë që me veprat e tyre e kanë pasuruar edhe këtë fushë të letërsisë. E para vepër e këtij lloji në letërsinë shqipe është vepra e Luigj Gurakuqit (Lekë Grudës) me titull Vargënimi n’gjuhën shqype, botuar në Napol në vitin 1906. Ai e shkruan këtë libër për t’u ardhur në ndihmë poetëve të kohës në hartimin e vargjeve. Në mes tjerash ai shprehet kështu: “T’tana këto punë provojnë që edhe ndër na nuk asht i panjoftun vjershënimi e se edhe na nuk kemi n’mëni zanat; por megjithëkëtë vjershat tona nuk i kanë të gjitha virtytet e mjeshtrisë: mund t’jetë se një herë i patën, e se i buernë pastaj tue ecë gojë nëpër gojë prej babet n’djalë.

           Mbasi qi pra vjershat tona mbetne t’pashkrueme e mbas qi u njohne gjithmonë si kangë popullore t’përcjelluna me muzikë, nuk i vueme, për këte, fort oroe vargjet. Mund t’thona se na nuk i këndueme gati kurr’ kangët me za t’ultë për me i shijue mirë harmonin e vargut; e përcuellme gjithherë me muzikë, e kjo na i mëshehi e na i mbloi lajthimet e tija, herë tue zgjatë rrokjet kur ishte ndonji mangut, herë tue i hangër kur ishte ndonji tepër, herë tue largue theksen prej vendit t’saj e tuej e ba me ra ku s’duhej etj. etj.

Kjo m’duket se asht arsyeja për t’cilën s’patëm deri sot vargje t’matun mirë; e edhe sot asht kjo qi na ban mos mos me ia vue fort menden, sikur t’ish shartue n’gjak t’ynë vesi i moçëm. Por tash ma ka ardhë koha t’marrin udhen e drejtë e t’përpiqena…”

Në bazë të asaj që shkruan ai del se është njohës i mirës i teknikës së thurjes së vargjeve popullore, të lidhjes së tyre me muzikën etj.

Përveç Luigj Gurakuqit që merret me vargënimin në gjuhën shqipe më vonë në vazhdën e tij do të  shkruajnë Aleksandër Xhuvani dhe Kristaq Cipo veprën “Fillimet e stilistikës e të letërsisë së përgjithshme” të botuar në Tiranë më 1930, Justin Rrota do ta shkruajë veprën “Letrartura shqype, botua në Shodër më 1934, kurse Dhimitër S. Shuteriqi në vitin 1947 do ta botojë librin e tij me titull “Metrika shqipe”. Më vonë do të shkruhen edhe tekste të tjera të teorisë së letërsisë. Në këtë mes po përmendim librin “Teoria e letërsisë” të Gani Lubotenit, të botuar në vitin 1964, Zejnullah Rrahmani “Nga teoria e letërsisë shqipe” (1986) etj.

    Kritika letrare – (gr. kριτική, kpίυω – gjykoj, vlerësoj) – është një degë e shkencës së letërsisë e cila merret me vlerësimin dhe gjykimin e vlerave letrare të veprës artistike. Ajo shpesh definohet si ndërmjetësuese midis veprës letrare dhe lexuesit. Ajo ka për qëllim që sa më thellësisht ta zbulojë kuptimin dhe bukuritë që fshihen në veprat konkrete letrare të së tashmes e të së kaluarës, për t’u lehtësuar lexuesve kuptimin sa më të plotë dhe kënaqësinë që ndjejnë kur i lexojnë ato. Kritika letrare ndërtohet dhe zhvillohet eksluzivisht mbi bazat e përshtypjeve individuale të veprës së lexuar dhe mbresave të cilat i lë vepra letrare, pa pasur nevojë që ato të përfshihen në ndonjë sistem shkencor të të menduarit dhe të studiuarit të letërsisë.

Kritika letrare, si degë e veçantë e shkencës së letërsisë, ka për detyrë ta vlerësojë vlerën e veprës letrare dhe të tregojë se ç’rëndësi ka ndonjë vepër në çastin kur ajo botohet (publikohet). Për ta kryer ashtu si duhet punën e tij, kritiku letrar duhet të ketë njohuri të gjithanshme shkencore dhe përvojë të madhe jetësore. Detyra e tij është të shpjegojë atë që është më e fshehtë dhe më e ndërlikuar në veprën letrare e këto janë mendimet dhe idetë e shkrimtarit. Ai duhet të flasë për rrethanat dhe kushtet shoqërore nga të cilat kanë dalë idetë e shkrimatrit, t’i shpjegojë karakteret si bartës të pikëpamjeve të caktuara dhe si përfaqësues të mjedisit të caktuar, të klasës dhe shtresës shoqërore dhe të tregojë për ndikimet e shkrimtarit. Kritiku duhet të tregojë se ç’risi paraqet publikimi i një vepre në letërsi, në kohën kur ajo është shfaqur dhe ç’ndikim ka pasur ajo në zhvillimin e mëtejshëm të letërsisë. Kritiku letrar e vlerëson veprën me masat që zotërojnë në letërsinë bashkëkohore, por duhet të futë në të dhe shijen e kohës kur ka lindur vepra, ta kuptojë nivelin e zhvillimit letrar, ai, jo vetëm që ndërmjetëson midis veprës dhe lexuesit, por shpjegon edhe kuptimin e veprës dhe nxjerr në pah ato përfundime mbi jetën nga e cila ka dalë shkrimtari me veprën e tij letrare. Nga e gjithë kjo kërkohet që kritiku letrar duhet të ketë dije dhe kulturë të gjërë madje edhe më shumë se shkrimtari. Në radhë të parë të posedojë një kulturë të gjërë dhe të gjithanshme letrare, të njohë letërsitë dhe historitë letrare të më shumë popujve dhe vendeve, dije nga historia, ekonomia, gjeografia dhe shkencat e tjera, sidomos të ketë njohuri nga filozofia dhe historia e saj.

Vepra letrare, si botë më vete, mund të interpretohet në mënyrë të ndryshme. Nga kjo edhe forma të ndryshme të kritikës letrae.

    Kritika stilistike – si lloj i kritikës është e lidhur ngushtë me stilin dhe stilistikën. Kritika stilistike mbështetet në elementet stilistike të veprës letrare. Si bazë e kësaj kritike merret “Estetika”e Benedeto Kroçes, ndërsa përfaqësues të kësaj kritike merren Leo Spicer, Emil Shtajger etj.

    Kritika estetike – e studion veprën letrare vetëm në aspektin estetik dhe zbaton kriteret estetike në vlerësimin e veprës letrare duke lënë anash vlerat e tjera të veprës. Nga aspekti historik, gjurmët e kritikës estetike i gjejmë në vështrimet e para të shprehjes gjuhësore dhe të tipareve të saj. Vlera e veprës artistike matej sipas begatisë së mjeteve shprehëse gjuhësore, stilistike. Vrojtohen dhe shënohen tropet, figurat dhe inversionet, sistemohen dhe normohen. Më së shumti në këtë aspekt ka kontribouar retorika klasike greke e cila e përpunon gjërësisht dhe në mënyrë shteruese terminologjinë për mjetet themelore stilistike, të pranuara në pjesën më të madhe edhe në shkencën bashkëkohore të letërsisë. Kriteret e kritikës estetike kanë ndryshuar gjatë historisë. Renesansa evropiane në pjesën më të mirë i ka gjetur modelet e veta në veprat e shkrimtarëve antikë grekë e romakë. Ata përpiqen t’i gjallërojnë idealet antike, klasicistët francezë dhe teoricienët e tyre në shekullin XVII, por jo për një kohë të gjatë. Paraqiten synime të tjera dhe kritika estetike do të vërë ideale të tjera të cilat do të vijnë me shënime doktrinare: sërish për një kohë të caktuar. Megjithatë, në shqyrtimin e mundshëm historik të kritikës estetike vërtetohet bindja gjithnjë e më e madhe që veprën letrare duhet vështruar, në të vërtetë, me të gjitha rrethanat e rëndësishme dhe të domosdoshme, por para së gjithash në autonominë e saj relative. Kritika estetike bashkëkohore thekson nevojën që vepra artistike sa më shumë të çlirohet nga varësia e të tjerave, nga synimet jashtëartistike dhe antiartistike.

   Kritika impresioniste (fr. impressionisme – përshtypje) – është lloj i kritikës letrare, e cila si kriter themelor për vlerësimin e veprës letrare merr përshtypjen, impresionin të cilin e ngjall vepra letrare. Kjo kritikë lindi në Francë nga fundi i shekullit XIX dhe e mori emrin sipas veprës së Zhyl Lemetrit “Impresionet teatrore” (Impresions de théatre, 1898). Termi impresionizëm së pari ndeshet në artet figurative dhe paraqet teknikën e caktuar të punës në zgjidhjen e motiveve pikturale. Sipas Zhyl Lemetrit, kritiku letrar duhet të mbështetet në mbresat që ngjall vepra letrare tek ai. Detyra e kritikës është të kumtojë përjetimin e veprës artistike dhe kritiku shpesh merret me atë që e preokupon më së shumti në vepër dhe rreth veprës. Në vend që të gjykojë në bazë të sistemit të caktuar kritik dhe të parimeve të caktuara, kritiku do të duhet të tregojë shenja simpatie ndaj veprës. Në esencë të saj qëndron bindja se nuk ekziston e vërteta mbi veprën aristike dhe kritiku nuk duhet të gjurmojë kot pas saj, por duhet që spontanisht të lëshohet në përshtypjen estetike të cilën e shkakton vepra  dhe që spontanisht t’i përshkruajë reaksionet e shpirtit dhe të sensibilitetit të tij në atë përshtypje. Përfaqësuesit e kësaj kritike mendojnë se nuk ekziston kritika objetive, as që është e mundshme një kritikë e tillë, sikundër që nuk ekziston as arti objektiv, sepse secili kritik vë në veprën e tij temperamentin e vet personal, sensibilitetin, botëkuptimin dhe ndjenjën e tij mbi jetën. Duke marrë parasysh se kritika nuk mund ta njohë të vërtetën mbi veprën letrare dhe domethënien e saj të vërtetë, ambicien e tij kritiku, sipas kritikës impresioniste, duhet ta kufizojë vetëm në atë që, me rastin e veprës, ta paraqetë impresionin e vet personal, që me anë të gjykimit të lirë, jo të domosdoshëm në asociacionet dhe lojën e shpirtit të tij, të paraqesë atë që ndodh në të me rastin e përjetimit të ndonjë vepre.

   Kritika semiologjike – në qendër të studimeve të saj ka shenjën (gr. semeion – shenjë). Metodën semiologjike i pari e ka përcaktuar Ferdinand de Sosyri në gjuhësinë strukturale. Idetë linguistike të Sosyrit kanë shërbyer si bazë dhe model për studime të përgjithshme semiotike dhe për studimin semiotik të letërsisë. Meqë vepra letrare realizohet përmes gjuhës dhe analiza e saj nuk mund të bëhet pa nalizën gjuhësore të veprës e cila shpjegohet përmes shenjave.

***

Në rastet e shumta, në praktikë, gërshetohen premisat e kritikave të ndryshme, dhe vërtet, shumë pak kritikë i zbatojnë ekskluzivisht vetëm premisat e një metode kritike. Kritikët e rëndësishëm ia kanë përshtatur metodën e tyre tipareve të veprës letrare, sepse ajo vetë, me vlerat e saj letrare, i ka zgjëruar metodat e veçanta, ka realizuar pikëpamje të reja, i ka ndryshura premisat e mëparshme duke sjellë premisa të reja.

Roli i kritikës në zhvillimin e letërsisë është shumë i rëndësishëm; ndikimi i saj, përkundër gabimeve të shpeshta dhe hutive, nuk mund të kontestohet. Ka bërë shumë në shpjegimin e veprave më të rëndësishme letrare, në ndërmjetësimin e veprës letrare dhe të publikut, në përhapjen e kulturës së përgjithshme letrare dhe në ruajtjen e mendimit të caktuar letrar (kushteve dhe mjedisit për krijimtari letrare). Ka zbuluar vlerat e vërteta letrare dhe ka kontribouar shumë në vërtetimin e një kierarkie të mundshme në realizimet letrare.

Është krejt e padrejtë t’i kontestohet çdo rëndësi në jetën dhe zhvillimin e letërsisë, sikundër që veprojnë shumë letrarë.

Kritika biografike – e shpjegon veprën letrare duke u mbështetur në biografinë e shkrimtarit. Edhe pse interesimet e para i ndeshim që në kohën antike, materiali biografik nuk është shfrytëzuar sistematikisht si metodë kritike deri në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kjo nga që në kohën e romantizmit kësaj metode i kanë kushtuar rëndësi të madhe. Poetët romantikë shkruanin shumë për veten, për ndjenjat e thella të tyre, duke lënë pas vetes shumë rrëfime autobiografike (Bajroni, Pushkini etj.). Parimet themelore të metodës biografike i ka formuluar shkrimtari dhe kritiku francez Sent-Bev, i cili në lidhje me këtë thotë: Mund të kënaqem me veprën letrare, por e kam vështirë të jap gjykim pa pasur parasysh njeriun i cili e ka shkruar (Sait-Beuve: Chateaubriand). Por sot kjo metodë është vjetëruar. Për këtë metodë në mënyrë kritike flet edhe teoricieni i letërsisë Rene Velek në studimin e tij “Letërsia dhe biografia”, duke theksuar se vepra artistike më parë mund ta materializojë “ëndrrën” e autorit sesa jetën e tij të vërtetë. Vepra mund të jetë edhe një “maskë”, dëshirë e autorit për t’i ikur një jete të tillë. Vepra artistike nuk është dëshmi autobiografike. Ne e dimë ç’është homerike edhe pse nuk e njohim biografinë e Homerit. Konsiderohet se jeta e shkrimtarit është sintezë e çdo gjëje që gjendet edhe në veprën letrare. Vjershat, romanet e vepra të tjera bëhen më të kuptueshme nëse njihen rrethanat e krijimit të tyre nga shkrimtari. Detyra kryesore e kritikës biografike është rikonstruimi i jetës së shkrimtarit, sepse në të gjenden të gjitha fshehtësitë e punës krijuese të tij. Kështu janë krijuar – por krijohen edhe sot – biografitë e shkrimtarëve të cilët kanë zbuluar dhe njohuri të dobishme mbi lidhjet midis letërsisë dhe jetës. Por i tërë materiali, të cilin e kanë sjellë biografitë e letrarëve, nuk ka qenë edhe aq i nevojshëm. Herë-herë është heshtur problemi i krijimtarisë letrare, sepse kritika biografike ka dëshiruar ta zbulojë në jetën private dhe shoqërore të shkrimtarit e jo në vetë veprën.

Kritika sociologjike – merret me analizën e tekstit duke marrë parasysh rrethanat shoqërore në të cilat ka jetuar dhe vepruar shkrimtari. Sipas kësaj kritike edhe karakteri (natyra) e veprës letrare është shoqërore. Ndonëse vepra letrare në përgjithësi kushtëzohet nga faktorët shoqërorë, por me rastin e analizës së tekstit letrar lë anash vlerat e tjera të veprës, siç janë ato estetike, stilistike, semiologjike, që e shquajnë dhe e karakterizojnë krijimin letrar. Në aspektin metodologjik është e afërt me kritikën ideologjike.

Kritika filozofike – në analizën e veprës letrare mbështetet në konceptet filozofike që shfaqen në veprën, siç janë çështja e ekzistencës njerëzore, absurdi, kotësia e jetës etj. Kjo metodë ka mbështetjen në fenomenologjinë e Edmund Huserlit, pastaj në ontologjinë si shkencë filozofike dhe mbi të qenmen, mbi atë që ekziston. Sipas studiuesve të ndryshëm (Rene Velek etj.), vepra letrare nuk mund të vlerësohet vetëm në bazë të mendimeve filozofike, duke pasur parasysh si janë strukturuar mendimet e tilla. Tomas Stern Eliot thotë: as Dante, as Shekspiri në të vërtetë nuk kanë menduar asgjë. Dostojevski dhe Tolstoi shpesh janë shqyrtuar vetëm si filozofë dhe mendimtarë fetarë. Në kohën e simbolizmit në Rusi paraqitet një shkollë e tërë e kritikëve “metafizikë”, e cila e interpreton letërsinë me anë të qëndrimeve të veta filozofike. Kjo do të thotë se mënyra e organizimit të veprës letrare është ajo që e përcakton edhe vlerën e saj.

Kritika gazetareske – është formë specifike e kritikës letrare artistike e cila shkruhet nëpër gazetat e përditshme dhe në ato periodike letrare e kulturore. Ajo kryesisht merret me veprat letrare, me letërsinë, artet e tjera, por edhe me radion dhe televizionin. Për nga forma e jashtme kritika gazetareske  është pjesë e gazetarisë, respektivisht e gazetarisë letrare, kurse për nga esenca ajo është pjesë e letërsisë. Ajo e përcjell krijimtarinë letrare bashkëkohore, veprat e sapobotuara. Ajo shkruhet për publikun e gjërë lexues, andaj duhet të jetë komunikative. Meqë publikohet në një kënd të caktuar në gazetë, në një kohë të kufizuar në radio apo televizion, ajo duhet të jetë shumë koncize, duke i thënë vetëm ato që janë qenësore (esenciale) për një vepër letrare, anët pozitive dhe të metat e veprës letrare.


PROCESI  KRIJUES

 

Me procesin krijues kuptojmë rrjedhën e krijimit të një vepre letrare, pra, procesi krijues është i lidhur ngushtë me punën që bën shkrimtari në procesin e krijimit të veprës letrare. Ky proces është i ndryshëm në llojet e ndryshme të artit dhe te çdo artist ai ndryshon. Deri te realizimi i një vepre letrare artistike është një rrugë shumë e gjatë dhe e mundimshme dhe zgjat një kohë shumë të gjatë. Procesi krijues i veprës letrare varet nga shumë faktorë: së pari nga vetë personaliteti i shkrimtarit, nga pikëpamjet e tij mbi botën, nga prirjet dhe aftësitë e tij, nga qëllimi që i ka parashtruar ai vetes dmth. nga momentet subjektive të krijuesit; nga ana tjetër, krijimi i një vepre letrare kushtëzohet edhe nga momentet objektive, si, p.sh. me momentin historik në të cilin krijohet vepra, nga rrethanat në të cilat jeton dhe krijon shkrimtari, nga ndikimet e jashtme dhe të brendshme, nga arritjet në atë fushë dhe lloj letrar në të cilin krijon ai, nga metoda letrare që e zgjedh akëcili autor etj. E gjithë kjo në esencë është një punë mjaft e ndërlikuar dhe mjaft e ndijshme.

Në kohët e lashta procesi krijues lidhej me religjionin, por, edhe sot ka krijues që aktin e tyre kreativ (krijues) e konsiderojnë si proces me karakter fetar (hyjnor), kurse frymëzimin e konsiderojnë si dhunti të hyjnisë (Zotit). Përpjekja që krijimtaria letrare të hyjnizohet ose t’i jepet karakter sakral, shkencëtari Belvijan e shpjegon kështu: fjalëve dikur u është dhënë fuqi magjike e kjo ka mundur të dalë vetëm nga qeniet e mbinatyrshme (mbinjerëzore) dhe hyjnive. Prej këndej, si poetë dhe artistë të parë, sipas legjendës, shfaqen hyjnitë dhe muzat (sipas mitologjisë greke ishin vajzat e Zeusit e Mnemozinës (Kujtesës). Ato ishin nëntë dhe mbronin format e ndryshme të artit: historinë, poezinë lirike, muzikën, tragjedinë, etj. [4]Në kuptimin e figurshëm, fjala muzë do të thotë frymëzim (FM, f. 171). Vetë akti poetik konsiderohej si“frymëzim i shenjtë”(sacer furor), gjatë të cilit “të frymëzuarit” pranonin porositë e hyjnive. Edhe grekët e lashtë poezisë i mëvishnin prejardhje hyjnore. Prej këndej procesi krijues konsiderohej si entuziazëm i cili vjen nga ndikimi dhe vullneti i hyjnive. Krijuesit indas kanë qenë krijues më të lirë në raport me hyjnitë e legjendave të vjetra helene mbi varshmërinë fetare të poetëve nga fuqitë e mbinatyrshme. Poeti u është mirënjohës hyjnive, por që moti te indasit është bërë i vetëdijshëm duke konsideruar se Shpirti i njeriut është bravë përmes së cilës shihet e gjithë gjithësia (nga Upanishada). Ata madje flasin edhe për himnet si komponime ose vepra të vetat. Krijimet e tyre i krahasojnë me veprat e drugdhendësve, vegjëtarëve dhe grabujëndreqësve dhe i shpjegojnë natyrshëm (Radakrishna). Edhe helenët poezisë i mëvishnin prejardhje hyjnore. Nga këndej edhe procesi krijues konsiderohej si lloj entuziazmi që vjen nën ndikimin dhe vullnetin e hyjnive. Me të drejtë është thënë se “shfaqja e hyjnive e cila e inspiron poetin, askund s’është theksuar aq shumë sa te helenët” (Anica Saviq-Rebac). Por, përkundër kësaj, ka pasur edhe të atillë, të cilët poezinë e konsideronin si krijim të pastër njerëzor (Lasi nga Parioni, Soloni ose poeti Arqilok). Platoni, ndërkaq, mbron idenë e entuziazmit hyjnor të krijimit të poezisë. “Muza, thotë ai, së pari vetë i frymëzon poetët me entuziazmin hyjnor”, “drita e arsyes” nuk ndihmon asgjë aty, veçoritë personale të poetit, talenti nuk luajnë kurfarë roli. Për arsyetimin e tezës së tij ai përmend rastin e poetit Tinih nga Halkida, i cili s’ka shkruar asgjë të denjë për t’u kujtuar, veç një peoni (himni, himn kishtar, fig. lëvdatë, lavdithurje, shënim imi)), për të cilin, sipas pohimit të tij, e kanë frymëzuar muzat. Nga kjo Platoni nxjerr këtë përfundim: “këngët nuk janë njerëzore, as vepra njerëzore, por hyjnore dhe vepra hyjnore … poetët s’janë gjë tjetër veçse interpret të hyjnive dhe atë secili në pushtetin e atij hyu, të cilin e ka zgjedhur si armë të tijën”[5]. Platoni shumë herë i kthehet entuziazmit poetik duke futur nuanca të reja, por duke mos u shmangur nga qëndrimi themelor, i cili përmblidhet në fjalët vijuese: …”ai i cili pa frymëzimin e muzave u afrohet altarëve të krijimtarisë poetike, duke menduar se me shkathtësinë e tij do të bëhet poet i vlefshëm, mbetet i pashkathët dhe poezinë e tij si gjë racionale, e errëson poezia e atij i cili këndon në entuziazëm” (“Gostia”). Poeti Pindar nuk e hedh poshtë, sikurse Platoni, rolin e arsyes në krijimtari, ai mendon se s’ka poezi pa entuziazëm, por as pa vetëdije. Aristoteli e rehabiliton talentin individual të poetit dhe me theksimin e rëndësisë së “tehne-s”, tërthorazi e heq nga poeti aoreolin hyjnor. Në procesin krijues Aristoteli rëndësi të veçantë i kushton “gjallërisë” së ngjarjes, e kjo varet nga imagjinata e poetit: “sepse vetëm kështu, nëse poeti i sheh shumë qartë ngjarjet para vetes, sikur të ketë marrë pjesë vetë në to, mund të gjejë atë që i ka hije dhe më lehtë t’i shmanget asaj që nuk mund të pajtohet me të” (Rečnik književnih termina, Nolit, Beograd, 1986, f.775).  Sipas Aristotelit poeti nuk posedon vetëm aftësinë e vëzhgimit të gjallë, por edhe depërtimin në natyrën e personazhit që e paraqet, “sepse”, thekson Aristoteli, “nga natyra më shumë u besoj vetëm atyre poetëve të cilët me forcën e kënaqësisë së tyre vetjake mund të përcjellin në ndjenjat të cilat i paraqesin, dhe më me vërtetësi do ta paraqetë marrëzinë ai i cili vetë marrëzon, kurse hidhërimin – ai i cili vetë hidhëron. Prandaj poezia është për atë i cili është shumë i talentuar ose për atë i cili është jashtëzakonisht temperament: të parët lehtë mund të kalojnë në të gjitha gjendjet dhe raportet, kurse të dytët lehtë kalojnë në ekstazë” (po aty, f. 775). Horaci, në aspektin e procesit krijues vazhdon dhe e zhvillon idenë e Pindarit se “as të mësuarit nuk mund pa talentin e pasur, as talenti i pagdhendur. Në gjë kërkon ndihmën e mbështetjen miqësore të tjetrës”. Dhuntia dhe puna duhet të ecin bashkë. Poeti i Horacit s’pret asgjë nga muzat. Vetëm të mësuarit s’është i mjaftueshëm. Këtë mendim e mbështet edhe indasi Bhamaha duke e shprehur me anë të vargjeve: “Ç’është pasuria pa njohjen e mirësjelljes/ Dhe ç’paraqet nata pa hënë/ Dhe ç’vlen arti i të folurit të bukur/ nëse në të s‘ka kurfarë talenti./ Të marrët poashtu i mësojnë rregullat e poezisë/ kurse mësuesi i mëson me shkathësi;/ por një poemë do të lindë vetë/ nëse shpirti i poeti është i frymëzuar”( po aty, 775). Por paraqiten edhe të atillë të cilët procesin krijues e  reduktojnë në shkathësi, në shkathtësinë e përdorimit të fjalëve, në formë. Në Kinë, p.sh. në kohën e dinastisë “Tre mbretëritë”, disa poetë proklamojnë parimet e “artit për art”, duke konsideruar se vlera e vërtetë e poezisë qëndon në artizmin e lartë të saj. Lu Ki në mënyrë të veçantë është i njohur me poemën e tij mbi literaturën me titull “Wen Fu”. Ai në hollësi flet mbi rolin e varirimit të tonit, mbi shkathtësinë poetike, por edhe mbi fshehtësinë e frymëzimit për të cilin nuk dihet as kur vjen, as kur ikën. Gjatë frymëzimit “të gjitha aftësitë shpirtërore funksionojnë në mënyrë të përkryer dhe shpejt … fjalët shpërthejnë nga buzët si burimi …”dhe kur euforia krijuese pushon, poeti “mbetet i thatë si shtrati i lumit të vdekur …”(po aty, 775)

Në mesjetë dhe gjatë renesansës poashtu është folur shumë mbi origjinën dhe shkaqet e entuziazmit poetik. Estetizantët kishtarë hyun e krishterë e vendosnin në piedestalin e së Mirës më të lartë ose Idesë, poetin e drejtonin që tek ai të kërkojë burimin e të gjitha inspirimeve dhe bukurisë. Tash “entuziazmi i shenjtë” merr tipare kristiane. Në shekullin XVI “mezi ka qenë e mundur të veçohet dikush i cili të mos ketë folur për gjeniun dhe për entuziazmin poetik, për inspirimin dhe invencionin dhe ka folur për to si  parakushte të domosdoshme për krijimin e veprës poetike” (M. Pantić) (po aty, f. 775). Vetëm disa  edhe më tej në aktin krijues shihnin shprehjen e “shpirtit qiellor” (Minturno), kurse të tjerët, si Frakastori, konsideronin se furor poeticus (entuziazëm poetik, zjarr i krijimit poetik – shënim imi) s’ka lidhje me hyjninë,  por është rrjedhojë e aftësisë së poetit të lidhë bukurinë e përmbajtjes dhe bukurinë e formës. S’janë të rrallë ata të cilët ndajnë mendimin e Vidit: procesi krijues është një koncentrim i jashtëzakonshëm i tërë qenies së poetit. Ai nuk guxon të lejojë që me të “të udhëheqë rasti i papritur dhe joekzistues … dhe çdo gjë le të zhvillohet në pajtim me arsyen”(po aty, 775) Pra, poeti krijon sipas një plani të caktuar më parë, ai mendon për çdo hollësi, krijimi s’është spontanitet i pastër, as entuziazëm iracional, por dije (aftësi) e vetëdijshme, para së gjithash njohja e shkëlqyer e instrumentit gjuhësor. Ata të cilët kanë hapur rrugë të reja të poezisë ishin rreptësisht kundër “rregulldhënësve”, por për autencitetin poetik i cili është shprehje e talentit individual. Kontestin midis atyre që janë për talentin e natyrshëm dhe entuziazëm dhe atyre që janë për vetëdije dhe rregulla, me mendjehollësi e ka zgjidhur Aretino: “Dijeni, pra, se dhuntia e natyrshme pa ushtrime është farë e mbyllur në fyshek, kurse shkathtësia pa dhunti të natyrshme nuk paraqet kurgjë”. Poetistët dhe krijuesit e renesansës kanë dhënë shpjegime të rëndësishme mbi funksionin e fantazisë, mbi rolin e rastit, karakterin e së çuditshmes. Përfaqësuesit më të rëndësishëm të mendimit poetik të shekujve XVII dhe XVIII dhe pse theksonin rolin vendimtar “të arsyes supreme” (raizon suprême), nuk e mohonin rolin e talentit dhe të invencionit. Madje edhe Boalo, legjislator i doktrinës klasiçiste, është dashur ta pranojë domosdonë e talentit poetik, rolin e imagjinatës dhe të invencionit. Të njëjtën gjë e kanë pohuar edhe “racionalistët” më të mëdhenj të shekullt XVIII, Volteri dhe Didëro.

Me romantizmin fillon një epokë e re e lirisë poetike, shprehja e besimit se poetit i lejohet të përshkruajë çdo gjë; vetë akti poetik është shpjeguar shumëfish, si shprehje e gjeniut të gafrruar i cili nuk njeh kurrfarë ligjesh, veç imperativit të imagjinatës së tij, dhe “lëvizjes së shpirtit të tij”si profetizëm (përzierje e entuziazmit mistik dhe vokacionit universal) të llojit të veçantë. Për të arritur dei te gjendja e euforisë poetike duhet “bredhur në ëndrra në regjionet eterike, të harrohet zhurma e tokës duke e dëgjuar harmoninë qiellore dhe të vëzhgohet universi i tërë si simbol i emocioneve të shpirtit”(po aty, f.776). Vordsforti konsideron se poeti romantik ka një cilësi të veçantë krijuese: “gjërat e papranishme ndikojnë tek ai sikur të ishin të pranishme … aftësia që në vete t’i parafytyrojë pasionet të cilat vërtetë qëndrojnë larg asaj të jenë të njëjta sikurse ato që burojnë nga ngjarjet e vërteta …” Forca e “mendimit”, thirrja e sendeve nga largësia përmes imagjinatës edhe më tepër përfytyrimi i gjendjeve dhe i visoreve të panjohura, janë poashtu veçori të procesit krijues romantik. Kolrixhi është përpjekur që ta reduktojë në disa pika esencën e fuqisë krijuese: “Ai i cili s’ka muzikë në vete” kurrë s’mund të bëhet poet i vërtetë, aftësia për të prodhuar kënaqësi muzikore është dhunti e imagjinatës, ajo nuk mund të mbërrihet me asnjë shkathtësi të mësuar, por me talentin e natyrshëm: ‘Poeta naccitur, non fit’”; gjeniu është është objektivitet i shfaqjes dhe aftësi e kënaqësisë në ato situata, ndjenja, objekte që gjenden jashtë poetit; gjeniu s’është imitator i natyrës, figurat poetike të tij kanë “ndikim që të shumtën ta reduktojnë në unitet ose suksesionin në pabeftësi”; shenja e fundit e gjeniut: thellësia dhe fuqia e mendimeve: “Askush s’ka qenë ende poet i madh dhe, në të njëjtën kohë të mos ketë qenë edhe filozof i thellë”( po aty, 776). Kolrixhi tregon në shembullin e gjenisë së Shekspirit se në aktin krijues shkrihen fuqia poetike dhe energjia intelektuale vetëm pse Shekspiri është “Prote i zjarrit dhe i rrëkesë i aftë për t’u shndërruar në të gjitha format e jetës, ndërsa Miltoni, gjeni tjetër i krijimtarisë, i cili, në procesin e kreativitetit, të gjitha format dhe materiet ua nënshtron idealit personal. Me shpjegimin e këtillë të thelbit të krijimtarisë Kolrixhi ka dalë nga kuadri i pikëpamjeve romantike sikundër që edhe me shpjegimin e imagjinatës u është afruar simbolistëve. Natyrën e vërtetë të inspirimit romantik ngjeshur e ka ndriçuar Ygo që në vitin 1824: “Jo në burimet e Ipokrenës, as në fontanën e Kastiljes, madje as në përroin e Permesit, poeti nuk e inspiron shpirtin e tij, por krejt thjesht në shpirtin dhe zemrën e tij”. Por Igo i ka kaluar kufijtë e kohës, sepse poetit ia ka dhënë gjithë botën si fushë të inspirimit; gjatë shkrimit “Të mjerët” ka shënuar: “vepra është dramë, presonazh kryesore i së cilës është – pafundësia”. Dhe poeti qoftë të zbresë në “kraterin e shpirtit”, ose të ngjitet në sferat e “hyjnores”duhet ta paraqetë “njerëzoren”. Bashkëkohore janë edhe pikëpamjet e Ygosë mbi “refleksivitetin e dyfishtë” dhe “refraktivitetin e dyfishtë”, dmth. mbi aftësinë e poetit të shikimit dydimensional dhe të përthyerjes së dyfishtë të vrojtimeve të jashtme dhe të brendshme. Së fundi, teoritë e asociacioneve të Ygosë, të idesë Procès verbaux des tables, të shkruarit iracional sipas diktatit të “Qenies”, e paraqet Ygonë si paraardhës të disa sprovave dhe botëkuptimeve surrealiste.

Realistët dhe natyralistët e hoqën plotësisht nga krijuesi nimbin (aureolën) e mbitokësores, imgjinatën e reduktuan në masën e duhur, madje duke u përpjekur edhe ta mohojnë, në aktin krijues i dhanë përparësi opservimit dhe krijuesin e shpallën për “skretar të epokës”, procaverbalist (shkronjës) të kujdesshëm, “botanist” i cili në mënyrë impersonale dhe të qetë shënon botën rreth vetes. Shumë klasikë të realizmit thoshin se imagjinata nuk i lë të qetë, personazhet e tyre imagjinative i “përcjellin”, autori me ta “zhvillon biseda”, ata janë më të vërtetë se vetë realiteti, shkrimtari së fundi i “fut” në veprën e tij dhe me aktin e krijimit çlirohet prej tyre. Artistët e veçantë në ditarët e tyre, në letrat dërguar miqve etj., hollësisht kanë shkruar për procesin e kreativitetit (Balzaku, Floberi, Tolstoi, Poe, Tomas Mani etj.). Në mbështetje të këtyre dëshmive del se: artisti nuk krijon thjeshtë sipas ligjeve të “species së tij, sepse s’është as merimangë, as shpend, as bletë, edhe pse që nga Platoni e deri te Bekoni e kanë quajtur ashtu … Krijuesi pandërprerë është vigjilent edhe kur është në gjumë.. Tek ai ekziston gjithmonë një kandile e vetëdijes e cila vigjëlon … Sartri e merr si aksiomë se në fëmijërinë e shkrimtarit duhet kërkuar çelësi për të gjitha krijimet e ardhshme. Konsiderohet, poashtu, me të drejtë, se sëmundja e artistit në shumë raste ndikon mjaft në krijimtari. Demokriti shkruante se nuk mund të flitet mbi gjeniun pa menduar në ndonjë çmendinë hyjnore  që gjendet tek ai. Platoni, Horaci, Seneka e të tjerë, konsideronin, poashtu, se idetë e mëdha te gjenitë e veçantë janë shprehje e një gjendjeje demencioni (çmendie). Didëro shkruante se: gjeniu dhe çmendia puqen. Gëte, Shileri, Niçe e ndanin të njëjtin mendim. Bodleri theksonte për veten: “kam kultivuar histerinë time me gëzim dhe me frikë”. Psikiatrët japin listën e gjatë të shkrimtarëve dhe të krijuesve të sëmurë. Në mesin e tyre ndeshim në emrat e këtyre shkrimtarëve: Bajronit, Blejkut, Dostojevskit, Floberit, Nervalit, Shelit, Strindbergut, Mopasanit, Xhojsit dhe shumë të tjerëve. Sipas tyre, do të dilte se, s’ka gjeni të shëndoshë; se i tillë s’ka qenë madje as Gëte, i cili ka shënuar se në fëmijëri dhe rini ka qenë shumë i sëmurë. Por në këtë rast duhet pasur në mendje se: fuqia e gjeniut të sëmurë, përkundër të sëmurit të rëndomtë nga e njëjta sëmundje, qëndron në atë se i pari tragjedinë vetjake dhe të huajën e shndërron në akt kreativ, se nga fatkeqësia tërheq harenë poetike eskiliane për të gjithë njerëzit, se është në gjendje t’i mposhtë të gjithë demonët e shkatërrimit t’i zgjidhë, t’i kanalizojë eksplozionet e brendshme shpirtërore, të zgjidhë konflikte, t’i mendojë ato dhe t’i ngrejë në shkallën e artistike. Jaspersi në lidhje me këtë shkruante: “Analiza patografike e personaliteteve eminente tregon se sëmundja s’është si rrjedhojë për ndërprerjen  dhe zhdukjen e krijuesit; mund të jesh kreativ jo vetëm me gjithë sëmundjen, por kjo mund të jetë kusht i domosdoshëm i mjaft produktiviteteve”. “Të jesh normal, do të thotë të jesh pak i varfër në shpirt”, shton Jaspers. Andre Zhid, poashtu i sëmurë i madh, ka qenë jashtëzakonisht i butë ndaj krijuesve duke i quajtu bimë të buta të cilat i japin lulet me të bukura. “… Në kristalizimin e tensionit krijues mund të ndikojnë edhe shumë faktorë të jashtëm: rasti, ndikimi i arteve të tjera (piktura, muzika etj.), mjetetet ngacmuese (eksituese) (kafja, alkooli, droga etj.). Mbi rolin e rastit flet mjaft sugjestivisht R. Kajo në studimin Natura pixtris. Fjala është mbi “gjysmëfabrikatet” të cilat i krijon natyra vetë dhe artisti vetëm i përpunon dhe frymëzohet prej tyre. Rasti mund të ndikojë edhe në formën e “shokut të jashtëm” (Spinoza), takimi me ndonjë individ, me dukurinë e cila ndikon befas, hareshëm, si elan fillestar për krijim. (Floberi kur e ka parë figurën e Shën Antonit të Brojgelit, është frymëzuar për veprën e tij “Tundimi i shën Antonit”; Bretoni e ka takuar Nagjën në bulevardet parisiene dhe shkruan romanin me të njëjtin emër; Strindbergu e ka kërkuar melodinë për pjesën e quajtur “Simun” dhe e ka gjetur rastësisht duke e akorduar kitarën). Është e qartë se loja e rastit me bojëra, fjalë ose me çfarëdo qoftë materie tjetër mund të prodhojë vepër artistike, ajo krijohet nën ndikimin magjik të personalitetit të krijuesit. Artistët e mëdhenj gjithmonë janë polifonikë dhe prandaj kanë të zhvilluar jo vetëm fuqinë e opservimit, por edhe cilësitë vizuale (olfatike), muzikore dhe pikturale. Bodleri tregon qartë se si tek ai kanë ndikuar aromat, ngjyrërat, muzika. Arti i Tomas Manit dhe i Romen Rolanit nuk mund të shpjegohet mjaftueshëm pa analizën e kualiteteve të tyre pikturale dhe muzikore. Romani vagnerian dhe muzikor e mbështesin strukturën e tyre në parimet muzikore. Poezia e Azisë nuk mund të veçohet nga muzika. Rabindranat Tagore është shembul i veçantë impresiv se në bazë të muzikës mund të ndërtohen vargjet më të bukura…

Nga sa folëm më lart vërehet se procesi krijues është një proces mjaft i ndërlikuar i cili mund të zgjatë një kohë të gjatë deri te realizimi i veprës letrare dhe shikuar përgjithësisht ai zhvillohet në disa etapa, si: çdo artist së pari e vëzhgon jetën dhe botën rreth vetes, i vëren ato elemente dhe hollësi të cilat i përgjigjen natyrës së tij artistike, të cilat më së shumti i shkojnë për shtati, i shënon, i dokumenton, i mban mend, i regjistron, i seleksionon; pastaj mediton për gjithçka çka ka parë e vërejtur dhe vjen deri tek ideja e përgjithshme, përfundime dhe gjykime mbi jetën dhe dukuritë e saj; midis tyre e veçon një ide si të veçantë dhe kjo fillon ta interesojë si gjykim ose përfundim mbi jetën dhe i përqëndron rreth saj të gjitha ato dukuri të cilat munnd ta pohojnë ose mohojnë; nga jeta, nga përvoja, artisti bën zgjedhjet dhe përgjithësimet e nevojshme; në fillim tek ai ndoshta çdo gjë është e paqartë, pastaj gjithnjë e më qartë shfaqet nevoja e pakundërshtueshme që atë që e ka vërejtur dhe zgjedhur nga jeta dhe për të cilën ka ide të caktuar ose përjetim të fuqishëm, ta kumtojë; madje në këtë çast mund të shfaqet pak a shumë forma e qartë në të cilën do të formësohet koncepti i tij  artistik; në fund pasi ta ketë formuar qartë idenë e tij artistike i hy punës në hartimin e veprës letrare artistike.

 

 

ANALIZA E VEPRËS LETRARE

 

             Për ta kuptuar dhe për ta shijuar si duhet një vepër letrare, ajo duhet të lexohet disa herë me kujdes dhe vëmendje të madhe. Andaj për ta analizuar veprën në të gjitha aspektet duhet që ajo të lexohet dhe të analizohen të gjithë përbërësit e saj kryesorë. Nga këndej del se vepra letrare po qe se nuk komunikon me lexuesit ajo nuk mund të ekzistojë si e tillë. Letërsia si e tillë pra, mund të realizohet në bashkëpunim midis autorit, veprës dhe lexuesit ose publikut; ajo, pra, vepra letrare është komunikim midis shkrimtarit dhe lexuesit, kurse ajo është realizim artistik dhe porosi e veçantë të cilën autori ia drejton lexuesit. Kuptimi i kësaj porosie varet nga shumë faktorë: lexuesi po qe se dëshiron ta kuptojë veprën letrare, së pari duhet ta kuptojë mirë gjuhën në të cilën është shkruar vepra dhe ta kuptojë jo vetëm sipërfaqësisht (që është kryesisht e mjaftueshme për t’u marrë vesh në situatat e përditshme); ai, lexuesi, duhet t’i kuptojë disa qëllime të autorit, të cilat dalin nga rrethanat në të cilat është krijuar vepra; më tej lexuesi, për ta kuptuar si duhet veprën letrare, duhet të ketë njohuri për besimet, zakonet dhe mendimet e popullit të cilit i takon vepra; përveç kësaj, ai duhet të ketë njohuri mbi traditën e shprehjes letrare dhe llojet e veçanta letrare; së fundi, duhet të posedojë madje kuptim të veçantë për nuancat e shprehjes gjuhësore, për efektet ritmike dhe muzikore me të cilat shërbehet shpesh vepra në masë më të madhe ose më të vogël. Të gjitha këto kërkesa rrallë plotësohen në tërësi, andaj vetëm për një numër të vogël të veprave letrare kushtet për komunikim letrar i jepen lexuesit drejtpërdrejt në bashkëpunimin e tij të natyrshëm në ndonjë bashkësi shoqërore. Shumicën e kushteve për kuptimi e veprave letrare, në horizontin më të gjërë, duhet arritur me një arsimim të veçantë, kurse për një numër veprash letrare është e nevojshme analiza paraprake  në bazë të së cilës është e mundur që porosinë e veprës letrare dikush ta kuptojë si porosi të vërtetë letrare-artistike.  Për ta kuptuar sa më mirë veprën letrare duhet që ajo të lexohet me përkushtim dhe nga lexuesi kërkohet të ketë dije nga fusha të ndryshme si, historia, filozofia, gjuhësia etj.

Analiza e veprës letrare natyrisht ka rol të veçantë brenda unitetit të autorit, veprës dhe publikut, sepse veprën e bën si pikënisje të të gjitha shqyrtimve mbi letërsinë, madje edhe shqyrtim mbi autorin ose edhe mbi publikun; vepra, si të thuash, dëshmon për autorin e saj dhe sugjeron mënyrat se si e kupton publiku, si e pranon, si e ruan ose thjeshtë s’e pranon dhe e harron. Analiza e veprës është pikënisje e çdo teorie të letërsisë edhe pse duhet ruajtur që në analizën e tillë të mos humben dhe të kihen parasysh raportet e vërteta të komunikimit letrar në të cilat letërsia ekziston si letërsi.

Meqë veprën letrare para së gjithash e bën teksti, i cili, si të thuash, qëndron para nesh si objekt studimi, me qëllim të arritjes së kushteve për kuptimin e veprës letrare, është e nevojshm para së gjithash vetë teksti të vendoset në asi raportesh të cilat mundësojnë kuptimin e tij si letërsi.

Në analizën e tekstit mund të dallohen ndërkaq disa veprime të veçanta të cilat i shërbejnë një lloji të përgatitjes për analizën e tekstit si vepër letrare, gjegjësisht si vepër artistike. Këto veprime janë: përcaktimi tekstit të parë (të vërtetë), përcaktimi i autorësisë, i datës dhe i komentit. Natyrisht, në shumicën e rasteve këto veprime nuk do të nevojiten; këto janë rastet të cilat që më parë, pjesërisht ose në tërësi, janë plotësuar kushtet për ta kuptuar veprën. Në rastet e tjera, megjithatë, posaçërisht kur është fjala për veprat e largëta për ne në kuptimin hapësinor ose kohor, të gjitha ose disa nga këto veprime do të jenë kryesisht të domosdoshme. Kjo do të thotë se për ta kuptuar një vepër letrare artistike duhet ta njohim edhe traditën letrare të këtij apo atij lloji të teksteve, mënyrën se si e kanë pranuar lexuesit apo dëgjuesit këtë apo atë lloj teksti etj. Me fjalë të tjera, kjo do të thotë se përveç tekstit të cilin e kemi përpara dhe i cili për vete tregon shumë (ne mund ta shpjegojmë një tekst edhe nëse s’e dimë kohën e krijimit të tij dhe emrin e krijuesit të tij), megjithatë njohja e kohës dhe e kushteve kur është shkruar ai tekst dhe cilësitë e shkrimtarit i cili e ka shkruar, janë shumë të rëndësishme për ta kuptuar dhe shpjeguar ndonjë vepër artistike.

Përcaktimi i tekstit të parë (të vërtetë) – paraqet problem më vete, sepse kur për këtë ose atë shkak ekzistojnë variante të tekstit të veprës së njëjtë, variante të cilat në një masë të madhe a të vogël  ndryshojnë, duke shkaktuar kështu hamendje për atë se cili prej tyre është burimor dhe cili është më i miri, repektivisht artistikisht më i miri. Edhe në tekstet e reja letrare ekzistojnë dallime të shumta të cilat krijohen për shkak të gabimeve të shtypit ose të ndryshimeve plotësuese të autorit në tekstin e ribotuar, kurse sa u pëket teksteve të vjetra, shpesh nevojitet përpjekje e madhe dhe shkathtësi e madhe të kuptohet teksti i vërtetë burimor i ndonjë vepre. Për shkak të rëndësisë së tekstit burimor dhe varianteve të tij, të cilat prapë mund të jenë madje edhe më të mira se teksti burimor ose nga teksti të cilin vetë autori e konsideron më të mirë, përgatiten me më shumë mundime dhe me njohjen shpesh të metodave mjaft të ndërlikuara të ashtuquajtura botime kritike të veprave të veçanta, botime të tilla, në të vërtetë, në të cilat jepet teksti themelor, ai tekst i cili konsederohet si më i miri, dhe pranë tij edhe të gjitha variantet variantet e njohura.

Përcaktim i autorësisë dhe i datës – ka rëndësi të madhe për ta kuptuar veprën letrare në ato raste kur gabimet në përcaktimin e kohës së krijimit të ndonjë vepre ose fakteve që i mëvishen njërit e jo tjetrit autor, ndikojnë për ta kuptuar atë që thuhet, atë që është thënë në vepër.  Duhet thënë me këtë rast se rëndësia e përcaktimit të autorësisë mbiçmohet, sepse për shumicën e veprave s’është me rëndësi se a na është i njohur autori i saj, po gjithashtu duhet tërhequr vërejtja se për t’i kuptuar veprat e veçanta s’do të jetë krejt njësoj se kujt ia mëveshim.

Koment(i) (lat. comentarius – shënim, ditar) – janë shënimet, vërejtjet dhe shënimet përcjellëse me të cilat ndonjë tekst dëshirohet t’i ofrohet lexuesit. Komenti është rezultat i analizës paraprake të tekstit; në të shpjegohen fjalët për të cilat supozohet  se lexuesi nuk mund t’i kuptojë drejpërdrejt në kuptimin në të cilin janë përdorur në tekst, paralajmërohen rrethanat në të cilat është krijuar vepra, veçoritë e caktuara të formës së saj ose rëndësia e temës së saj, përmenden edhe rezultatet e përcaktimit të tekstit të vërtetë, të autorësisë, të datës, dhe mosmarrëveshjet rreth këtyre problemeve etj.  Kështu, komenti jorrallë bëhet pjesë përbërëse e analizës së veprës letrare, por qëllimi i tij kryesisht në këtë fazë të analizës së veprës letrare e përgatit tekstin për lexim dhe kuptim dhe eventualisht për analizë të mëtejme. Me studimin e këtyre veprimeve në përgatitjen e tekstit, para së gjithash me qëllim botimi, sot merret shkenca e veçantë në kuadër të shkencës së ketërsisë, tekstologjia, (nga lat. textus – thurje, dhe gr. λoγoς – fjalë, të folur, shkencë,), e cila studion tekstin letrar ose shkencor, të shkruar, të shtypur ose gojor, me qëllim të përcaktimit të historisë së tekstit dhe të llojit të tij autentik. Sipas disa autorëve, tekstologjia kufizohet vetëm në historinë e tekstit, dmth. në studimin e etapave të krijimit të tij dhe formësimit përfundimtar të tekstit, duke filluar nga koncepti themelor, përmes varianteve, deri te përfundimi i tekstit. Ndërkaq disa autorë të tjerë në tekstologji fusin edhe problemin e botimit kritik të tekstit. Metoda themelore e tekstologjisë është analiza filologjike e tekstit, e cila plotësohet me historinë e tij jashtëletrare (zhdukjet e rastit ose dëmtimit të pjesëve të tekstit, ndyshimeve për shkak të cenzurës etj). Veprat letrare jetën e tyre e bëjnë vetëm në formën e tekstit të shkruar dhe vetëm kështu mund të vijmë deri te analiza e tij. Në aspektin e teorisë së letërsisë, analiza filologjike deri diku është punë përgatitore, por punë e cila kërkon shumë dije, mjeshtëri dhe punë të mundimshme, që nganjëherë me pa të drejtë nuk përfillet në raport me analizën teoriko-letrare ose me vlerësimin kritik-letrar.

Analizën letrare-teorike të një vepre të veçantë letrare mund ta dallojmë nga vlerësimi kritik (ose shkurt: kritika) dhe nga intepretimi i veprës letrare, edhe pse këto nocione shpesh zëvendësohen, veç kësaj është shumë vështirë ndoshta edhe e pamundur, të dallohen në secilin rast të veçantë. Megjithatë, analiza shënon kryesisht zbërthimin e veprës letrare në elementet e saj pëbërëse për shkak të tërësisë së ndërlikuar të veprës letrare, analiza kritike zakonisht përmban një analizë elementare, kurse interpretimi (lat. interpretatio – shpjegim) shënon veprimin e shpjegimit të veprës letrare, respektivisht veprimin e veçantë të shpjegimit gjatë të cilit vëtetohet kuptimi i veprës në tërësi dhe roli i pjesëve të veçanata, i elementeve të veçanata brenda tërësisë së veprës.

STRUKTURA E  VEPRËS LETRARE

 

Vepra letrare paraqet një tërësi të pandashme. Ajo përbëhet prej dy bërësve kryesorë, të cilët janë të lidhur ngushtësisht me njëri-tjetrin e këto janë: forma dhe përmbajtja. Ndërkaq struktura (nga lat. structura nga struere – ndërtim, radhitje, përbërje, ndërthurje, lidhje) e veprës letrare ka të bëjë me përbërjen e asaj vepre. Do të thotë se çdo vepër letrare në përbërjen e saj ka përmbajtjen dhe formën e saj, të cilat janë njësitë themelore të veprës letrare. Atë janë të pandashme nga njëra-tjetra. Kështu, forma e veprës letrare nuk mund të mendohet, as të përcaktohet jashtë veprës dhe e pavarur nga përmbajtja e saj. Nga këndej forma është nocion themelor dhe kryesor në teorinë letrare. Nocioni i formës as që mund të mendohet, as të përcaktohet nëse në të njëjtën kohë nuk mendohet edhe korelati tjetër – përmbajtja.

Për dallim nga forma, përmbajtja paraqet rendin e fakteve të një vepre letrare ashtu si mund të tregohen e ,që me këtë rast, të mos jepen kurrfarë vlerësimesh. Termi përmbajtje në historinë e mendimit mbi letërsinë si dhe në përdorimin e sotëm, shfrytëzohet për qëllime të ndryshme historike, analitike dhe të përcaktimit të vlerave. Ndërkaq, forma paraqet mënyrën se si janë organizuar faktet materiale dhe shpirtërore, si dhe raportet midis tyre në veprën letrare. Edhe forma edhe përmbajtja e vepërs letrare janë të lidhura midis tyre në mënyrë të pashkëputshme. Nuk mund të ketë përmbajtje pa formë, dhe anasjelltas, nuk mund të ketë formë pa përmbajtje. Ato varen dhe kushtëzohen ndërsjellshmërisht midi tyre. Meqë përmbajtja paraqet thelbin e sendit a dukurisë, ajo luan rolin vendimtar në një vepër letrare, përcakton edhe formën e sendit a dukurisë për të cilat flitet në vepër. Çështja e formës në teoritë letrare evropiane fillon që me konstatimin e  Aristotelit në veprën e tij të njohur me titull “Poetika”, ku mes tjerash thuhet: “Po diskutojmë mbi vetë artin poetik dhe mbi format e tij, se ç’është secili në esencë, dhe ç’formë duhet dhënë materialit poetik, nëse dëshirohet që vepra poetike të jetë e bukur”[6]. Pra, sipas Aristotelit, materia është ajo prej së cilës është ndërtuar vepra artistike, e cila është formësuar sipas një forme të caktuar, adekuate. Më vonë problemi i formës kryesisht është vështruar si problem i pajtimit me tipin e përmbajtjes së zgjedhur, gjegjësisht si problem i harmonizimit të formave të gjinive dhe llojeve letrare me përmbajtjen e zgjedhur. Me këtë problem ka qenë i preokupuar edhe Horaci në letrën e tij drejtuar Pizonëve, e cila është e njohur me titullin “Mbi artin poetik”. Përcaktimi i Aristotelit të disa ligjeve themelore të ekzistimit të formës poetike, përfundimisht u konsolidua dhe u zhvillua si kanon në mesjetë, renesansë dhe më vonë, me çka e bëri të mundur lindjen dhe zhvillimin e poetikave, retorikave dhe teorive të shkruara të letërsisë. Ndërkaq Ivan Foht mendon se për artin nuk është e rëndësishme se ç’materie trajton në vepër, por në ç’mënyrë e trajton atë. Mendimi i këtij esteti i shprehur në veprën e tij “Fshehtësitë e artit” dhe në vepra të tjera, përkon plotësisht me mendimin e Gëtes kur thotë se “në letërsi nuk është qenësore se ç’tregohet, por si tregohet”. Në fillim të shekullit XX formalistët rusë përmbajtjen e kanë zëvendësuar me materien, kurse formën me parimin konstruktues dhe veprën letrare e kanë kuptuar si tërësi të organizuar dinamike. Njërin nga esetë e tij Boris Ejhenbaumi e ka emërtuar me titull “Si është konstruktuar Kapota e Gogoli”, kurse eseja e Viktor Shklovskit mban titullin “Si është konstruktuar Don Kishoti i Mançës”. Ndërkaq, filozofi dhe esteti modern polak, Roman Ingarden, korelatet formë dhe përmbajtje i zëvendëson me korelatet “objekt” (fakt ose në përgjithësi materie) dhe “mënyrë” (ekzistimi i veprës letrare). Në kohën tonë koncepti i formës dallon nga pikëpamjet estetike dhe teorike të antikitetit dhe të epokave dhe drejtimeve të tjera letrare. Tash nuk respektohen parimet e vjetra estetike: rendi, simetria, uniteti i kohës antike. Kjo vërehet në veprat e Pablo Pikasos, në prozën e Franc Kafkës, në prozën e Migjenit (“Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqur”), pastaj në shkrimet e Anton Pashkut etj. Duke i lexuar veprat e këtyre autorëve dhe të autorëve të tjerë, vërejmë se në to kemi deformimin e fenomenit, si p.sh. deformimin e njeriut etj.

Teoricieni modern rus, Mihal Bahtin, flet në lidhje me atë që është themelore në çdo krijim letrar. shënon Nocioni formë mënyrën në të cilën është thënë diçka, respektivisht, që është përfshirë, shprehur apo paraqitur diçka; kurse nocioni përmbajtje shënon atë që është thënë në veprën letrare,   respektivisht atë qëpërmban ajo. Analiza e veprës letrare, duke u nisur nga forma dhe përmbajtja e saj, është trajtuar edhe në “Poetikën” e Aristotelit. Materia e caktuar që formësohet me anë te techne-s (mjeshtërisë së caktuar) do të ishte përmbajtja e veprës, kurse veprimet që përfshihen në techne do të përbënin artin, mjeshtërinë e krijimit, që rezulton në formën e dhënë të veprës letrare.

Dallimi në aspektin e përmbajtjes dhe të formës do të jetë bazë e teorisë së gjinive letrare. Ka pasur përpjekje që herë forma e herë përmbajtja të ngriten në vlerën absolute për veprën letrare. Ithtarët e përmbajtjes shtrojnë para letërsisë kërkesa shoqërore dhe ideologjike, kërkesa që lidhen me pikëpamjen se përmbajtja e veprës letrare është realiteti shoqëror dhe që shpreh kërkesat e një kohe. Sipas kësaj pikëpamjeje minimizohet rëndësia e kriterit artistik dhe estetik. Kritika marksiste i jep më tepër rëndësi përmbajtjes sesa formës. Kështu mendojnë teoricienët Leonid Timofejev, Gjergj Lukaç etj. Përkundër të parëve, qëndrim të kundërt kanë ithtarët e formës sipas të cilëve vepra letrare shikohet si mjeshtëri, parësore është realizimi i efekteve artistike, estetike, të cilat arrihen me anë të organizimit, ndërtimit të jashtëm, të përdorimit të një varg mjetesh me të cilat arrihen efekte kompozicionale, ritmike e muzikore. Vetëm tema, edhe atëherë kur është qenësore dhe aktuale, nuk garanton sukses. Vetëm atëherë kur përmbajtja merr trajtën e duhur, atëherë arrihet suksesi i një krijuesi. Kështu, p.sh. simbolisti frëng Artur Rembo, shkrimtari rus, Anton. P. Çehov, madje Nonda Bulka, Migjeni etj., janë frymëzuar nga tema të rëndomta, andaj krijimet e tyre kanë vlerë të theksuar artistike dhe paraqesin interes edhe për lexuesin e sotëm. Nëse me përmbajtje kuptojmë idetë dhe emocionet, formë do të quanim elementet gjuhësore me anë të të cilave shprehet përmbajtja. Ngjarjet e rrëfyera në një roman janë pjesë e përmbajtjes, kurse mënyra në të cilën janë organizuar ato në një “subjekt” është pjesë e formës. “Struktura” është një koncept që përfshin edhe përmbajtjen edhe formën për aq sa ato janë të organizuara për qëllimie estetike” (R. Velek-O. Voren, “Teoria e letërsisë”, 1993).

Mendimi i sotëm teorik e konsideron veprën letrare të pandashme, si një tërësi unike, si realizim i një përmbajtjeje të caktuar në një formë të caktura. Sipas Gani Lubotenit, “vepra letrare âsht nji tanësi e pandashme, e cila përbâhet nga përmbajtja, forma dhe mjetet” (Gani Luboteni, Teoria e letërsisë, Beograd, 1964, f.121) etj.

Përveç përmbajtjes dhe frormës së veprës letrare, pjesë përbërëse të veprës letrare janë edhe: tema, motivi, fabula, personazhi, ideja etj.

Tema – është pjesë përbërëse e veprës letrare. Fjala temë vjen nga fjala greke théma – që ka kuptimin e asaj që është shtruar në veprën letrare, si kuptim i tërësishëm i veprës letrare. Përveç këtij kuptimi, tema ka edhe kuptime të tjera si, lëndën, materialin ose objektin e përpunimit artistik. Kështu, p.sh. në aspektin tematik poezinë mund ta ndajmë në poezi patriotike, erotike, religjioze etj., pastaj mund të flasim për tema mitologjike në letërsi, për tema historike në roman ose në dramë etj. Dmth. tema paraqet fushën e jetës të cilën e ka zgjedhur shkrimtari për bazë të veprës së vet. Ndonjëherë tema e veprës është problemi të cilin shkrimtari e shtron si bazë të veprës së tij. Nga kjo rrjedh se tema paraqet problemin kryesor që shkrimtari e ka ngritur dhe që është treguar në bazë të materialit të marrë nga jeta. Secila vepër letrare ka temën e vet. Ato mund të jenë të llojllojshme. Kështu p.sh. si tema të një vepre letrare mund të jenë ngjarjet, personazhet a dukuritë shoqërore etj. Por shpesh në përcaktimin e temës së një vepre letrare dalin shumë vështirësi. Kjo nga pamundësia që ajo (tema) të përfshihet brenda një pohimi të përgjithshëm, ajo që është thënë në një vepër letrare në lidhje me një objekt të paraqitur, me një person etj. Përcaktimi i temës jepet në mënyrë të përgjithësuar. Kështu, p.sh. tema e romanit të Turgenievit “Etër dhe bij” është  konflikti i dy gjeneratave; tema në dramën “Prometheu i lidhur” të Eskilit, janë fuqitë religjioze; tema e romanit “Sikur t’isha djalë” të Haki Stërmillit, është emancipimi i femrës shqiptare në vitet e ’30-ta të shekullit të 20-të; tema e komedisë “Katërmbëdhjetëvjeç dhëndër”e Çajupit, është martesa në moshë të papërshtatshme etj. Shpesh tema e veprës letrare lidhet me titullin e veprës letrare dhe atë e shpreh drejtpërdrejt. Kështu, p.sh. titulli i veprës së Dostojevskit “Krimi dhe ndëshkimi” sugjeron edhe temën e shqyrtuar nga shkrimtari, ose titulli i “Odisesë” shpreh temën e kësaj vepre: aventurat e këtij heroi për t’u kthyer në atdheun e tij, në Itakë etj. Temat që shfaqen dhe përsëriten në të gjitha epokat historike dhe në të gjitha letërsitë kombëtare, quhen tema jetike. Të tilla janë dukuritë themelore të jetës së njeriut, si: dashuria, vdekja, bukuria, përkohshmëria e fatit të njeriut në jetë, kotësia e jetës etj. Përveç termit temë, shpesh përdoret edhe termi tematikë, i cili ka kuptim më të gjërë se nocioni temë, por ndonjëherë ndryshimi është minimal dhe relativ. Tema, veç tjerash, mund të jetë aktuale ose joaktuale.

Motivi – është një përbërës i rëndësishëm i veprës letrare, nga i cili varet shumë vlera artistike e veprës letrare. Motivi në letërsinë artistike është njësia më e vogël tematike, që paraqet strumbullarin rreth të cilit zhvillohet veprimi në vepër. Fjala motiv ka origjinë latine – moveo –  lëviz dhe në latinishten mesjetare motivum – nxitje, lëvizje, shkak.

Numri i motiveve në veprat e veçanta letrare dhe mënyrat e lidhjes së tyre, varet në masë të madhe nga lloji letrar të cilit i takon vepra. Po theksojmë se rëndësia e motiveve të veçanta është më e madhe në llojet vogla letrare (shih analizën e motiveve në vjershën lirike, në kapitullin ku flitet për strukturën e vjershës lirike),  ndërsa në veprat  më të mëdha letrare përfshin tërësi më të mëdha ose vetëm motive tipike. Në teorinë e letërsisë motivi shpesh kuptohet dhe në mënyra të tjera: duke qenë se ai ka të bëjë me realitetin jashtëletrar, disa kritikë e kondiserojnë si situatë tipike jetësore, dmth. e përcaktojnë si situatë tipike jetësore mbi të cilën bën fjalë vepra letrare. Duke marrë parasysh se motivet në shumë vepra letrare përsëriten, disa teoricienë, pra, konsiderojnë se motivi duhet kuptuar si një njësi tematike e cila mund të dallohet në shumë vepra letrare (kështu flitet për motivin e ndarjes së të dashuruarve, për motivin e unazës, e cila e bën njeriun të padukshëm, për motivin e dashnorit fatkeq, për motivin e vëllait dhe motrës, të cilët martohen dhe rinjihen etj.). Kuptimi i tillë i motivit, ndërkaq, lidhet me kuptimin e fabulës.

Sipas funksionit që luajnë motivet mund të jenë dinamikë dhe statikë. Të parët, pra, motivet dinamikë e nxitin veprimin e ngjarjes që të zhvillohet më tej, duke e ndryshuar kështu situatën në veprën letrare (motivi i ndjekjes së fajtorit, sjellësit të Doruntinës në romanin e Isamil Kadaresë “Kush e solli Doruntinën” etj.). Motivet që përshkruajnë një situatë të qetë ose një peizazh, quhen motive statike. Motivet dinamike dhe statike (aktive dhe pasive) nuk paraqesin kurrfarë kategorie të veçantë të motiveve, sepse ato nuk kushtëzohen nga natyra personale, por nga raporti i shkrimtari ndaj problemeve të cilat i përpunon, pra, kushtëzohen nga angazhimi i shkrimtarit për realizimin e idealeve të tij shoqërore. Motivi do të jetë pasiv atëherë kur shkrimtari nuk e orienton drejt një qëllimi të caktuar; do të jetë i vakët, i zbetë dhe i pangjyrë, dhe kur shkrimtari i dalldisur nga entuziazmi i tij, atëherë edhe motivet e tij aktivisht do ta vënë në lëvizje veprimin dhe do të ndikojnë në përcaktimin e lexuesit. Në tregime, drama dhe romane më së mirë realizohen motivet si etapa të veçanta në krijimin e veprës, më tepër se në vjershën lirike, sepse këtu, në këto kompozicione më të mëdha, ato veçohen nga tema dhe nga elementet e tjera, nga të cilat është ndërtuar vepra. Herë-herë në vjershën lirike motivi dhe tema shkrihen në njëri-tjetrin dhe krijojnë një unitete të pandarë, kurse në tregim dhe në roman rrallë bëhet shkrirja e tillë e plotë. (Poema “Milosao”e Jeronim de Radës na mundëson që të veçohet motivi nga tema, invencioni nga ideja. Motivi është dashuria e pafat e vajzës së Kallogresë dhe e Milosaos, bir i sundimtarit të Shkodrës. Në të përshkruhet përjetimi i vajzës së varfër, së cilës përkatësia klasore nuk i lejon të martohet me djaloshin nga një familje e pasur. Kjo ngjarje i ka shërbyer De Radës si motiv ta parashtrojë temën dhe ta zhvillojë tablon mbi njerëzit fatkëqij, të cilët janë ndarë nga murojat shoqërore, sepse u takojnë shtresave të ndryshme shoqërore. Këtu është lehtë të vërehet se motivi ka një vëllim më të ngushtë, sepse ka të bëjë me diçka individuale, të vetmuar dhe të jashtëzakonshme në shoqëri, kurse tema merr dimension më të gjërë dhe më të përgjithshëm, shkrihet në rendin shoqëror, në mjedisin, në gjininë njerëzore. Raporti i individuales ndaj së përgjithshmes në natyrë dhe në shoqëri, është raporti i motivit ndaj temës. Prandaj fati i Milosaos dhe i Rinës në poemën “Milosao”, si përjetim personal i tyre, i ka shërbyer poetit si motiv për të treguar një problem shoqëror, për dukurinë e përgjithshme të njerëzve të pafatë në rendin shoqëror klasor në Shkodër ku zotëronin raportet feudale të tipit lindor. Motivet e zgjedhura dhe të fuqishme kontribuojnë në suksesin e veprës letrare, sepse sa më origjinalë të jenë, aq më tepër shkrimtari më me ngrohtësi dhe më me pasion do ta ndërtojë veprën e tij).

Në vjershat lirike zotërojnë motivet e brendshme, sepse shprehja e tyre është ndjenja poetike dhe përjetimi personal. Kështu, p.sh. vjershat lirike të dashurisë, thuajse pa përjashtim, janë krijuar në bazë të motiveve të brendshme, sepse poeti niset nga shqetësimet personale, entuziazmi dhe ngjarjet në raportet e tij erotike. Kurse, në vjershat patriotike, sociale ose në vjershat e llojeve të tjera siç janë odja, balada dhe të ngjashme, poeti më shpesh këndon për atë që ndodh “jashtë” vetes së tij, por e gjithë ndodhja e “jashtme” përcillet dhe përshkohet nga ndjenjat e tij. Sipas mendimit të teoricienit rus, Boris Tomashevskit, ekzistojnë motive të lidhura dhe motive të lira. Të lidhura janë ato motive që lidhen organikisht me rrjedhën e rrëfimit dhe si të tillë, nuk mund të lihen jashtë, kurse motive të lira janë ato që nuk lidhen me ngjarjen dhe si të tillë mund të mënjanohen nga vepra, pa e prishur rrjedhën e veprimit. Veç këtyre kemi motive të çastit dhe të përhershëm (gjegjësisht, bredhës ose të përgjithshëm). Këto dallojnë nga njëri-tjetri sepse janë të kushtëzuar nga koha dhe vendi. Motivet e çastit më shpesh lidhen me një kohë të caktuar, në pjesën më të madhe me kohën e shkurtër në jetën e njeriut e ndonjë mjedisi ose të një pjese të popullit. Motivet e tilla më tepër kanë karakter historik (motivet e vjershave të Naimit, Çajupit e të tjerëve lidhen me gjendjen historike nacionale të popullit tonë gjatë robërisë turke dhe dominimin e të huajve në viset tona). Motivet e tilla sot nuk janë aktuale, sepse janë evituar rrethanat të cilat i kanë kushtëzuar ato, por kjo nuk do të thotë se vjershat e tyre kanë humbur vlerat e tyre. Edhe vjershat e tilla e kanë mbijetuar kohën edhe si krijime artistike, edhe si dëshmi historike. Motivet e përhershme (bredhës ose të përgjithshëm), janë ato motive të cilat i ndeshim te shumë shkrimtarë dhe në çdo letërsi. Raporti nënë-fëmijë, pleq-të rinj, ves-virtyt, dinjitet-përçmim, heroizëm-mjerim (njerëzor), lufta për drejtësi, ideali dhe fati njerëzor, të gjitha këto i ndeshim si motive  të përhershme në letërsinë botërore dhe këto shkrihen, gërshetohen dhe bredhin nga një letërsi në letërsinë e popujve të tjerë dhe nga një kohë në tjetrën.

Fabula (lat. fabula – kallëzim, rrëfim, tregim). Në lidhje me fabulën jepen shpjegime të ndyshme. Kështu, p.sh. në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe thuhet se fabula paraqet tërësinë e ngjarjeve të renditura në një vepër letrare njëra pas tjetrës, subjekt.[7] Ajo, pra, fabula paraqet rrjedhën koherente të ngjarjeve në një vepër letrare dmth. përmbajtjen e reduktuar në vijat kryesore të një vepre, renditjen themelore të ngjarjeve për të cilat flet shkrimtari. Në teorinë e letërsisë përmendet shpesh edhe termi syzhe (fr. sujet – objekt) që përdoret në kuptimin e njëjtë të fabulës në latinishte. Kjo do të thotë se syzheu paraqet boshtin, strumbullarin e temës së një vepre letrare, skeletin e vetë ngjarjes. Sipas Emil Zolasë kuptimi i fabulës do të ishte ndonjë “dramë e vogël, histori e cila i nevojitet shkrimtarit për formuar skeletin e kaptinave të saj”. Nga ky pohim nxirren përfundime se në veprën e gjerë letrare ekzistojnë më shumë fabula, dmth. se veprimi i romanit, i dramës ose i epit, lëviz në disa drejtime dhe në shumë episode, por se heroi kryesor i veprës është bartës kryesor i fabulës themelore.

Në teorinë e sotme të letërsisë shpesh gërshetohen termat: fabul – përmbajtje – syzhe dhe në praktikë në mënyrë të papërcaktuar përdoret njëri në vend të tjetrit. A mund ta njëjtësojmë fabulën me përmbajtjen dhe ç’do të ishte atëherë syzheu në këtë rast? Duke marrë parasysh se përmbajtja ka vetëm kuptim teknik dhe ajo jepet në fund të veprës ose të përmbledhjes ku numërohen të gjitha vjershat dhe tregimet, të përfshira në vepër, koncepti i tillë përjashtohet nga terminologjia. Prandaj është i mundshëm vetëm përdorimi i shprehjes përmbajtja e veprës, i cili përfshin edhe fabulën edhe syzheun, sepse me konceptin përmbajtje nënkuptohet e tërë ajo që rrëfehet në veprën letrare, pra, e tërë rrjedha e ngjarjeve e përmbledhur sipas temës. Shumë herë lexuesi i ndonjë vepre letrare thotë: fabula në këtë vepër është e mirë, interesante, po e përpunuar dobët dhe e kundërta: përpunimi i mirë, rrëfimi i rrjedhshëm dhe i fuqishëm, por me një fabul të parëndësishme. Kjo tregon se fabula ekziston si kategoti e veçantë në strukturën e veprës letrare dhe nga kjo edhe në teorinë e letërsisë. Për t’u përgjigjur në pyetjen se ç’është fabula dhe çfarë përbërësi është ajo, gjegjësisht ç’element paraqet ajo në strukturën e veprës letrare, duhet të mbështetemi në roman, sepse në këtë lloj letrar më qartë shihen të gjitha bërësit në procedimin e krijimit artistik (analizohet një roman, p.sh. romani “Përsëri në këmbë” i Dhimitër Xhuvanit).

Nëse nisemi nga pikëpamja se fabula është “tërësia e ngjarjeve në lidhjen e tyre të ndërsjellë” (Tomashevski), e cila nga realiteti përpunohet dhe bartet në veprën artistike, atëherë, sipas pohimit të disa teoricienëve, mund të vërehet dallimi midis fabulës dhe syzheut në atë se me fabul do të kuptonim ngjarjet, respektivisht realitetin jetësor i cili ende nuk është formësuar në veprën letrare, kurse syzheu do të ishte fabula e komponuar artistikisht dhe stilistikisht e lëmuar, sepse ekziston edhe pohimi sipas të cilit “syzheu është fabula e cila është përpunuar në veprën artistike”. Sipas kësaj, fabula e përpunuar artistikisht kalon në syzhe, i cili, s’është gjë tjetër, por vepër e gatshme, e përkryer, artistike. Megjithatë, teoria e letërsisë merret vetëm me krijimet e formësuara artistike, andaj këtu mund të bëhet fjalë vetëm mbi atë fabul e cila është e “shndërruar” në syzhe. Për këtë arsye, në raport të tillë, këto dy terma janë vetëm sinonime të një koncepti të njëjtë, sepse në vepër nuk mund të bëhen dallime mdis fabulës si materie e përpunuar dhe syzheut si materie e cila është bërë formë artistike.

Letërsia tregimtare klasike, në vargje dhe në prozë, mbështetej në fabul, kurse shkathtësia dhe talenti i shkrimtarit shiheshin në aftësinë që fabula të zhvillohej sipas logjikës kronologjike dhe sipas rrjedhës së natyrshme të ngjarjeve dhe të jetës njerëzore. I ashtuquajturi fabulim, dmth. degëzim i veprimit dhe lidhja e të gjitha detajeve nga jeta e personazheve në një tërësi organike, ka qenë njëri nga mjetet kryesore në karakterizimin dhe tipizimin e personazheve, e me këtë edhe formën e përshtatshme që shkrimtari ta shprehë qëllimin e tij. Në letërsinë e sotme, sidomos nga shfaqja e tregimit – novelës impresioniste, objekti dhe ngjarja  shtyhen në prapavijë dhe në plan të parë shtrohen përshtypjet dhe ndjenjat e shkrimtarit. Këtu lëshohet “skeleti i vjetër” dhe fabula dhe vijnë në konsideratë meditimet e shkrimtarit, asociacionet, reminishencat e drejtpërdrejta ose shqyrtimet dhe filozofimet mbi jetën. Në letërsinë botërore, nga përfundimi i Luftës së Parë Botërore e deri më sot, nuk mund të flitet më për fabulën në romanet dhe tregimet, me përjashtim të atyre shkrimtarëve të cilët zbatojnë metodën tradicionale, realiste në thurjen e veprave të tyre. As Kafka, as Xhojsi, as Fokneri nuk nisen nga fabula në veprat e tyre, por nga parafytyrimet e veta mbi fatet njerëzore dhe nga koncepsionet filozofike mbi jetën.  Kështu, sot, si në romanin modern, ashtu edhe në dramën moderne, ndeshim në të ashtuquajturin defabulizim të ngjarjeve dhe të veprimeve në vepër dhe në vend të fabulës së caktuar kemi një ndërtim asociativ, një strukturë simbolikisht të lidhur (Franc Kafka, Semjuel Beket, Anton Pashku, Ismail Kadare etj.)

Nga ajo që folëm më lart del se jo të gjitha veprat kanë fabul. Kështu, në poezinë lirike nuk kemi fabul, sepse në të nuk kemi ngjarje, nuk kemi veprim, kurse fabula është bazë e veprave epike dhe e atyre dramatike. Nga e gjithë kjo del se fabula paraqet renditjen e ngjarjeve në vepër, kurse syzheu tregon mënyrën  se si rrjedhin ngjarjet në vepër dhe si janë organizuar ato në vepër. Nga kjo vepra letrare duhet të analizohet si unitet i pandarë i gjitha pjesëve të saj.

Personazhi (lat. persóna – person, individ, protagonist) – është bartësi kryesor i veprimit në veprën letrare. Ai është mishërim (inkarnim) i vetive morale, ideore, ndiesore të një individi në veprën letrare. Ai, pra, përfshin në vete një grumbull të veçorive të cilat e bëjnë individin njerëzor dhe sipas të cilave ai dallon nga njerëzit e tjerë. Në lidhje me personazhin  ndeshim edhe në nocione të tjera si, figurë, hero, karakter, tip, portret. Të gjitha këto nocione përdoren në kuptimin e tyre të gjerë ashtu që mund ta zëvendësojnë ndërsjellshmërisht njëri-tjetrin. Në disa formacione letrare, si në letërsinë antike, mesjetare, të renesansës dhe atë klasiçiste, personazhi ka shërbyer shpesh si stilizim i përgjithshëm vetëm për disa tema të caktuara, dhe nuk janë dhënë veçoritë individuale të tij. Kështu, te “Karakteret” e Teofrastit (shekulli III para erës sonë), personazhi paraqitet në formën e definicionit të ndonjë vesi (ceni), pas të cilit vjen përshkrimi i të folurit dhe sjellja e atij njeriu të cilin e përcakton vesi i tillë. Në këtë formë të përgjithësuar, edhe pse jo gjithmonë në formën e tillë të skematizuar, personazhi konstituohet në përrallëz, alegori, moralitet, si dhe te pasardhësit klasiçistë të mëvonshëm të Teofrastit (La Brijer, A. Poup). Edhe në këto vepra personazhi shpesh ka një specificitet psikologjik dhe shoqëror, por vetëm në letërsinë e re evropiane, sidomos në dramën dhe në romanin e renesansës të shekujve XVIII, XIX dhe XX, ky specificitet psikologjik individual dhe shoqëror bëhet aq i rëndësishëm dhe aq shprehës sa që personazhi letrar nuk paraqet më ilustrimin e ndonjë teme të një rëndësie të përgjithshme sesa shprehjen e preokupimit të shkrimtarit me një lloj të fatit individual njerëzor. Individualizimi i këtillë i pesonazhit  s’është më vetëm bartës i ndonjë veprimi ose pjesëmarrës në të, por mishëron dhe pikëpamjen e artikuluar intelektuale të tërë asaj që ndodh në vepër; personazhi nuk është vetëm bartës apo pjesëmarrës i ngjarjeve, por ai shpreh edhe pikëpamjet e autorit në veprën letrare në tërësi. Shumë peronazhe mbeten mishërim i veçorive karakteristike morale dhe shoqërore të një epoke, duke marrë ndonjëherë edhe statusin e heronjve mitikë, herë-herë duke dalë nga konteksti i veprave në të cilat janë krijuar, ata bëhen vendstrehim i synimeve themelore ose kundërthënie të një epoke, të një populli, të një kulture dhe civilizimi (Odiseu, Don Kishoti, Robinson Kruso, Fausti, Xha Gorio, Rastinjaku etj.).

Personazhet, sipas formësimit të tyre mund të ndahen në personazhe të pandryshueshme dhe në personazhe që ndryshojnë gjatë zhvillimit të ngjarjeve në veprën letrare. Të parët jepen ashtu të formësuar dhe nuk ndryshojnë, kurse të dytët ndryshojnë në formësimin e tyre në veprën letrare.

Personazhi i cili merret si bartës kryesor ose si njëri nga bartësit kryesor të veprimit në veprën artistike në kuptimin e ngushtë të fjalës quhet “hero”. Një personazh i tillë mund të jetë hero pozitiv dhe është bartës kryesor i ideve dhe i pikëpamjeve të autorit. Personazhe të tilla konsiderohen të gjitha ata që shprehin synimet, tendencat dhe aspiratat progresive të epokës së tyre, të popullit të tyre apo të mbarë njerëzimit. Të tillë ndeshim thuajse në të gjitha letërsitë: Prometheu i Eskilit, Hamleti i Shekspirit, Fausti i Gëtes etj. Personazhe të tilla kemi edhe në letërsinë tonë si: Skënderbeu i Naim Frashërit, i Haki Stërmillit, i Sabri Godos etj., Adili te “Lumi i vdekur” i Jakov Xoxës, Galani te “Fëmijët e lumit tim” të Hivzi Sulejmanit, Hafizi te “Njerëzit” të Hivzi Sulejmanit etj. Përveç personazhit pozitiv, kemi edhe personazhin negativ që shpreh tendenca regresive që shkojnë në dëm të njeriut, të popullit, të mbarë njerëzimit, që me sjelljet, veprimet dhe qëndrimet e tij ngjall neveri dhe urrejtje ndaj atdheut dhe popullit në përgjithësi (Tartufi, Çiçikovi, Hlestakovi, Jagoja etj. në letërsinë botërore; Kapllan Beu te “Ata nuk ishin vetëm” të Sterjo Spasses, Tuç Maku te “Toka jonë” të Kolë Jakovës, Galani te “Fëmijët e lumit tim”të Hivzi Sulejmanit etj.). Në teorinë e letërsisë njihet edhe termi “tip” (gr. tipos – mbresë, figurë) do të thotë se shkrimtari e ka krijuar nga imagjinata e tij. Përmes tij shkrimtari shpreh tiparet kryesore, karakteristike të një grupi njerëzish, rrethi shoqëror. Në lidhje me këtë shkrimtari i madh rus Leon Tolstoi ka shkruar: “Duhen vërejtur shumë njerëz të ngjashëm për të krijuar një tip  të caktuar” (tipi i ushtarit mburracak, plaku koprrac, djali mendjelehtë, sahanlëpirës etj.).

Protagonisti (gr. prōtagonistēs – udhëheqës, prijës) – paraqet aktorin e parë në dramën greke, i cili luante rolin kryesor. Si term fjala protagonist fillon të përdoret nga Plutarku. Konsiderohet se protagonistin e ka ndarë nga kori Tespisi (533 p.e. s), duke mundësuar kështu dialogun. Në Greqinë arkaike dhe klasike aktori i parë nuk quhej protagonist, por në përgjithësi hipokrites – aktor. Rol shumë më të vogël ka pasur deuteragonisti, kurse aktorin e tretë, tritagonistin, e ka futur Sofokliu dhe atij i takojnë rolet më të vogla dhe të parëndësishme. Tritagonisti zakonisht shqiptonte prologun. Kundërshtar i protagonistit është antagonisti. Në kohën e re protagonisti përgjithësisht shënon personazhin kryesor të një vepre letrare.

Karakteri (gr. karakter, fr. character – shenjë, tregues, kualitet distinkiv) –  përdoret edhe në kuptimin e personazhit ose të heroit të veprës letrare. Ai paraqet tërësinë e veçorive etike, intelektuale, emotive të ndonjë personazhi ose heroi në një vepër letrare. Dallimi i karaktereve njerëzore ka qenë moti objekt i interesimeve filozofike dhe letrare. Shqyrtimin e parë mbi karakterin e ka dhënë Aristoteli në shkrimet e tij etike, kurse Teofrasti në veprën e tj “Karakteret” ka paraqitur tipa të ndryshëm të njerëzve, që më vonë kanë shërbyer si bazë për studimin e formave të veçanta të sjelljes dhe të tipave të njerëzve (njeriu mendjelehtë, grykës, llupës, makut etj.). Përndryshe, si produkt i karakterizimit, karakteri është paraqitur ose realizuar në prozën narrative, poezinë epike dhe në dramë, qoftë si personazh kryesor ose dytësor etj.

Portreti (fr. portrait – vizatim, portret) – më tepër përdoret në artet figurative, në pikturë dhe në skulpturë: paraqitja e njeriut, sidomos e fytyrës së tij, e cila zakonisht synon t’i jetë besnike origjinalit dhe që vizuelisht t’i shquajë vijat e tij karakteristike, veçoritë ose gjendjen shpirtërore të tij. Edhe estetika klasike tregonte një ngjashmëri midis pikturës dhe letërsisë në paraqitjen e figurës njerëzore dhe, në pajtim me parimet e saj themelore, veçanërisht shquante nevojën që në atë paraqitje të theksonte atë që është e përgjithshme, tipike, ideale. Në letërsi portreti ka kuptimin e përshkrimit të jashtëm të ndonjë heroi apo figure letrare, të fytyrës së tij, të trupit, të veshjes etj. Ai shpesh bëhet bazë kompozicionale e ndonjë romani apo poeme romantike (Gëte “Vuajtjet e Verterit të Ri”, Xhojsi “Portreti i një artisti”, Bajroni “Çajld Haroldi”), apo edhe tregimi ose skica (Migjeni “Luli i vocërr”) etj.

Prototipi (gr.prōtotīpon, nga prōtos – i pari dhe tipon – tip) – në kuptimin e gjerë do të thotë model në bazë të të cilit është formësuar diçka. Në këtë kuptim në letërsi vepër ose figurë letrare e cila shërben si model në krijimin e një figure letrare, duke u mbështetur te njeriu real, të cilin autori e ka vëzhguar më parë. Shumica e karaktereve letrare e ka zanafillën, gjenezën, origjinën, te ndonjë person real, jetësor, të cilin autori e ka si pikënisje. Kësht, p.sh. “Don Kishoti” është prototip i romanit realist. Kështu kanë vepruar shumë shkrimtarë në letërsi, duke filluar nga Balzaku, Turgenievi, Gorki etj.

Individi dhe personazhi – ekzistojnë dallime midis individit dhe personazhit. Fjala person nënkupton individin që shpreh vetitë individuale, të cilat shkruhen në një distancë të caktuar kohore (memoaret, kujtimet). Ai, individi, është një qenie e vërtetë shoqërore që i përket një kohe të caktuar (memoaret, kronikat historike), kurse personazhi, përveç si qenie reale, mund të jetë edhe fytyrë e trilluar nga imagjinata e shkrimtarit.

Tregimtari (narratori) – paraqet personin në emër të të cilit autori rrëfen për ngjarjet dhe njerëzit në një vepër letrare tregimtare (tregimtare – lat. naration – të rrëfyer). Tregimtari luan rol të rëndësishëm në kuptimin e elementeve të tjera të veprës letrare: temës, fabulës dhe motivimit etj. Tregimtari nuk mund të indentifikohet me autorin e veprës letrare, sepse ai vetë është personazh i veprës së cilës i jep formën. Ai është krijim i veprës letrare edhe atëherë kur paraqitet si autor i tregimit të ngjarjes. Nga ky aspekt ai paraqet vetëm një perpektivë të mundur nga e cila rrëfehet.  Rolin e tij mund ta luajë edhe një personazh i veprës. Por ndodh që tregimtari të paraqitet si autor, pra person që gjendet jashta botës së romanit. Tregimtari mund të jetë edhe ndonjë personazh i shpikur, i trilluar, që futet në fillim të veprës, si dëshmitar i ngjarjes ose bartës i ndonjë perspektive nga e cila shihen ngjarjet e caktuara (këto janë raste kur si tregimtar paraqitet ndonjë kafshë ose send). Tregimtari në veprën letrare del si një figurë e veçantë, të cilin mund ta karakterizojmë nga mënyra se si i tregon ngjarjet dhe njerëzit, ç’qëndrim mban ndaj tyre, ç’mendon dhe ç’ndjen ai për ta. Prandaj tregimtari luan rol të rëndësishëm në një vepër letrare. Tregimtari, pra, ose është vetë personazh i romanit ose i formëson personazhet, rrëfen për njerëzit e veçantë, për veçoritë dhe fatet e tyre. Nga këndej personazhi paraqet poashtu faktor të rëndësishëm të analizës së veprave të shumta letrare. Nëse bëhet fjalë kryesisht për veçoritë psikologjike të personazhit, i cili paraqitet në vepër, më shpesh bëhet fjalë për nocionin karakter, për të cilin folëm më lart.

Ideja – luan rol të rëndësishëm në analizën e veprës letrare. Ajo përdoret në dy kuptime themelore: ose është një mendim themelor, i cili  është i pranishëm në vepër, respektivisht ndonjë qëndrim ndaj problemeve të caktuara, të cilat mund të hetohen në veprën letrare, ose ajo është mendimi themelor i veprës, thelbi i asaj për të cilën flitet në vepër, respektivisht mendimi themelor i porosisë së tërësishme të cilën vepra ia ofron lexuesit. Pra, ideja e veprës letrare mund të kuptohet edhe si një nga elementet strukturore të veprës letrare. Qëndrimet të cilat i përfaqëson vepra, ose të cilat në njëfarë mënyre janë të pranishme në vepër, mund dhe duhet të jenë faktor i rëndësishëm i analizës, por edhe si element strukturor i cili në lidhje me të gjitha elementet e tjera e bën veprën më pak ose më shumë të suksesshme. Po ta marrim idenë si një element strukturor të veprës letrare, analiza e qëndrimeve ideore e shumë veprave letrare mund të ketë rëndësi të jashtëzakonshme: mënyra me të cilën vepra e veçantë arrin të futë në botën e mendimeve edhe ato elemente të cilat përndryshe mbeten të fshehura për shqyrtimin filozofik ose shkencor, ndikon shumë për ta kuptuar veprën edhe pasurojnë njohuritë tona mbi letërsinë.

Në analizën e veprës letrare, përveç shtresave të saj kryesore si: tema, motivi, fabula, tregimtari, ideja, duhet të merren parasysh edhe të ashtuquajturat raporte jashtëtekstore (analiza filologjike, rrethanat e krijimit të një vepre letrare, tradita, relacioni i një vepre me veprat e tjera të ngjashme, sistemi i gjinive dhe i llojeve letrare të një kohe etj.).


KOMPOZICIONI I VEPRËS LETRARE

 

Çdo vepër letrare  ka kompozicionin e vet. Fjala kompozicion vjen nga fjala latine compositio që do të thotë reditje, bashkim, harmonizim, lidhje. Nga kjo kompozicioni i veprës letrare paraqet mënyrën se si lidhen elementet e ndryshme të veprës letrare (ngjarjet, personazhet, situatat, temat, motivet) në një tërësi të vetme artistike. Në thurjen e kompozicionit të veprës letrare vjen në shprehje dhuntia krijuese e shkrimtarit, sepse nga kjo varet se ç’do të futë në vepër ai, në ç’mënyrë do ta përpunojë materialin dhe ç’ide do të realizojë shkrimtari. Kompozicioni i veprës letrare vërehet në tërësin e saj, por edhe në çdo hollësi (detaj), si është ndërtuar ai, ç’rol luan, është çështje vendimtare për vlerën e veprës. Prandaj, analiza e kompozicionit të veprës letrare është me rëndësi për çdo vepër letrare, nganjëherë edhe vendimtare për ta kuptuar strukturën e ndërlikuar të veprës letrare. Në kuptimin më të gjerë të fjalës, kompozicioni nënkupton mënyrën se si është sajuar vepra letrare nga pjesët më të vogla të saj.

Ekzistojnë ligjshmëri të caktuara sipas të cilave hartohet vepra letrare, të cilat duhet t’i respektojë secili që harton një vepër letrare. Për veprën letrare është me rëndësi rendi i ligjërimit, pra mënyra se si bashkohen dhe lidhen ndërsjellshmërisht pjesët e veçanta të saj dhe në ç’raport qëndrojnë ato me njëra-tjetrën. Kompozicionin e një vepre letrare mund ta vërejmë edhe në bazë të disa faktorëve të jashtëm të tij. Kështu, p.sh. në gjuhën e folur ato janë zakonisht ndërprerjet (ndalja), intonacioni etj., në veprat letrare të shkruara është forma grafike, mënyra e shtypit dhe mjetet e tjera të ngjashme. Vargjet, p.sh. mbarështrohen sipas një rendi të caktuar, zakonisht në mes të faqes, të ndara në strofa, kurse romani shtypet në vëllime (blene) dhe ndahet në pjesë të veçanta (kapituj, fragmente të veçanta etj.). Këto përbëjnë anën e jashtme të kompozicionit të veprës letrare dhe nuk janë të parëndësishme në analizën e veprës letrare. Kompozicioni i veprës letrare dallon edhe sipas gjinive dhe zhanreve letrare. Kështu, p.sh. kompozicioni i një vjershe dallon nga kompozicioni i një romani, drame etj.

Në lidhje me kompozicionin e veprës letrare janë shfaqur mendime të ndryshme që nga antikiteti e deri në ditët e sotme. Mendimet e disa teoricienëve antikë në lidhje me kompozicionin janë të vlefshme edhe sot. Aristoteli, p.sh. në veprën e tij “Poetika”, tragjedinë e konsideron si një tërësi të përbërë prej gjashtë elementeve: fabula, karakteret, skena, mendimi (ideja), të folurit dhe melopeja. Këto elemente duhet të jenë të lidhura mesveti dhe se po të hiqet njëri prej tyre, prishet tërësia. Ai për këtë merr si shembull poemat e Homerit “Iliadën” dhe “Odisenë”, për unitetin e tyre të përsosur. Horaci, teoricien latin, në veprën e tij, “Arti poetik”, kompozicionin e veprës letrare e konsideron si çështje të renditjes dhe dinamizimit të veprimit, duke theksuar se kompozicioni më i mirë është ai i cili e fut menjëherë lexuesin në qendër të ngjarjes – in media res. Në poetikat e renesansës çështja e kompozicionit shtrohet para së gjithash në lidhje me parimet e unitetit të vendit, të veprimit dhe të kohës, që bëhet bazë teorike e vlerës kompozicionale në dramë.

Etapat e zhvillimit të kompozicionit të veprës letrare janë: hyrja (ekspozicioni), thurja (pika e lidhjes), zhvillimi i veprimit (aksionit), nacioni) dhe  shthurja (zgjidhja e vekulmi (kulmiprimit).

Hyrja (ekspozicioni, lat. expositio – parashtrim, sqarim) – është ajo pjesë e kompoticionit të veprës letrare përmes së cilës njihemi me ngjarjet të cilat i paraprijnë fabulës së veprës, pastaj me personazhet që marrin pjesë në të dhe me situatën fillestare. Në hyrje njihemi me mjedisin ku do të zhvillohet veprimi (aksioni) si dhe me kushtet (rrethanat) të cilat e kanë nxitur atë. Hyrja (ekspozicioni) jepet zakonisht në fillim të veprës letrare, por mund të jepet edhe në mes ose edhe në fund të veprës letrare. (në veprën e Gogolit, “Shpirtra të vdekur”, shpjegimi i rrethanave historike dhe jetësore është dhënë pas pikës së lidhjes (thurjes), ndërsa për Çiçikovin, personazhin kryesor, janë dhënë në fund të veprës. Në fillim shkrimtari e ka paraqitur Çiçikovin dhe më vonë ka shpjeguar se në cilat kushte u formua një karakter i tillë. Ky lloj kompozicioni quhet kompozicion i vonuar).

Thurja (pika e lidhjes ose lidhja) – krijohet në momentin kur fillon (nis) veprimi (aksioni) i veprës dhe në saj të së cilës lindin ngjarjet e mëvonshme në veprën letrare. Këtu përshkruhet konflikti dhe kontradiktat që ndodhin në vepër të cilat karakterizohen përmes personazheve që veprojnë në vepër. Përmes pikës së lidhjes lexuesi e kupton më mirë temën e veprës në tërë zhvillimin e saj.

Zhvillimi i veprimi (aksionit, lat. actio – veprim) – paraqet ecurinë e ngjarjeve në një vepër letrare. Zhvillimi i veprimit (aksionit) kryhet përmes karaktereve, ngjarjeve të lidhura mesveti, sipas raportit të shkakut dhe pasojës, në mënyrë që të krijohet një intrigë (fr. intrigue – ngatërresë), e cila të ketë një pikë lidhjeje, një zhvillim dhe një zgjidhje.

Kulmi (kulminacioni, lat. culmen – kulm) – ose pika kulminante, quhet momenti më i tensionuar i konfliktit, kur zhvillimi i veprimit arrin ashpërsinë mes forcave lufuese, kur janë të mundshme dy a më shumë zgjidhje (në tragjedinë “Makbethi” të Shekspirit kulmi ndosh në aktin III, në skenën e darkës, kurse në tragjedinë “Hamleti”, në skenën e shfaqjes teatrore para mbretit etj.). Pra, kulmi paraqet pikën më të lartë të veprimit (aksionit) arrin tensionin më të madh dhe ecën drejt zgjidhjes, shthurje së problemit.

Shthurja (zgjidhja e veprimit) – shënon pjesën përfundimtare në të gjitha llojet letrare në të cilat koha përbën bazën e kompozicionit dhe të strukturës së veprës letrare: në dramë, në roman, në ep dhe në tregim (për dallim nga format e tilla siç janë – eseja ose vjersha lirike, të cilat nuk i shtrohen rendit kohor të ngjarjeve, nuk kanë veprim, andaj as thurje e as shthurje në kuptimin narrativ). Sipas Aristotelit, thurja në tragjedi  është ajo pjesë e veprimit e cila vjen pas “kufirit nga i cili kryhet kalimi nga fatkeqësia në lumturi” dmth. “e gjithë ajo që ndodh nga fillimi i këtij kalimi deri në fund” (Poetika, f. 70). Funksioni themelor i shthurje është zgjidhja definitive e kundërthënieve themelore dhe e konflikteve të krijuara në thurje, por poashtu edhe vënia e raporteve përfundimtare të ngjarjeve të shumta dhe të motiveve të cilat në thurje kanë krijuar tension dhe kërkojnë zgjidhje. Krijimi i këtij tensioni, sipas Vratoviqit dhe Zoriqit, ndryshon në formën dramatike dhe epike: derisa në dramë zakonisht “tensioni rritet drejt dhe pandërprerë dhe arrihet me motivet të cilat e vënë në lëvizje veprimin dhe e shpiejnë përpara”, ndërkaq në ep më shpesh “motivet epike retarduese ndryshojnë me paralajmërimet të cilave që më parë u është njoftuar qëllimi i fundit, dmth. zgjidhja e tensionit” (“Uvod u književnost, redaktuar nga Zdenko Škreb dhe Ante Stamać, Grafički zavod Hrvatske, 1983)). Por, në çdo rast parandjenja dhe drejtimet e shthurjes kushtëzohen nga thurja, dhe shpesh përfshihen në kuadrin formal të thurjes. Ndonjëherë këto janë parandjenja të cilat e shpiejnë lexuesin në supozime të gabueshme mbi shthurjen, duke i propozuar shthurjeve të rrejshme shpesh shthurje të rrejshme; me teknikën e janë shkruar trilerët – romanet kriminalistikë dhe dramat. Por shembuj të shthurjes së rrejshme mund të gjenden edhe në veprat e mëdha letrare (“Makbethi”), por atëherë ato kanë edhe njëfarë rëndësie të dyfishtë artistike, zakonisht disa implikime ironike, psikologjike, shoqërore ose etike. Në dramat e mëdha, epet dhe romanet, shthurja s’është vetëm rrumbullakësim përfundimtar i fabulës dhe i veprimit, si simbole kryesore të botës artistike, e cila konstituohet në artin dramatik ose në artin narrativ, por shpesh edhe në vendosjen e raporteve të reja ideore, morale dhe ndiesore midis elementeve të veçanta të veprës letrare, sepse pikërisht shthurja krijon perspektivën në të cilën është e mundshme që vepra të vështrohet në tërësi dhe të zbulohen retrospektivisht domethënie të reja në të, begati dhe pasiguri.

STILI DHE STILISTIKA

Stilistika është disiplinë e veçantë e cila merret me studimin e stilit dhe të figurave stilistike. Fjala stil vjen nga fjala latine stilus, që në lashtësi kishte kuptimin e një lapsi të metaltë që shërbente për të shkruar në tabelëzat prej dylli. Më vonë kjo fjalë mori kuptime të ndryshme. Në fushën e letërsisë stili është mënyrë e të shkruarit ose mënyrë e të shprehurit e ndonjë individi, qoftë të një bashkësie ose të një periudhe. Përcaktimi i stilit në periudhat e ndryshme historike ka qenë i ndryshëm; ai është veçanti e çdo veprimtarie që kryhet në mënyrë të perceptueshme dhe në mënyrë të ndryshme, p.sh. stili i veprës, stili i punës, stili i notit, stili i jetës – mënyra e jetës etj.; veçanti e veprave të ndryshme të artit, e ekzekutimit të tyre dhe e mënyrës artistike të autorëve: stili në arkitekturë, stili i epokës, veçanti e të shprehurit në gjuhë etj. Sipas mendimit më të përhapur, stili është veçanti e autorit ose shmangie nga gjuha e zakonshme. Kjo shmangie shihet në çdo gjë, duke filluar nga ndërtimi i fjalisë e deri te përdorimi i fjalëve dhe i tingujve të veçantë në të (fjali). Shmangie nga mënyra e rëndomtë e të shprehurit është karakteristike edhe për të folurit e rëndomtë, kur jemi të shqetësuar, kur jemi në afekt, të pikëlluar, të gëzuar, të hidhëruar, të zemëruar etj. Kështu p.sh. kur jemi të pikëlluar ngulfatemi, i ndërpresim fjalët me dënesje, i përsëritim fjalët dhe pasthirmat, flasim qetë dhe të dërmuar; kur jemi të zemëruar (hidhëruar), përkundrazi, e ngrisim zërin dhe e zmadhojmë fuqinë e shqiptimit, gjejmë fjalë të mëdha dhe fraza të fuqishme, poashtu e ndërpresim fjalinë dhe i përsërisim disa fjalë. Në përgjithësi, në afekt e ndërrojmë edhe intensitetin edhe intonacionin e të folurit tonë, ngatërrojmë rendin e fjalëve, shtrëngojmë dhëmbët ose flasim me ndërprerje ose me dënesje, fjalët i përdorim me kuptim figurativ (Dhelpra njëherë! – i themi dikujt në zemërim e sipër, i cili hesht dhe është dinak), ose i lidhim në lidhje jo të rëndomta, duke i renditur sipas forcës, duke grumbulluar fjalë të një kuptimi të ngjashëm, duke zmadhuar  tiparet e objekteve ose të dukurive etj. (Kjo është e bukur, e jashtëzakonshme, e mrekullueshme; ai më ka mashtruar, gënjyer, rrejtur; njëqind herë të kam thënë etj.). Një teoricien i letërsisë e ka menduar p.sh. të folurit e një njeriu të thjeshtë, i cili në zemërim e sipër e qorton gruan e tij. Në këtë të folur mund të venerohen të gjitha elementet e shmangies nga gjuha e zakonshme të cilat i përmendëm më lart:

Unë them po, ajo thotë jo, në mengjes e në mbrëmje, natën e ditën llomotit (të dëftuarit në kundërthënie). Kurrë, kurrë njeriu s’ka qetësi me të (përsëritja e fjalëve me kuptime të ngjashme). Ajo është shtrigë, ajo është djall (zmadhim). Por, fatkeqe, trego se ç’të kam bërë? (pyetje). Ç’marrëzi që jam martuar me ty! (pasthirrmë)… Ajo qan, ah e mjera, në fund unë do të dal fajtore (përdorimi i fjalëve në kuptim ironik)… Fëmijët, fqinjët, miqtë, të gjithë e dinë për mospajtimet tona (numërim). Ata e dëgjojnë britmën tënde, ankesat, sharjet (renditja e koncepteve sipas fuqisë). Ata do të mendojnë se jam i keq, se jam i vrazhdë, se të rrah, se të gjymtoj (e njëjta) etj…etj.”

Përkundër të gjitha dallimeve që ekzistojnë në përcaktimin e stilit, në shkencën bashkëkohore të letërsisë theksohen dy kuptime themelore: a) stili si emërtim për veçoritë e caktuara e gjuhës poetike, dmth. si shprehje gjuhësore në shërbim të letërsisë dhe b) stili si emërtim për unitetin dhe harmoninë e të gjithë faktorëve të cilët e formojnë botën poetike të ndonjë vepre.

Emërtimi stilistikë është përdorur vonë, mbi dy shekuj më parë. Ky emërtim zëvendësoi pjesën që quhet elocutio (eloquens – i qartë, i rrjedhshëm, shkathësi retorike) në retorikën e vjetër, e cila u krijua në Greqinë e lashtë, si teori mbi gojëtarinë, e cila përfshinte në vete, përveç teorisë mbi gojëtarinë dhe mësimin mbi gjuhën, edhe parimet e vlerësimit kritik të veprave letrare. Pas veprës së Sharl Bajit (Ch. Bally, 1909) për stilistikën e përgjithshme, kjo disiplinë u përhap në Evropë si një degëzim i ri i gjuhësisë, në vitin 1920 u zhvillua formalizmi rus, ndërsa në vitin1960 filloi të lulëzojë edhe në Angli e SHBA.

Në retorikën e vjetër stili ndahej në: stilin e ulët, të mesëm dhe të lartë.  Në stilin e ulët (të thjeshtë) shkruhej për njerëzit e thjeshtë, tema merrej nga jeta e thjeshtë fshatare, qytetare, e barinjve etj. Ky stil përshkohej nga një ton ironik dhe satirik. Mund të përdoreshin edhe shprehje vulgare. Me këtë stil shkruheshin zakonisht komeditë. Në stilin e lartë shkruheshin tema nga jeta luftarake, heronjtë ishin bartësit e cilësive më të larta të gjithë popullit, kurse idetë e veprës duhej të kishin rëndësi të përgjithshme. Me këtë stil shkruheshin trgjeditë. Stili i mesëm qëndronte në mes të stilit të ulët (të thjeshtë) dhe stilit të lartë dhe ishte më i pasur se i ulëti dhe më i ulët se i larti.

Në lidhje me stilin, autorë të ndryshëm që janë marrë me këtë problematikë, kanë dhënë mendime të ndryshme. Kështu, sipas Dalamberit (D’Alambert) “stil quajmë kualitetet e veçanta të të folurit”, kurse sipas Alonsit “stili është sistem i shprehjes së një vepre, i një autori, i një epoke”. Në këto qëndrime vërejmë se bartës i stilit është: ose autori, nëse është fjala për shprehje individuale të një vepre, ose epoka, nëse është fjala për shprehjen e një periudhe në kuadër të të gjitha krijimeve shpirtërore që janë krijuar brenda asaj epoke. Edhe Pjer Giro (Pierre Giraud) në Stilistikën e tij, stilin e përcakton si mënyrë e të shprehurit karakteristik për ndonjë shkrimtar, për ndonjë gjini letrare, për një epokë. “Në antikë kjo mënyrë e të shkruarit ka qenë objekt i studimit të veçantë, i retorikës, e cila është njëkohësisht art i shprehjes letrare dhe i shkencës, instrument kritik në vlerësimin e stileve individuale, art i shkrimtarëve të mëdhenj” (Pierre Guiraud, Stilistika, Veselin Masleša, Sarajevo, 1964, f. 5). Giro thekson se “fjala stil e sjellë deri te definicioni i saj themelor” është “mënyra që mendimi të shprehet me anë të gjuhës”(ibd. f. 6). Sipas Emil Shtajgerit (Emil Staiger) “të shprehesh” në artin poetik p.sh. do të thotë të shprehësh thelbin e poezisë, kurse nga të gjitha mundësitë e kërkimit letrar, kërkimi i stilit është autonom dhe poetikisht më besnik”(cituar sipas Volgang Kajzerit, Jezičko umetničko delo, Srpska književna zadruga, Beograd, 1973, f.323). Thuajse deri në shekullin XIX dhe gjatë shekullit XX dhe veçanërisht me ndihmën e pikëpamjeve të Hegelit, zotëronte bindja mbi ekzistimin dualist të natyrës së artit: të përmbajtjes dhe të formës, të idesë dhe të stilit, me ç’rast mendohej se arti është krijim i ndërtuar me vetëdije, se ai është shprehje e mendimeve, kurse vetë shprehja kuptohet si stoli e ideve. “Mjetet janë figura të njohura nga retorika antike. Studimi i tekstit qëndron në këtë rast në konstatimin e figurave retorike të cilat paraqiten në të (në tekst – shënimi im)” (Volfgang Kajzer, Jezičko umetničko delo, f. 323). Po sipas Volgang Kajzerit, duhet bërë përpjekje të kapërcehet rreziku i cili vjen nga ndarja e “formës” edhe e përmbajtjes, e përmbajtjes nga forma” Gjuha s’do të thotë vetëm një Si (Wie), por njëkohësisht përmban edhe një Çfarë (Was).

Emërtimi mjete stilistike buron nga kultura antike e grekëve dhe e romakëve. Mësuesit dhe teoricienët e tyre të gojëtarisë dhe të gramatikës i kanë vërejtur midis të parëve karakteristikat e shprehjes gjuhësore, i kanë shënuar, i kanë vërtetuar dhe i kanë caktuar në atë mënyrë si nocione parësore dhe sintetike nga analiza stilistike, ashtu që në të gjithë shekujt, si edhe në kohën tonë, kanë mbetur të kuptueshme, në esencë të sakta dhe në kuptimin teoriko-letrar të pranueshme.

Mjetet themelore stilistike ndahen në dy grupe: në figura dhe në trope. Ekziston një numër i madh i përcaktimeve të figurës, të cilat, kryesisht pajtohen me atë se “figura” është mënyrë e gjallë e të folurit se ç’është të folurit e zakonshëm dhe qëllimi i saj është që një mendim, ide, porosi, ta bëjë të afërt me ndihmën e një tabloje, e ndonjë krahasimi ose që edhe më tepër ta zgjojë vëmendjen me saktësinë ose origjinalitetin e saj. Për Kuintilianin figura është “formë e tillë e të folurit e cila largohet nga mënyra e të shprehurit të rëndomtë dhe të drejpërdrejtë”(Kvinitljian, Obrazovanje govornika, f. 280). Figurat gjuhësore të cilat mund ta stolisin të folurit, të emërtuara si figura retorike (figurae rhetoricales), ndahen në dy grupe: në figura të fjalëve (figurae verborum) dhe figura të fjalive (figurae setentiarum) – këto  të fundit emërtohen edhe si trope.

Në historinë e retorikës gjatë kohë është zhvilluar kontesti rreth dallimit të figurave të fjalëve, dmth. figurave një anë, dhe tropeve, në anën tjetër. Sipas Kuintilianit “emërtimi trop jepet atëherë kur fjalët barten nga kuptimi i natyrshëm dhe i parë, në një kuptim tjetër për shkak të zbukurimit stilistik. Figura, ndërkaq, është … formë e tillë e të folurit e cila largohet nga mënyra e rëndomtë dhe e drejtpërdrejtë e të folurit” (Kvintilijan, Obrazovanje govornika, f. 280). Edhe Pjer Giro niset nga ndarja në trope dhe në figura, por për dallim nga Kuintiliani, që edhe tropet i quan figura – figura të fjalëve, kurse shprehjen “figurë” në kuptimin e Kuintilianit e lidh me shprehjen “figurat e mendimit. Si duket klasifikimi që bën Giro është më i ploti dhe tek ai parimi i ndarjes është shtruar më qartë. Të gjitha figurat Giro i ndan në katër lloje. Këto janë:

Figurat e diksionit – të cilat kanë të bëjnë me shqiptimin e tingujve (nga lat. dictio – shqiptim). Këtu përfshihen: metateza, proteza, paragoga, afereza, sinkopa, apokopa, diareza, sinteza, kraza.

Figurat e konstruksionit – kanë të bëjnë me sintaksën (me rendin e fjalëve): hiperbati, elipsi, zeugna, silepsioni, pleonazmi, lidhja, ndarja, tërheqja, përsëritja, kundërthënia.

Figurat e fjalëve ose tropet: metafora, sinekdota, metonimia, alegoria, ironia, sarkazmi, katakreza, eufemizmi, autonomaza, metalepsia, antifraza.

Figurat e mendimit: hiperbola, litota, antiteza, apostrofa, pasthirrma, epifonemi, subjeksioni, komunikimi, lejimi, numërimi, gradacioni, suspensioni, ndërprerja, lutja, perifraza, prozopeja dhe hipotipoza.

FIGURAT  STILISTIKE

Në procesin krijues poetët dhe prozatorët shpesh fjalëve u japin kuptime të reja, më të gjera dhe kuptime figurative. Këto kuptime të reja, kuptime figurative, të fjalëve quhen figura stilistike.  Në krijimet popullore dhe të letërsisë artistike ndeshim në shumë figura poetike – figura stilistike.

Figurat stilistike ndahen në: figura të falëve (trope), figura të diksionit, figura të ndërtimit (sintaksës) dhe figura të mendimit.

Figurat e fjalëve – ose figurat kuptimore përftohen nga zhvendosja kuptimore e fjalëve, të cilat në retorikën e vjetër janë quajtur trope (nga greqishtja tropos – kthesë, kuptim i zhdrejtë), kurse në latinishte quhen traslate.

            Fjalët, krahas kuptimit të tyre themelor, shpesh marrin edhe kuptime të tjera, pra, kuptim figurativ, bartës. Me këtë rast ndryshon domethënia themelore dhe e zakonshme e tyre. Me kuptim të tillë figurativ p.sh. kemi shprehjet: agimi i jetës – mosha e parë e jetës, rinia; njqind krahë – njëqind njerëz; detihapësirë e pafund; det rëre _ Sahara etj. Si figura të fjalëve njihen: metafora, metonimia, personifikimi, sinekdoka, eufemizmi, epiteti, alegoria, simboli.

Alegoria (gr. allostjetër, agoreu – flas, të folur të tërthorët) – është një formë shumë e shpeshtë e shprehjes së mendimeve në veprat letrare dhe në të folurit e përditshëm, kurse shumë krijime artistike në tërësi janë alegorike – mendimet thuhen në kuptim të kundërt dhe të fshehtë. Ajo ka ton përqeshës dhe kritik, prandaj më shpesh e gjejmë në ktijimet letrare humoristike dhe satirike. Ajo është një trop shumë i afërt me metaforën, por një – metaforë e zgjatur dmth. kuptimi i fjalës në kuptim tjetër ku fshihet një mendim tjetër. Me këtë figurë ndërtohen fabulat si dhe shumë figura biblike – parabola. Po kështu edhe poetët satirikë dhe humoristë kryesisht shërbehen me alegorinë, pra, me mendime të fshehta, me çka arrijnë qëllime efektive të kritikës dhe të satirës. Shpesh alegoria përfshin një vepër të tërë. Me këtë figurë ndërtohen fabulat, ku kafshët zëvendësojnë njerëzit, marrëdhëniet dhe veprimet e tyre zëvendësohen me marrëdhëniet dhe veprimet që kanë njerëzit me njëri-tjetrin. Të tilla janë fabulat e Fedrit, të Lafontenit, të Krillovit. Fabula të tilla të bukura  kanë krijuar Naimi, Çajupi, Nonda Bulka, Spiro Çomora etj. Figurat e kafshëve dhe të bimëve në fabula kanë kuptim alegorik. Kështu, p.sh. gomari paraqet njeriun budalla dhe kokëfortë, delja njeriun e urtë dhe të padëmshëm, gjarpri njeriun tinzak, zemërkeq, ujku njeriun e lig dhe gjakpirës e tiran etj. Alegorike nga ana e formës janë proverbat (Delen e ha ujku; Qengji i butë pi dy nëna etj.). Alegori kemi në poezinë Shkëndij’e diellit ndaj manushaqes të Naim Frashërit, Kangë vete të Migjenit etj. Pataj te fabulat e Çajupit Të dy qetë dhe ujku, Qeni dhe dhija, Ujku dhe qengji etj., Komedia hyjnore e Dante Aligierit, Vaji i bylbylit i Ndre Mjedës etj.

Manushaqe bukuroshe!
Pse s’ngre kryet përpjetë,
Po rri e mpitë dhe e qetë?
…Shpendëra, hithëra, ferra
Përsipër të kanë rënë,
Dritën ta kanë zënë,
Me fletë shumë të gjera!

(Naim Frashëri, Shkëndij’e diellit ndaj manushaqes)

Në poezinë në fjalë manushaqja që s’e ngre kryet përpjetë, është Shqipëria e robëruar, kurse shpendërat, hithërat dhe ferrat, janë sundimtarët turq dhe bashkëpunëtorët e tyre shqiptarë etj.

Apostrofa (gr.apostrofé – nga apolarg, strofékthesë) – është një figurë stilistike përmes së cilës poeti u drejtohet sendeve sikur ato të ishin qenie të gjalla, ose kur i drejtohet një personi që mungon, sikur ai të ishte i pranishëm. Këta mund të jenë qenie të gjalla ose të vdekura, të vërteta ose të imagjinuara.

Kruj’o i qytet i bekuar!

prite, prite Skënderbenë,

po vjen si pëllumb i shkruar,

të shpëtonjë mëmëdhenë.

(Naim Frashëri, Historia e Skënderbeut  kënga VI)

Në vargjet e sipërme poeti i drejtohet Krujës sikur të ishte qenie e gjallë. Është kjo një thirrje plot gëzim që buron nga zemra e poetit e që shkakton plot emocione te lexuesit.

Ose

Lamtumirë, o mori Shkodër!

Lamtumirë, o ti Cukal!

Zhduket Buena nën nji kodër,

Zhduket Drini nën nji mal.

(Ndre Mjeda, I tretuni)

Si shihet nga shembujt e sipërm, apostrofa vështirë dallon nga personifikimi, por dallon nga ai vetëm nga aspekti thirrmor, që nuk e ndeshim te personifikimi.

Epiteti (gr. epitheton – shtesë) – në stilin artistik ka rolin të cilin e ka atributi në fjali. Ky është një mbiemër që qëndron pranë një emri për të përcaktuar veçoritë e tij: bar i gjelbër, krahët e gjërë, druri i degëzuar etj. Në këta shembuj mbiemrat i gjelbër, i gjërë, i degëzuar kanë funksionin e atributit dhe si të tillë bëjnë pjesë  në kategoritë gramatikore-sintaksore. Por, nëse këta mbiemra shprehin emocione në strukturën e fjalisë dhe marrin veçori estetike, atëherë ata kalojnë në epitete. Vetëm kështu do të mund ta dallonim një mbiemër të rëndomtë nga një mbiemër epitet. Këtë mund ta vërejmë më mirë përmes shembujve nga letërsia artistike.

E zeza Andrianopojë,

q’u bëre burimë i zisë

vure botën në nevojë,

në helmin e ligësisë!

(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut, kënga III)

 

Në vargjet e sipërme fjala e zeza nuk tregon ngjyrën e qytetit, por ka kuptim të fytyruar, që përhap zi. Përmes këtij epiteti autori shpreh dhembjen që ndjen për qytetin (turk) të Andranopojës, prej nga u përhap vala e zisë, e helmit dhe e ligësisë. Nga kjo epiteti ka rëndësi për vlerën e tij shprehëse. Me anë të epitetit shkrimtari përcakton cilësitë karakteristike të sendit, fenomenit apo të ndonjë personi, me çka dëshiron të tërheqë veëmendjen e lexuesit.

Epitetet kanë rëndësi të madhe në stilin letrar nëse përdoren me vend, nëse janë të freskët dhe origjinalë dhe nëse janë të përshtatshëm me konceptet pranë të cilëve qëndrojnë. Ata i gjejmë dendur si në letërsinë artistike, ashtu edhe në letërsinë gojore. Përveç epiteteve të rëndomta, ekzistojnë edhe të ashtuquajturit epitete të përhershme, të qëndrueshme ose të ngurosura, ose të ngulitura: qafa (e bardhë, qoftë kjo edhe te arabët), ose te Homeri kemi epitetet si, Akili madhështor, Flokëbukura Lete, malet hijesore etj. qeni turk (në letërsinë arbëreshe).

Eufemizmi (gr. eufemismós – zbutje, të shenjuarit e gjësë së keqe me fjalë të buta; nga folja eufemeo – mirë, flas njerëzisht) – është trop, një lloj metonimie, ku një fjalë a një shprehje e ashpër e cila zëvendësohet me një shprehje më të butë, por pa e ndryshuar kuptimin, domethënien e saj. Kështu, përmes saj ndryshohet forma e shprehjes, pa ndryshuar asgjë në përmbajtjen e saj. Kjo figurë është shumë e lashtë dhe e ndeshim shumë në popull. Zbutja e fjalëve të veçanta ose e frazave mund të jetë e ndryshme: prakatike, për shkaqe bontoni, shoqërore, etike, filozofike, kurse shumë shpesh edhe religjioze. P.sh. kollës së keqe e të rëndë të fëmijëve, në vend që t’i thuhet kollë e keqe, i thuhet kollë e mirë. Eufemizëm kemi në shprehjet: s’është më i ri në vend të është plak; ndërroi jetë – vdiq; nuk e thotë të vërtetën – gënjen; i paudhi – qoftë largu (djalli); Kepi i shpresës së mirë – kepi i rrezikshëm; bushtër mortajë – zonja mortajë etj.

Ironia (gr. eironeia – tallje e fshehur) – është një trop përmes të cilit shprehet e kundërta e asaj që thuhet, do të thotë se paraqitja e një objekti bëhet me anë të kundërtës së tij. Pra, me anë të saj e themi të kundërtën e asaj që e mendojmë në të vërtetë për ndonjë fanomen apo njeri. Mbi bazën e kasaj figure letrare zhvillohet humori, satira, ma të gjitha format e tyre. Përmes ironisë shkrimtari shpreh zemërimin, urrejtjen e tij për ndonjë shoqërore. Kur ironia kalon në një shkallë të urrejtjes dhe të hakmarrjes, ajo kalon në sarkazëm. Shembuj të tillë të sarkazmës gjejmë në shumë krijime të autorëve tanë, siç jaë Çajupi Punërat e prëndisë, Klubi i Selanikut, Poema e mjerimit e Migjenit etj. Përmes këtyre krijimeve autorët kanë shprehur përbuzjen dhe urrejtjen e tyre ndaj tradhtarëve të kombit etj. Ironinë e ndeshim edhe në fabula. Kështu, p.sh. te fabula Korbi dhe dhelpra, dhelpra i flet korbit si vijon:

Mirëdita, mik i vjetër!

Bukurinë tënde nuk e ka zok tjetrë,

Me pendë të bardhta. Në di të këndosh,

Përmi zoq të tërë do të mbretërosh;

(Çajupi, Korbi dhe dhelpra, Vepra, f.114,Beograd, 1963).

 

Në vargjet e sipërme dhelpra s’e lavdëron me të vërtetë korbin, por ajo flet me ironi, sepse korbi s’është  ndonjë zog i bukur. Sarkazmën e ndeshim edhe te Klubi i Selanikut të Çajupit: “ T’u thaftë goja, more beu ynë! Të plastë koka, more beu ynë! Të paskan lënë mëntë, more beu ynë! Qenke veshgjatë, more beu ynë! Në klub të shqiptarëve na the se si duhet të sillet Turqija, që të shpëtojë nga rreziku i soçëm dhe të rrojë për jetë. Pse s’fole një fjalë edhe për Shqipërinë! Apo s’keshe ç’të thoshe? Apo keshe frikë nga Xhon Turqit që të dërguan met-e-sarif ndë Seres, që të haç pilaf? Ps’tu thaftë gjuha ndë gojë?…”

           

Metafora (gr. meta – përtej, phero – mbaj që andej: metaphore – bartje, transferim) – është një nga figurat kryesore poetike. Nga këndej është një trop shumë i rëndësishëm dhe përmendet më së shpeshti në analizën e teksteve poetike. Roli i saj është shumë i madh në pasurimin e gjuhës, sepse me anë të metaforave fjalët marrin kuptime dhe nuanca të reja. Kjo figurë, në të vërtetë, është bërë tipar kryesor i poezisë moderne. Ajo e nxit lexuesin të mendojë për atë se ç’do të thotë dhe ç’tregohet me të, pra e nxit lexuesin të zbulojë kuptimin e saj. Veçoria themelore e saj qëndron në kalimin e zakonshëm të një fjale a togfjlëshi në kuptimin figurative të saj, dmth. se ajo përftohet kur një fjalë a togfjalësh përdoret në lidhje të re me kuptim të figurshëm në bazë të ngjashmërisë. Kjo do të thotë se metafora është një fjalë e figurshme  me të cilën emërtojmë një send me një fjalë tjetër, që i ngjan asaj. Shumë teoricienë e përcaktojnë metaforën si krahasim të shkurtuar ose  si krahasim, ku shprehet krahu i dytë i krahasimit. Kështu, në vend që të thuhet: Ai është frikacak si lepuri, thuhet Ai është lepur.Pra, këtu është hequr lidhësja si, duke rënë kështu një nga elemntet e krahasimit, por megjithatë krahasimi ndjehet vetvetiu. Ose në shembullin: Në mesin tonë s’ka lepur, humb krahasimi dhe se me fjalën lepur mendohet për njerëzit me karakter të dobët. Me anë të metaforës autori dëshiron t’i theksojë tiparet e ngjashmërisë ose ndryshimet e sendeve apo të fenomeneve. Për shembull në vargjet:

Molla t’kuputna nji deget

dy qershija lidhë n’ji rrfanë,

ku fillojnë kufijt e Geget;

rrijnë dy çika me nji nanë.

(Ndre Mjeda, Andrra e jetës)

           

Ndre Mjeda, në vend që të thotë se vajzat ishin të bukura dhe e donin njëra-tjetrën, përdor fjalët molla dhe dy qershija.

Sendet ose fenomenete ndryshme të jetës mund t’i përngjajnë njëri –tjetrit me anë të veprimeve ose me anë të cilësive, ose pamjes së tyre. Metafora mund të jetë disa llojesh. Ajo mund të jetë metaforë e ndërtuar me emra, mbiemra dhe folje, p.sh. qafë mali, buzë deti, grykë mali, këmbët e tryezës, kryet e vendit, kryet e punës, anija e shkrtëtirës, pranvera e jetës (në këta shembuj është bërë përgjasimi i pjesëve të sendeve të pajetë me pjesët e organizmit të gjallë); lind dielli, bleron pylli, valon deti, era fryn, shpërthyen trëndafilat, u veshën lisat, natyra qesh, qielli vrahet (në këta shembuj përgjasimi është bërë përmes veprimit të foljeve); vullnet të fortë, vullnet të çeliktë, zemër të butë, tabllo e gjallë, rrethanë e trishtuar (përgjasimi i cilësisë së një objekti është trguar me anë të mbiemrave, të cilët tregojnë cilësinë e mendjes, të ndjenjave dhe të gjendjes shpirtërore të njeriut). Metaforën e ndeshim edhe në proverbat popullore: Gardhi ka sy e muri vesh; Dardha e ka bishtin mbrapa; Trimi i mirë me shokë shumë; I hodhi hi syve; I ra në qafë etj.

Metaforat e krijuara nga populli i përdorin edhe shkrimtarët në veprat e tyre, por ata krijojnë edhe vetë metafora. Andaj në letërsinë artistike ndeshim në shumë shprehje metaforike.

Vendi dridhej, ay mbeti

Se s’tronditej nga tërmeti

Trim tribun ‘i vegjëlisë

Dif-Dragoj i Dragobisë.

O bajram, bajrak i gjallë

More nam me gjak në ballë

Te një shpellë e Dragobisë

Yll i rrallë i burrërisë.

Than’u shtri e than’u vra

Po ti s’vdiqe, or Baba

As te shkëmb’i Dragobisë

As te zemëre Djalërisë.

As je vrarë e as po vritesh,

Legjendar Ante po rritesh

Dithiramb i Dragobisë,

Tmerr, panik i mizorisë.

(Fan Noli, Shpell’e Dragobisë)

 

            Një lloj metafore kemi kur shpirtëzohen sendet a dukuritë, dmth. kur nga një frymor kalohet te një jofrymor, p.sh. një metaforë të tëllë e ndeshim te vjersha Mërgim të Lasgush Poradecit:

U nis burimi zemërak

Prej shkëmbit të ronitur,

Dhe shkoj i pastër si zëmbak

E dyke pëshpëritur.

Ahere jargavan’i ri

Q’e pa me shpirt të gjorë,

Një degë t’ulur sipër ti

J-a sgjati si një dorë…

Ahere dega që vështroj

Ndaj shkëmbeve si thyet,

E drodhi lulen e rënkoj

Dhe j-a veniti kryet…

Dh’ahere luleja q’u tund,

E ndoqi larg së koti,

Pa që prej degës mun në fund,

Pikoj si pikë loti…-

Ish dora që më përqafon,

Ish kryet e anuar,

Ish lot’i Vashës që pikon

Pas Trimit që pat shkuar.

(Lasgush Poradeci, Trimi, Poezi, Prishtinë, 1968, f.132)

Lloj tjetër të metaforës kemi kur kalohet nga një frymor te një frymor tjetër. Llojin e këtillë të metaforës e ndeshim sidomos në fabula, kur kafshët flasin, mendojnë etj. si njerëzit ose anasjelltas, kur njerëzit bëjnë si zogjtë, si kafshët, marrin vetitë e tyre. Këtë lloj metafore e ndeshim në vjershën Shko dallëndyshë të Filip Shirokës.

            Lloj tjetër të metaforës kemi kur nga një jofrymor kalohet te një frymor, dmth. kur bëhet sendëzimi i së gjallës ose i vetive psikologjike. (Ai ishte në gjendje të rëndë shëndetësore – ku fjala të rëndë përgjason me peshën fizike të njeriut dhe lidhet me gjendjen shpirtërore të tij).

Metonimia (gr. metonimia – meta = pas, përtej dhe onoma – emër, ndërrim, zëvendësim emrash) – është një trop i cili tregon një objekt me anë të një objekti tjetër në bazë të afërsisë dhe jo të ngjashmërisë siç ndodh me metaforën, dmth. metonimia krijohet kur një nocion (objekt) shprehet me një nocion tjetër, i cili ndodhet në lidhje logjike me të parin ose është simbol material i tij, në vend që të merret shprehja e rëndomtë, adekuate: Ai ka flokët e thinjura, ku shprehja flokët e thinjura nuk paraqet vetëm sendin ose dukurinë me të cilën ka të bëjë, por me të kuptohet koncepti i pleqërisë me të cilin është në lidhje logjike (me kuptimin e parë). Kjo do të thotë se në vend të emrit të natyrshëm, përdoret një fjalë tjetër, që ka lidhje të ngushtë me të. Shembuj të metonimisë kemi në këto shprehje: Marsi (perëndi e luftës) themi për luftën; dimri për të ftohtit; djersën për mundin etj. Lidhjet midis këtyre sendeve, Marsit dhe luftës, dimrit dhe të ftohtit, djersës dhe mundit, kanë raport varësie, sepse të ftohtit varet nga dimri, është efekt i dimrit, djersa është efekt i mundit, i lodhjes.

            Meqë raportet midis varësisë së objekteve janë të shumëllojshme, si pasojë e kësaj edhe shumë lloje metonimish.

Ndër llojet më kryesore të metonimisë numërohen:

-kur përdorim shkakun për pasojën (efektin): Dimri prishi pemët (në vend të themi të ftohtit, si shkak i dimrit, kurse të ftohtit është si pasojë (efekt) e dimrit (dimri – shkak i të ftohtit – që është efekt i tij).

-kur përdorim pasojën (efektin) në vend shkakut: E fitova bukën me djersën e ballit në vend të E fitova bukën e gojës me punë ku djersa – pasojë, efekt i mundit, kurse puna – shkak i djersës.

-kur në vend të veprës përdorim autorin: Lexova Naimin, Shekspirin, në vend të Lexova veprat e Naimit, Shekspirit etj.

-kur përdorim gjënë abstrakte në vendt gjësë konkrete: Virtytin të gjith e duan, kurse vesin e përbuzin (dmth. njeriun e virtytshëm e lëvdojnë të gjithë, kurse njeriun me ves e urrejnë).

-kur konkreten e përdorim në vend të abstraktes: I ka hyrë lepuri në bark (I ka hyrë frika në bark).

-vendin a sendin që përmban diçka në vend të asaj që ndodhet në të: hëngra dy pjata; piva një filxhan.

 

Perifraza (gr. peri – rreth, fraso – flas) – është një figurë stilistike përmes së cilës paraqitet (thuhet) me shumë fjalë ajo që do të mund të thuhej me një fjalë të vetme, kështu krijohet një metonimi e zgjeruar, që quhet prifrazë. Dmth. në vend që sendet t’i quajmë me emrin e tyre të vërtetë, përdorim një grup fjalësh për të treguar silësitë e atij sendi. P.sh. Fatosi i Krujës (Skënderbeu); Foleja e shqiponjave (Shqipëria); E njoha me shtatë prill: Breshka këmishë-zezë me lëkurë luani dhe pendë këndezi, e njohu dhe ajo (Italia fashiste). Më vonë e njohu edhe huni i motorizuar (nacizmi) (Nonda Bulka, Kënga e shqiponjave); pasardhës hyjnor i Jupiterit (Herakle); zjarret e qiellit (yjet); zalli mëngjesor digjet (dielli) etj. Perifraza e përfocon patetikën dhe retorikën e stilit: prandaj me të drejtë edhe quhet metaforë retorike. Me anë të saj me më shumë fjalë ose fjali përshkruhen konceptet, objektet, cilësitë, veprimet, përjetimet etj.

Personifikimi (lat. persona – personi, facare dhe facere – bëj, punoj) është një nga figurat më të vjetra, në mos më e vjetra dhe më e përdorura në folklor. Përmes kësaj figure artistike, gjërave, sendeve abstrakte, kafshëve e bimëve u jepen cilësi njerëzish. Dmth. me anë të personifikimit shpirtëzohen gjërat e pashpirtë, sendet e pajetë, duke i bërë ao të mendojnë, të veprojnë e të kuptojnë si njerëz. Në entuziazmin dhe në përjetimin e tij të natyrës njeriu mendon se edhe sendet ndjejnë, se edhe ato kanë shpirt dhe kështu i personifikon duke treguar veçori të cilat u përkasin njerëzve. Personifikime mjaft të goditura gjejmë si në folklor, ashtu edhe në letërsinë artistike.

Tridhjet’e nëntë mos ardhtë kurrë

që na rrëzove flamurë!

“Ç’ke, oflamur, që s’valon?

“Jam sëmurë, po rënkoj,

jam goditur bri’më brinjë,

që kur sollën Italinë.

(Këngë popullore)

Në këngët popullore këngëtari popullor i shpreh ndjenjat e veta fuqishëm me anë të personifikimeve, sepse natyrës së qetë, kafshëve dhe trupave qiellorë u ka dhënë fuqinë e të folurit, vetëdijen dhe vullnetin për të kryer (bërë) veprime njerëzore dhe t’i ndjejnë gëzimet dhe vuajtjet njerëzore. Në këtë mënyrë fiton bukurinë e vet dhe bëhet gjithëpërfshirës në zhvillimin e figurave poetike. Personifikime mjaft të qëlluara gjejmë edhe në ciklin e Veriut, në këngët e vjetra legjendare, në këngët e LANÇ-së etj. Kështu p.sh. në rapsodinë Martesa e Halilit, dhitë, hëna, zogu etj. marrin pjesë aktive në veprimet e Halilit dhe e ndihmojnë atë.  Kjo figurë mjaft dendur ndeshet edhe te poetët e Rilindjes dhe të Pavarësisë, si te Naimi, De Rada, Çajupi, Noli, Mjeda, Migjeni dhe te poezitë e poemat e Ll. Siliqit, D. Agollit, I. Kadaresë, F. Arapit etj.

Lulet të dinin,

mike, sa të dua,

këtu do të vinin

të qajnë me mua.

zoqtë të dëgjonin,

do t’më rrinin pranë

dhe do të këndonin

të harroj sevdanë.

(Çajupi, Dashuria D1, f. 45, Vepra, Beograd, 1963)

Nata shkon kaluar mbi kurriz të maleve

(Fatos Arapi, Alarme të përgjakura)

 

“…Fshiu lot dhe më tha Tomorri:

O shqiptarët e gjorë

Dëgjoni Baba Tomorrë…”

(Çajupi, Baba Tomorri)

 

            Në këtë poezi kemi personifikimin e natyrës, gjegjësisht malin e Tomorrit që flet sikur të ishte i gjallë.

Mbi pesonifikimin jan bazuar përrallat popullore mbi kafshët, në të cilat kafshët, zogjtë, peshqit, përfytyrohen si qenie të ndërgjegjshme. Ato flasin me njëra-tjetrën, merren vesh, shfaqin mendimet dhe ndjenjat e tyre. Kështu p.sh. në fabulën Të dy qetë dhe ujku të Naim Frashërit, ujku, pasi vërejti se të dy qetë ishin bashkuar (lidhur) mesveti për ta lufuar atë, i thotë në një anë njërit ka:

…Ty fort të dua,

Se t’ët atë e kish mik,

Ti pse më bije? Po shko mblidh mënt,

Pse tregohesh i lik?

Ty s’të ngas, Zoti, a, mos e dhëntë!

(Çajupi, Të dy qetë dhe ujku(fragment)

Propopeja (gr. prósōpon – person + poiéō – bëj) është një lloj personifikimi në të cilin poetët sendet e pajetë i paraqesin si të gjalla:

U ngrit fat’i Shqipërisë,

si vdekuri nga varri,

mori udhën’e Azisë,

duke ikur si marri.

(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut, k.V, f.111, Poezi,)

Satira (lat. satira – e ndryshme, përzierje) – në kuptimin e ngushtë quhet vjersha me karakter demaskues. Format e para të satirës janë epigramet dhe epitafet, por atë e hasim në lirikë, në epikë dhe në dramë. Satira kanë shkruar poetët e mëdhenj romakë Horaci dhe Juvenali. Në kuptimin më të gjërë këto janë vepra letrare të gjinive të ndryshme (roman, tregim, pjesë teatrore) në të cilat kritikohen ashpër dhe përqeshen fenomenet e dëmshme të jetës shoqërore dhe personale; janë të njohur veprat satirike të shkrimtari francez Fransua Rable (shek.XVI), të shkrimtarit anglez Xhonatan Suift (shek. XVIII), pastaj të Bajronit, Pushkinit, Gogolit, Dantes, Servantesit, Konicës, Fishtës, Çajupit, Gramenos, Sh. Musarajt etj.

 

Simboli (gr. symbolon – shenjë, shenjë konvencionale njohëse te grekët e vjetër për anëtarët e organizatave të fshehta) – është një ndër figurat më të ndërlikuara të përfytyrimit. Përmes tij bëjmë zëvendësimin e ndonjë fjale, dukurie jetësore me shenjën e saj kushtëzuese alegorike. Në stilin artistik, më së shumti në poezi, dukuri të ndryshme në natyrë, lulet, bimët dhe shkëmbinjtë, shumë herë edhe kafshët, merren si shenja të përhershme, si figura ose përfaqësues të ideve, ndjenjave dhe koncepteve të ndryshme. Kështu, p.sh.  simbol i fatkeqësisë është korbi, i dinakërisë – dhelpra, i marrëzisë – gomari, i trimërisë – petriti, i pikëllimit – kukumjaka etj. Pra, me anë të simbolit paraqesim një ide konkrete, një mendim a një dukuri, p.sh. agimi, mëngjesi, janë simbole të rinisë, të fillimit të jetës, nata është simbol i vdekjes, i fundit të jetës; bora – simbol i të ftohtit, i ndjenjës së ftohtë etj. Shumë fjalë nga jeta, nga historia, kultura e sidomos nga krijimtaria folklorike kanë marrë kuptim simbolik. Kështu, në poezinë popullore thëllëza e lulja simbolizojnë vashën, bilbili djalin e dashuruar, kali Trojës nga historia simbolizon tradhëtinë (“Kali i Trojësi Ismail Kadaresë), qiriri i Naim Frashërit simbolizon poetin që shkrin gjithçka për të ndriçuar popullin. Krijime simbolike të bukura janë Vaji i bylbylit i Ndre Mjedës, vjershat Fyelli, Fjalët e qiririt të Naim Frashërit, Prishtina e Llazër Siliqit,  Shqiponjat fluturojnë lartë e Iasmail Kadaresë, Vdekja e Nositit dhe Gjeniu i anijes të Lasgush Poradecit etj.

Disa teoricienë mendojnë se simbolin nuk duhet numëruar në figura, sepse ai nuk dallon nga metafora. Në gjuhën greke fjala simbol do të thotë shenjë, kurse në të shprehurit poetik ndjenjat kryesisht shprehen me figura, dmth. përmes shenjave, simboleve, e këtë veçori e ka pikërisht dhe metafora. Për këtë arsye, sipas mendimit të këtyre teoricienëve, simbolin duhet veçuar nga kategoria e figurave e të lidhet me poezinë e një drejtimi të caktuar – me poezinë e simbolizmit, por edhe më tej – me simbolizmin si lëvizje. Megjithatë, simbolizmi si drejtim në letërsi, e sidomos në poezi, veç veëorive të veta stilistike dhe synimit që me anë të toneve akustike dhe muzikore të shprehen motivet dhe ndjenjat poetike, para së gjithash do të thotë qëndrim ndaj natyrës dhe jetës, një dispunim shprehës të jashtëzakonshëm dhe bindjes se çdo gjë në natyrë u nënshtrohet ndryshimeve të përhershme, kalbjes dhe vdekjes; kurse ndjenjat dhe pikëpamjet e tilla nuk duhet të jenë dhe  nuk shprehen me anë të simboleve si figura stilistike, por shumë herë tregohen me shprehje direkte dhe përshkrimet e koncepteve reale. Prandaj simboli si figurë duhet veçuar nga simbolizmi si drejtim dhe si lëvizje letrare.

Si figurë, simboli ka lidhje të drejtpërdrejtë me krahasimin dhe shpesh në një simbol gjenden përherë edhe figura të tjera. Simbol quhet edhe figura artistike që personifikon tiparet karakteristike të një fenomeni, p.sh. Harpagoni është simbol i koprracisë, Tartufi simbol i hipokrizisë etj.

Simbolin e ndeshim shpesh edhe në poezinë popullore, sidomos në këngët e dashurië e të dasmës.  Kështu kemi poezi popullore në të cilat thëllënza simbolizon vajzën në të cilën flitet vetëm për thëllënzën dhe ambientin ku gjendet ajo, duke nënkuptuar këtu vajzën me tërë bukurinë dhe ambientin ku ndodhet ajo.

            Sinekdoka ( gr. synekdoke – nga syn – bashkë dhe ekdehomai – kuptoj, marr vesh) – është një lloj i veçantë i metonimisë Sinekdoka krijohet krijohet kur përdorim një fjalë për të shfaqur një ide më të gjërë ose më të ngushtë se ideja që duam ta shfaqim, kur përdorim numrin njëjës në vend të numrit shumës, të tërën në vend të pjesës, pjesën në vend të tërës, gjininë në vend të llojit ose lëndën prej së cilës përbëhet sendi në vend të sendit vetë: kryet në vend të njeriu, mbrojtje në vend të mbrojtësit; Migjenët në vend të poetë si Migjeni, Shqiptari kurdoherë me gjak e ka mbrojtur lirinë në vend të Shqiptarët…Bota u çudit me punët…në vend të njerëzimi…, sivjet patëm të korra të mira në vend të gjatë stinës së verës etj. Sa më pa i qeshi fytyra – u gëzua; gjëja e gjallë – lopët, delet etj. rregulloi qelqurinat – enët prej qelqi etj.

Shqipërinë e mori turku

i vu zjarr,

shqipëtar, mos rri po duku,

shqipëtar.

(Çajupi)

Figurat e diksionit – janë figura të cilat fjalës i japin efekt tingëllor. Me anë të këtyre figurave shprehja gjuhësore fiton në intensitet, duke e pasuruar përmbajtjen kuptimore dhe domethënien emocionale të saj (shprehjes gjuhësore). Përmes këtyre figurave fjalëve u jepen dimensione të reja në raport ndaj fjalëve të mëparshme ose të atyre që vijnë pas. Figurat e diksionit ia japin muzikalitetin vjershës dhe sa më të pasura të jenë ato, aq më i pasur do të jetë edhe muzikaliteti i vjershës. Në figurat e diksionit bëjnë pjesë: asonanca, aliteracioni, onomatopeja, anafora, epifora, anadiploza, simploka.

Aliteracioni (lat. littera – shkronjë, germë) – është përsëritje e bashkëtingëlloreve të njëjta ose e togjeve të tingujve, ose përsëritje e bashkëtingëlloreve të njëjta ose e rrokjeve të njëjta në fillim të më shumë fjalëve, sidomos në vargje, të cilat i japin forcë shprehëse ligjëratës artistike.

Vendi dridhej, ay mbeti,

Se s’tronditej nga tërmeti,

Dif-dragoi i Dragobisë,

Trim tribun i vegjëlisë.

(F. Noli, Shpell’e Dragobisë)

Anadiploza (gr. anadiplóō – dyfishoj) – është figurë e përsëritjes ku përsëriten fjalët  e fundit të një vargu në fillim të vargut vijues.

Po kjo gjamë qi ban natura

Kjo duhi qi s’ka pushim

E kësaj zemre a pasqyra

A pasqyra e vajit tim

(Ndre Mjeda, I tretuni)

gjallë prej kulls pashën s’e lamë

s’e lamë pashën kurrë për t’gjallë

(Këngë popullore, Priti djemtë e Mimleqetit)

Ku i ka çadrat, ku i ka t’part,

m’ka çue mreti me ja çartë;

me ja çartë, m’ka çue dovleti,

don me kanë shah ner veti;

shah ner veti don me kanë,

kurrgja mretit mos me i dhanë,

as redifë, as nizamë!- (redif,ushtar rezervist )

(Këngë popullore, Shumë asqer po qet pamporri)

Seç e hodhi lumin,

lumin për matanë…

Ç’e kërkova urën,

urën nuk e gjeta…

Ç’e kërkova trarin

trarin përmbi lumë…

(Dritëro Agolli, Nat’e errët)

Anafora (gr. anaphero – përsëris) – një nga figurat e përsëritjes, ku në fillim të vargut përsëriten fjalët e njëjta.

… drejt qytetit

ku unë jetoj,

ku unë ngre mur,

ku unë shtroj

rrugën me asfalt,

ku unë vargje thur,

ku unë shkoj në teatër,

ku unë ngre flamur…

(Drtëro Agolli, Hapat e mia në asfalt)

Asonanca (lat. assonare – bashkëtingëlloj) – krijohet me përsëritjen e një ose disa zanoreve të njëjta brenda një vargu a strofe, për t’u arritur pëlqim tingëllor ose efekt zanor. E ndeshim mjaft në poezi dhe shërben si mjet për arritjen e të ashtuquajturës eufoni (gr. eufonia – zë i këndshëm).

O i zhgryer, i zhyer, i vyer për hu

(Fan Noli, Marshi i Barabajt)

Asonanca është një lloj rime, por jo e plotë, sepse në rimë të dyja klauzolat janë të njëjta si në bashkëtingëllore, ashtu edhe në zanore, kurse te asonanca janë të njëjta vetëm zanoret, kurse bashkëtingëlloret ndyshojnë.

Fryni era u çil taraba,

n’kambë Halil, se Abdyl aga,

me trqind sejmenë përmbrapa

t’tanë n’opanga e pa çorapa.

(Këngë popullore)

Kush t’ma gjejn vorrin e tij,

un ja nap kullë e shpi,

ja nap dhent me gjith dhi.

(Në fushë t’Kosovës a lidhë jezeri, Këngë popullore)

Dalip bej, mre i biri bushtrës,

ta fus shpirtin n’grykë të pushkës.

(Dil aty ku derdhet gjaku, Këngë popullore)

Epifora (epiphero – shtesë) – është figurë e përsëritjes, ku në fund të vargut përsëritet fjala, ose një pjesë e fjalisë. Është e kundërta e anaforës. Përdorimi i saj i jep forcë të madhe shprehjes dhe e shton forcën emocionale të saj.

Në pazar thirri tallalli,

në kafe u mblodh taborri,

në kafe u mblodhe taborri

ç’po lufton Rexhep sokoli!

……………………………………

Mos kjaj, nanë, e mos kjaj, grue,

në Gyrçar jami rrethue;

në Gyrçar jemi rrethue

shtatë sahat kemi luftue;

(Këngë popullore, Luftë po ban Rexhep trim)

Onomatopeja (gr. onoma – emër dhe poiemo – bëj, krijoj) – është një figurë përmes së cilës  imitohen zhurma të caktuara në natyrë, zëra kafshësh ose zëra që na kujtojnë ndonjë send. Imitimi i zërave mund të bëhet në dy mënyrë: në mënyrë të artikuluar dhe të paartikuluar. Kështu, kur i përdorim shprehjet bam, fiu, miau, kërc etj, pak a shumë kemi të bëjmë me fjalë të paartikuluara, sepse janë krijuar me imitimin e fjalëpërfjalshëm të natyrës, kurse fjalët shushuris, bubulloj, kakaris etj. tregojnë se këto i ka krijuar njeriu dhe i ka përpunuar në bazë të asaj që ka mundur të dëgjojë në natyrë, por magjithatë i ka ndarë nga imitimi total me atë se ka përdorur zëra të artikuluar, të përcjellë, të përpunuar me intelektin dhe emocionin e tij. Mjaft onomatope ndeshim në poezinë Korbi të Edgar Alan Poes, të shkaktuara prej tingullit sh që japin fëshfëritjen e perdeve prej mëndafshi: Era frynte që përjashta, rrihte perdet e mëndafshta etj.

Simploka (gr. symploke – thur, gërshetoj, mpleks) – është figurë e përsëritjes ku kemi përsëritjen në fillim dhe në fund të vargut, pra, simploka është bashkim i anaforës dhe i epifoës.

Dibër e male renda-renda,

gjithë me houta e me openga,

gjithë me houta e me openga,

Menduh Pashës i hinë mbrenda.

…………………………………………..

Bajër Merkja e Sheh Zërqani

janë mbledhë ke Mane Cami;

janë mbledhë ke Mane Cami,

përpara u del Shaqir arsllani.

(Këngë popullore, Na me mretin pushkë le t’bojmë)

Sesi ndritesh përsëri!

Sesi ndizesh përsëri!

Sesi djek me dashuri,

Posi yll margaritari!…

(Lasgush Poradeci, Vallja e yjve).

 

Figurat e ndërtimit (sintaksës) – përfshijnë në vete ato figura që krijohen nga rendi i fjalëve në fjali, ku kemi shmangie nga renditja e zakonshme e fjalëve në fjali, duke çrregulluar sistemin e natyrshëm të tyre, të cilat nuk përkojnë me rendin logjik e gramatikor të tyre. Në këtë grup të fjalëve bëjnë pjesë: anasjella, asindeti, elipsi, pyetja retorike, polisindeti,

shkallëzimi.

 

Anasjella (gr. inversio – të vendosurit gjetkë) – është figurë në të cilën mund të ndërrojmë vendin e zakonshëm të gjymtyrëve në fjali, të cilën poeti e bën për qëllime shprehëse dhe për nevoja të vargut, duke shkelur kështu rregullin e zakonshëm të fjalëve: Vaj e mjerime qet kjo tokë e jona në vend të kjo tokë e jona qet vaj e mjerime ose

…luftojnë rrebtas: nën breshën plumbit

që karajfilat lëshojnë e breshanat

turren, o Shqype, si rrjedha e lumit,

trimat si zanat

në vend të:

Luftojnë rrebtas: o shqype, trimat si zanat

turren si rrjedha e lumit

nën breshën plumbi

që lëshojnë karajfilat e breshanat.

(Ismail Kadare)

Asindeti (gr. asyndeton – pa ndërlidhje, syndein – bashkoj, lidh) – është mënyrë e shprehjes poetike që ndërtohet pa përdorur lidhëzat midis fjalëve dhe fjalive. Mungesa e tyre u jep fjalëve dinamizëm, gjallëri dhe intonacion të shpejtë.

Ku e lamë e ku na mbeti

vaj vatani e mjer’milati,

anës detit (por) i palarë,

anës dritës (por) i paparë,

pranë sofrës (por) i pangranë,

pranë dijes (por) i panxanë,

lakuriq dhe i dregosur

trup e shpirt i sakatosur?

(Fan Noli, Anës lumenjve)

Nëpër skaje t’errta, bashkë me qiejë, mijë, mica

Mbi pecat e mykta, të qelbëta, të ndyta, të lagta

(Migjeni, Poema e mjerimit)

 

Elipsi (gr. elleipsis – mungesë, lëshim) – është figurë stilistike me anë të së cilës shkrimtari heq një ose më shumë fjalë, ashtu që domethënia e tërësisë mund të kuptohet. Elipsi përdoret jo vetëm në letërsinë artistike, por edhe në gjuhën e përditshme. Zakonisht elipsi përdoret në rastet kur njeriu është i shqetësuar, duke lënë kështu jashtë përdorimit fjalët e parëndësishme.

Labëria

hakërrim i rreptë i maleve

përqark,

Shkëmbinj shumë, shumë

tokë – fare pak.

(Fatos Arapi)

Kafaz ka qiellin

epshin – pengim.

(Ndre Mjeda)

Krahët e zez’të nji të pafund

e varrosën lagjen pranë,

dritë, jetë, gjallsi – askund,

vetëm errësirrë e skam.

(Migjeni, Lagja e varfun)

Pyetja retorike (gr. rhetor – orator) – përdoret në veprat artistike dhe në ligjëratat oratorike, jo vetëm për të pritur ndonjë përgjigje, por t’i dhënë fjalisë forcë e intonacion të ngritur.

Ku janë ata pleq bujarë,

që qenë përpara nesh,

e ata trima sqimtarë

të shpejtë e si rrufe?

(Pjetër Budi)

Pyetja e shtruar nënkuptohet vetvetiu, sepse ata pleq nuk janë më.

Opopo!kshu pse më vini përpara syve pa pa pushim,

O ditët e djalërisë, o moj kohëz e të rit tim?

(Naim Frashëri)

Ku e latë ndoren, more diell?

ku e ke ndoren, mori zanë?

po e kjo a besa, qi mpatë dhanë?

(Rapsodia, Martesa e Halilit)

Pyetja retorike është figurë familjare e ligjëruesve (oratorëve). Shembuj të tillë kemi mjaft nga letërsia jonë. Kështu, p.sh. Ndre Mjeda në vjershën I tretuni drejtohet me këto pyetje që vjen nga vendi i tij:

Ah!m’kallxo të vërtetën

A len dielli edhe m’atë anë?

A xixëllojnë, si para, m’t’shkretin

Shqyptari e hyj e hanë?

A lulzojnë ma lule t’ershme

Mal, fushë si m’kohë

t’at-herhme?

Ndodh shpeshherë që vetë shkrimtari, poeti, t’i përgjigjet kësaj pyetjeje retorike me një përgjigje prapë retorike. Me këtë rast figura quhet subjeksion.

Polisindeti (gr. polysyndeton – shumëlidhëza) – është figurë e kundërt me asindetin: formohet duke shtuar numrin e lidhëzave, të cilat nga ana gramatikore nuk janë të nevojshme, por fjalët i bën të spikasin, ngadalëson intonacionin dhe shton forcën shprehëse të fjalës poetike.

O stërnip i Kainit, tepdil si bari,

ti na shtyp e na shtrydh, e ti gjakun na e pi,

ti na ther e na grin e për qejf na bën fli;

o kukudh e lubi: Hosana, Baraba!

(Fan Noli, Marshi i Barabait)

Po vjen sulmon dragoj shqiptar

Si lajm i Zotit çpërblimtar

E bën urgji për Shqipëri

E dridhet tok’e det – e ti:

Ti gjakatar;…

(Lasgush Poradeci, E fundit mërzitje)

Duart e tua që u rëgjuan nga puna

Dhe gishtërinjtë që zunë kallon nga këmbët e dyfekëve

Dhe supet që u varën nga xhokja e nga puna,

Dhe mesin që u hollua nga gjerdanët e fishekëve…

(Dritëro Agolli, Nënë Shqipëri)

Shkallëzimi (gradacioni, nga lat. gradatio – gradualisht, shkallëzim) – është figurë stilistike sipas së cilës shkrimtari i rendit fjalët sipas shkallëzimit të caktuar (ngjitës apo zbritës), duke filluar nga fjala më e fortë e drejt më të butës, ose duke shkuar gradualisht nga fjala e butë drejtt më të fortës.

Thueja kangës, rini, pash syt’e tu…

Të rroki, të puthi kanga, të nxiti me dshnu

(Migjeni, Kanga e rinisë)

Çuka, kodra, brigje, gërxhe dhe pyje të gjelbëruar

(Naim Frashëri, Bagëti e bujqësia)

O rrëmet’i njerëzisë,

Zër’i fyellit s’ësht’erë

Ky është zjarr’i dashurisë

Që i ra kallamit mjerë!

I ra qiellit e ndriti,

I ra zemrës, e nxehu,

I ra verës, e buçit

I ra shpirtit dhe e dehu.

I dha erë trëndafilit,

I dha dritë bukurisë,

I dha këngët bilbilitë,

I dha shije gjithësisë.

(Naim Frashëri, Fyelli)

 

Figurat e mendimit – përveç figurave të fjalëve dhe tropeve, retoristët e vjetër flasin edhe për figurat e mendimit, të cilat lidhen me kuptimin me atë që është thënë me to. Në këtë grup të figurave hyjnë: antiteza, hiperbola, krahasimi, litota, oksimoroni, paradoksi.

Antiteza (anthisesis – kundërvënie, anti – kundër dhe thesis – vendosje) – është figurë stilistike përmes së cilës vihen përballë njëra-tjetrës dy fjalë a dy mendime të kundërta të një personazhi për të vënë në dukje tiparet dalluese të tyre.

Atje nisi, atje mbaroi,

atje krisi, atje pushoi

(Fan Noli, Shpell’ e Dragobisë)

 

Bylbyl, ky shekull orë e çast ndrrohet:

Bijnë poshtë të naltit, i vogli çohet.

(Ndre Mjeda)

Nëno, moj, mbaj zi për vllanë,

me tre plumba na i ranë,

na e vranë e na e shanë,

na i thanë tradhëtor.

Se të desht dhe s’të deshnin,

se të qante kur të qeshnin,

se të veshte kur të zhveshnin,

nëno, moj, të ra dëshmor.

(Fan Noli, Syrgjin vdekur)

Përdorimi i antitezës e bën mendimin, idenë e shkrimtarit më shprehëse dhe më të fuqishme, duke vënë përballë njëri-tjetrit mendimet kundërthënëse. Nga aspekti gjuhësor ajo, antiteza, mbështetet në antonimet. Mjeshtër antitezash ka qenë Fan Noli. Por atë e ndeshim mjaft shpesh edhe në letërsinë e sotme. Në disa vepra letrare këtë e ndeshim edhe në kundërvënien e dy personazheve kryesore të një vepre letrare. Kështu, p.sh. kemi kundërvënien e Skënderbeut Sulltanit në veprën e Naim Frashërit “Histori e Skënderbeut”, ose te Otelloja me Jagon në tragjedinë “Otello” të Shekspirit etj.

Hiperbola (gr. hypérbole – teprim, stërsmadhim) – është figurë e teprimit e cila zgjedh fjalë të fuqishme në zmadhimin në përmasa jonormale. Përmes saj jepen tiparet e një sendi jashtë mase me qëllim që të godasë më mirë dukuritë që i paraqet. Hiperbolën e ndeshim dendur në eposin tonë dhe në këngët e kreshnikëve, por edhe në letërsinë e shkruar. Ajo në shkrimet humoristike gjendet në kufi të groteskut.

Përmi kryet topuzi i ka fjurue:

dymbëdhetë pash n’lëndinë u ngul topuzi!

dymbëdhetë pash përpjetë si re u çue pluhni!

(Kënga popullore, Gjergj Elez Alia)

Krahasimi (lat. comparatio – krahasim) – krijohet me krahasimin e ndonjë sendi, personi ose ngjarjeje me konceptet, të cilat janë të afërt dhe të njohur. Është një nga tropet më të thjeshta. Atë e hasim shpesh edhe në gjuhën e përditshme. Edhe nga ana e ndërtimit është trop shumë i thjeshtë: ai përbëhet prej tri elementesh: sendi i cili krahasohet, sendi me të cilin krahasohet dhe lidhësja (kopula) si, sikurse, ashtu si, posi, me të cilat lidhen të dy sendet. Nga këto dy pjesë, pjesa e dytë është e figurshme, sepse ngjashmëria nuk qëndron në anët thelbësore, por në anën që bie në sy dhe që tërheq si përfytyrim, si imazh: në krahasimin E ka syrin si ulli, kokrra e ullirit merret figurativisht si përfaqësuese e ngjyrës së zezë të ndritshme e të bukur. Krahasimet përdoren dendur edhe në ligjërimin bisedor. Krahasime mjaft të goditura dhe me vlerë të madhe artistike, përdoren dendur edhe në këngët popullore së bashku me figurat e tjera artistike.

Hunda si qiri

Goja si kuti

Buza si qershi

Vetullat si gajtan etj.

(Këngë popullore)

Në vargjet e sipërme këngëtari anonim përmes krahasimeve përshkruan tiparet kryesore të një vajze të bukur.

Edhe pse krahasimi si trop haset si në prozë dhe në poezi, si në një vepër epike, ashtu edhe në një vepër lirike, ai, varësisht nga gjinia, merr trajta të vçanta gjatë përdorimit të tij. Në një poezi lirike ku poeti shpreh ndjenjat e veta, krahasimet janë më të shkurtër, më ekspresivë (shprehës) dhe më emocionalë.

Bukuria jote, leshrat e tua

posi pëndë korbi, të gjata mi thua,

ballët si diell, faqet si mollë,

qafa jot’e gjatë, mesi yt i hollë,

sisët si shegë, dhëmbët si thëlpënjë,

buzët si burbuqe, sytë si gështenjë…

(Çajupi, Bukuria)

            Litota (gr. litotes – zbutje, zvogëlim, pakësim) – është figurë e kundërt me hiperbolën. Përmes saj synohet të jepet në formë të zvogëluar shprehja e vërtetë, duke e zbutur atë: Nuk është keq – është mirë; ai s’është budalla – është i mendçur; s’ke vepruar mirë – ke bërë keq etj.

E dini si kam luftuar

për Sulltan e për Turqinë

dhe qysh ai më ka shuar

vllezërit’e shtëpinë!

vllezërit’e shtëpinë!

s’janë punëra të lehta

këto që janë punuar

dhe nuk rinë të fshehta

as janë për të harruar.

(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut)

 VJERSHËRIMI

Në teorinë e sotme të letërsisë janë të njohur tri terma për  një disiplinë, respektivisht për degën e shkencës mbi vargun. Një nga këta është termi prozodi, një term i moçëm me origjinë greke, i cili lidhej me një pjesë të gramatikës në të cilën është studiuar theksi (akcenti), gjegjësisht gjatësia dhe shkurtësia e vargjeve. Më vonë kjo fjalë merr një kuptim tjetër dhe njihet me emrin shkenca mbi vargjet, e cila ka pasur për detyrë “t’i harmonizojë fjalët me muzikën, ose muzikën me fjalët”, kur vjersha filloi të krijohet e pavarur nga kori dhe bëhet krijim i pavarur artistik. Në këtë kohë prozodia merrej me studimin e rrokjeve të gjata dhe të shkurtra dhe u quajt versifikacion kuantitativ (sasior). Por, kur kuantiteti i rrokjeve nuk ndikon në përbërjen e vargut, por si masë merret theksi (akcenti), dmth. rrokjet e theksuara dhe të patheksuara, të cilat i japin vargut ritmin dhe melodinë, prozodia zëvendësohet me fjalën versifikacion, ku si bazë nuk merret më kuantiteti i rrokjeve, por kualiteti (cilësia)(theksimi ose mostheksimi), andaj përmenden termat prozodi kualitative ose versifikacion kualitativ. Ndërkaq në teori është i njohur edhe termi metrikë, i cili në teorinë bashkëkohore mbi vargun, ka kuptime të ndryshme: te disa popuj metrika konsierohet si shkencë e përgjithshme mbi vargun, kurse diku me këtë term përfshihet vetëm studimi metrik kuantitativ i vargut, ndërsa me versifikacionin kualitativ të vargut merret versifikacioni. Sido që të jetë, termi metrikë përdoret kur janë në pyetje vargjet klsike, gjegjësisht vargjet kuantitative, kurse termi versifikacion konsiderohet si disiplinë e cila merret me vargjet e poezisë bashkëkohore.

Sistemi i vjershërimit antik

Shkenca e sotme mbi vargun, duke u mbështetur  në gjatësinë e rrokjeve dhe të theksit, njeh tri sisteme të versifikacionit: sistemin metrik, silabik dhe sistemin silabik-tonik.

            Sistemi  metrik  (ndryshe njihet si versifikacion kuantitaiv – sasior, antik, muzikor, shqiptimor) – është përdorur në letërsinë antike greke dhe romake. Si mbështje ky sistem ka pasur këngëtimin.Vargjet në poezinë antike ose janë kënduar ose janë shqiptuar me përcjellje të ndonjë instrumenti muzikor, me ç’rast disa rrokje janë shqiptuar më gjatë, kurse të tjerat më shkurt. Ligjet e ritmit poetik janë përputhur me ligjet e ritmit të veprave muzikore. Gjatësia më e shkurtër e shqiptimit të një rrokjeje quhej mora (koha e harxhuar për t’u shqiptuar (ose kënduar) rrokja më e shkurtër. Disa mora të bashkuara formonin njësinë ritmike-melodike – taktin, i cili në versifikacioni antik quhej këmbë. Në një morë në këmbë bie theksi ritmik. Disa këmbë, të cilat së bashku formojnë frazën ritmike – melodike, sajojnë njësinë ritmike vargun. Disa vargje, të lidhura në një cikël, i cili përsëritet në vjershë, formojnë strofën ose kupletin.

            Rrokjet në gjuhën antike ndaheshin në rrokje të gjata dhe rrokje të shkurtra. Rrokja e gjatë quhej arza (gr. ārsis – ngritje) dhe shënohej me shenjën (_) që quhej makron (gr. makrón – gjatë), kurse rrokja e shkurtër quhej teza (gr.thèsis –  zbritje) dhe shënohej me shenjën (u). Ekzistojnë edhe rrokje të pacaktuara dhe të përgjithshme, të cilat, sipas nevojës, mund të jenë të gjata ose të shkurtra dhe shënohen me shenjën  (u). Rrokja e gjatë zgjaste dy mora, kurse rrojket e shkurtra një morë. Sipas numrit të rrokjeve të gjata dhe të shkurtra caktoheshin këmbët, që në metrikën antike kishte afër 30 këmbë. Prej tyre do të përmendim vetëm ato këmbë emërtimi i të cilave përdoret edhe në versifikacionin e sotëm:

piriku      u u     (dy rrokje të shkurtra)

trokeu     - u     (një rrokje e gjatë dhe një e shkurtër)

jambi       u -      (një rrokje e shkurtër dhe një e gjatë)

spondeu    – -      (dy rrokje të gjata)

daktili      - u u    (një rrokje gjatë dy të shkurtra)

amfibraku u – u ( një rrokje e shkurtër, një e gjatë dhe një e shkurtër)

anapesti u u     (dy rrokje të shkurtra dhe një e gjatë), etj.

Në çdo këmbë binte theksi ritmik i cili quhej iktus dhe shënohej me shenjën (/). Iktusi zakonisht binte në rrokjen e parë të gjatë të këmbës. Këmba në metrin klasik ka qenë ashtu siç është rrokja në në metrikën moderne. Sipas numrit dhe llojit të këmbëve përcaktohej lloji i vargut, kurse sipas numrit dhe llojit të vargut përcaktohej strofa. Vargu më i njohur dhe më i përhapur në letërsinë antike ka qenë heksametri (varg gjashtëkëmbësh, pesë nga të cilët janë daktilik u u,  kurse e gjashta, e fundit është trokaik u ). Me një varg të tillë janë shkruar poemat e njohura të Homerit “Iliada” dhe “Odisea” dhe “Eneida” e Virgjilit. Skema metrike e heksametrit është:

-uu/ -uu/ -uu/-uu/ – uu/ -u

 

            Përveç heksametrit në poezinë antike është përdorur edhe pentametri, i cili përbëhej nga katër daktilë dhe nga dy rrokje të gjata njëra prej këmbës së dytë, përpara çezurës dhe tjetra në fund. Skema e tij është:

-uu/ -uu// -uu/ -uu/ -.

 

            Pentametri ndahet nga pauza – çezura në dy gjysmëvargje, secili prej të cilëve përbëhet nga dy daktilë dhe një rrokje të gjatë  Pentametri disa herë kombinohet me heksametrin, duke krijuar kështu dyvargëshin elegjiak. Nga lidhja e vargjeve në tërësi më të mëdha, ndërtoheshin strofat (gr. strophe – qarkullim, lëvizje) (në fillim kishte kuptimin e lëvizjes në valle, kurse më vonë merr kuptimin e fjalëve që këndoheshin gjatë valles). Strofat më të njohura antike janë strofa alkeje (sipas poetit të vjetër grek Alkeut (600 v.p.e.s.; bashkëkohës i Safos; strofa alkeje përbëhej prej katër vargjesh (dy të parat njësoj, kurse dy të dytat të ndryshme) dhe strofa safike (sipas poeteshës së njohur greke nga ishulli Lezbo (rreth vitit 600 p.e.s), strofa safike përbëhet prej katër vargjsh, ku tri të parat janë njëmbëdhjetërrokësh, kurse i fundit me pesë rrokje).

Në botën antike poetët nuk i lexonin , por i këndornin vargjet e tyre, poeti ishte njëkohësisht edhe këngëtar. Instrumenti me të cilin këngëtari i përcillte vargjet e tij quhej lyra prej nga vjen edhe emri lirikë. Letërsia antike ka ndikuar shumë në letërsitë e mëvonshme e sidomos në teorinë bashkëkohore të vargut. Nga kjo në vargëzimin e vendeve evropiane janë ruajtur emrat e këmbëve të metrikës antike si, jambi, trokeu, daktili, amfibraku, anapesti etj.

Vargëzimi silabik – në mesjetë, kur gjuha latine pushon së ekzistuari si gjuhë e gjallë, kur gjatësia dhe shkurtësia e rrokjeve filloi të humbet, atëherë si masë ritmike filloi të merret nunumri i rrokjeve në një varg. Kështu lindi sistemi silabik (lat. syllaba- rrokje). Sipas numrit të rrokjeve dallohen edhe tipat e vargjeve: katërrrokëshi, pesërrokëshi, gjashtërrokëshi, tetërrokëshi,nëntërrokëshi,dhjetërrokëshi,njëmbëdhjetërrokëshi,dymbëdhjetërrokëshi,trembëdhjetërrokëshi,katërmbëdhjetërrokëshi,pesëmbëdhjetërrokës-hi, gjshtëmbëdhjetërrokëshi. Sistemi silabik, në të cilin vargjet formohen nga një numër i caktuar rrokjesh dhe nga një numër i caktuar thesash ritmikë, përdoret edhe në vargjet shqip, pastaj në ato italiane, franceze etj. Nga kjo del se numri i rrokjeve është ai që përcakton edhe tiparin e një vargu she sipas numrit të rrokjeve marrin edhe emrat e tyre. Secili nga këto lloje vargjesh ka strukturën e tij të veçantë që vërehet nga vendi i çezurës dhe vendi i rrokjes së theksuar.

            Vargëzimi silabiko–tonik(akcentor) – zotëron në letërsitë gjermanike, në gjuhën gjermane dhe angleze, ku si masë ritmike merret renditja e theksit në varg si një lloj mase ritmike. Në fillim kjo renditje përafërsisht ishte e lirë, por nga shekulli XII vërehet një tendencë që në një varg të theksohen të gjitha rrokjet joçift, ose të gjitha rrokjet çift, ose të gjitha rrokjet në mes dhe në fund të vargut etj. Në shekullin XVII dhe XVIII te shumica e popujve evropianë tashmë qe ndërtuar vagënimi tonik, i cili kryesisht e përvetësoi sistemin metrik të vargënimit, por gjatësinë dhe shkurtësinë e rrokjeve e zëvendësoi me theksueshmërinë dhe jothekss-ueshmërinë e rrokjeve, duke i ruajtur me këtë rast emërtimet (termat) nga vargënimi antik (trokeu, jambi, daktili etj.). Kështu  trokeu tash ishte këmbë në të cilën rrokja e parë ishte e theksuar (-), kurse e dyta e patheksuar (u), pavarësisht se rrokja e theksuar ishte e gjatë ose e shkurtër ose ndoshta rrokja e patheksuar ka qenë e gjatë. Sikundër që vargënimi tonik lindi nga vargënimi silabik dhe sikundër që te shumica e popujve për ruajtjen e ritmit është marrë edhe parimi silabik edhe ai tonik, sistemi i tillë i vargënimit u quajt silabiko-tonik. Vargënimi i pastër tonik u shfaq në lloje të veçanta të vargjeve, në të ashtuquajturat vargje tonike ose akcentore, i cili në mënyrë të veçantë u zhvillua në të fund XIX dhe në fillim të shekullit XX. Në këtë varg është normuar vetëm numri i rrokjeve të theksuara, kurse i atyre të patheksuarve midis dy të theksuarave ka mundur të ndryshojë.

 

Vargu (gr.stikhos – rend, lloj) – paraqet renditjen e një togu fjalësh me një numër të caktuar rrokjesh dhe theksash ritmikë, të cilat i lexojmë me një masë dhe temp të unifikuar. Vargun e karakterizojnë: uniformiteti ose përsëritja e disa elementeve në distancë të njëjtë, në shumicën e rasteve numri i njëjtë i rrokjeve në çdo varg, ndërrimi i drejtë i rrokjeve të theksuara dhe të patheksuara, harmonia tingullore (rima) në fund të vargjeve etj. Pavarësisht nga sistemi vargëzimit, çdo popull poezinë e tij e shkruan në vargje. Për dallim nga proza, në varg vendimtar është rendi i fjalëve, zgjedhja e tyre dhe përsëritja e drejtë e disa shprehjeve. Kështu, vargu, me elementet e tij shumë qartë dallon nga proza. Sot si shenjë kryesore e të folurit poetik konsiderohet ritmi, organizimin e veçantë të tërësive tingullore dhe kuptimore, duke mos lejuar as ndryshimin më të vogël në renditjen dhe zgjedhjen e fjalëve, organizim i cili është vendosur rreptësisht edhe në organizim sintaksor të tekstit është përpunuar ndryshe nga proza. Përkundër kësaj ritmi i fjalisë prozaike nuk është i përcaktuar aq rreptë si ritmi vargut. Vargu është një formë e veçantë e shprehjes së ndjenjave. Ai është njësi themelore poetike, i cili krijohet nga bashkimi i disa fjalëve me një numër të caktuar  rrokjesh të organizuara midis tyre sipas ritmit të caktuar. Nga numri i rrokjeve e merr emrin edhe vargu dhe rrokja shërben si material për ndërtimin e tij.

Ritmi në varg paraqet parimin e organizimit të të gjitha veçorive të tij. Në ritëm janë të domosdoshme përsëritjet periodike, por këto s’janë të vetmet përsëritje të drejta të rrokjeve të theksuar ose të patheksuara ose  të vargjeve me gjatësi të njëjtë. Zgjedhja e fjalëve dhe përcaktimi i tyre i menduar nuk është ritmikisht neutral. Vetëm në kontekstin e tërë vjershës organizohen në ritm, dmth. në ritmin poetik, elementet e veçanta të vargut: jo sipas rregullave të ngulitura, por me zgjidhjen krijuese të tensionit midis traditës dhe normës, pra të përjetimit poetik. Pra, si faktorë të organizimit ritmik janë zgjedhja e fjalëve, renditja e veçantë e tyre, përsëritja, figurat e tjera poetike si dhe mbarështrimi poetik i vargjeve. Të gjitha këto elemente bashkohen në një unitet me kuptimin e fjalëve, me asociacionin që ato nxisin te lexuesi. Prandaj analiza se si janë organizuar vargjet është e pandarë nga analiza e elementeve të tjera strukturore  të tyre, pra nga domethënia e tyre.

Theksi  është veçori tjetër e vargut. Derisa në sistemin e vjetër kuantitativ (sasior) të vagënimit ritmi i vargut përcaktohej nga rrokjet e gjata dhe të shkurtra, në sistemin e vargëzimit kuantitativ (cilësor) ritmi caktohet nga rrokjet e theksuara dhe të patheksuara. Meqë sistemi kryesor i vargënimit shqip është rrokjesor (silabik), sasia e rrokjeve është ajo që përcakton edhe llojin e ritmit, vendet e theksave ritmikë dhe si rrjedhojë e kësaj edhe vetë ritmin. Kështu, varësisht nga sasia e rrokjeve ndryshon edhe ritmi i një vargu nga një varg tjetër. Dallojmë theksin tonik dhe ritmik. Theksi tonik është theksi që i jep tonin fjalës dhe bie mbi një zanore. Çdo fjalë në gjuhën shqipe ka theksin e vet, i cili bie mbi një rrokje të caktuar të fjalës. Rrokja mbi të cilën bie theksi, quhet rrokje e theksuar. Sipas vendit ku ndodhet rrokja e theksuar, fjalët ndahen në fjalë fundore(oksitone                                           ), (që theksohen në rrokjen e fundit): liri, atdhe, burrëri, trimëri; fjalë parafundore (paraoksitone, që theksohen në rrokjen e parafundit): lule, male, shoku, paqë; fjalë tejparafundore (proparaoksitone, fjalë që theksohen në dy rrokjet e parafundit të fjalës): hekura, lepuri, fushave, këngëve etj. Përveç theksit tonik që e hasim në fjalë të ndryshme, kemi edhe theksin ritmi që e hasim brenda vargut në një, dy a më shumë rrokje të tij. Ashtu siç kemi fjalë fundore, parafundore dhe teparafundore, asht kemi edhe  vargje fundore, parafundore dhe tejparafundore.

                                               

Shqipërinë e mori turku

i vu zjarr!

Shqipëtar, mos rri, po duku

shqipëtar!

(Çajupi, Shqipëtar)

Që na msuen me kap mauzerin

kush talianen, kush malherin

e me i kall barot armikut

me trimni e shpirt çeliku

(Këngë popullore)

E thoshit:

“Shtigje të mëdha do të çajnë

të tjera nga baballarëve!

dhe ikëm nga shtëpitë partizanë

dhe ikëm larg pas komisarëve.

(Dritëro Agolli, Baballarët)

Kur fjala mbaron me theks fundor, rrokja njëhësohet për dy rrokje më shumë dhe vargu quhet mashkullor (shembulli 1); kur vargu mbaron me theks parafundor numri i rrokjeve nuk merret as më shumë, as më pak, por aq sa është  dhe vargu quhet femëror (shembulli 2); kur vargu mbaron me theks tejparafundor, sado rrokje të ketë pas theksit ritmik, ato të gjitha numërohen si një rrokje dhe vargu quhet daktilik (shembulli 3).

Sipas numrit të rrokjeve dallojmë vargje çift dhe vargje tek. Meqë tipi mbizotërues i fjalës shqipe është prej dy rrokjesh dhe me theks parafundor, edhe llojet kryesore të vargjeve shqipe kanë qenë me numër çift rrokjesh.

Vargjet që përdoren në metrikën shqipe mund të ndahen në tri lloje: vargje  popullore, vargje  të huazuar dhe të krijuara nga poetët tanë.

 

 LLOJET E VARGJEVE

 

            Katërrokëshi – ndeshet rrallë në poezinë tonë, si varg i shkurtër, me mundësi të vogla shprehëse. Në shumicën e rasteve e gjejmë të përzier me vargje të tjerë, me gjashtërrokëshin dhe me tetërrokëshin dhe përdoret si refren i tyre. Ky varg përdoret si shtesë e vargjeve të tjerë. Përdoret si refren në këngët popullore. Si varg më vete e ndeshim në disa proverba popullore, pastaj në këngët dhe lodrat e fëmijëve. Vargu katërrokësh ka një ose dy theksa ritmikë: theksi ritmik bie në rrokjen e tretë dhe kur ka dy theksa ritmikë bie në të parin dhe në të parafundit.

Kollozhegu (3)

djegë shtegu (1-3)

flori lip (1-3)

Marsi rrip (1-3)

(Popullore)

Barku fir

s’kërcen mirë

Barku plot

s’kërcen dot

Çonj një kashtë

gjenj gjashtë  (Proverba popullore)

Flutu, flutur

zoj’e bukur,

bukën e re,

sillnaj ne.

(këngë popullore për fëmijë)

Do të shkrihem

të venitem

si kandili

kur s’k vaj

Balt’e pluhur

do të bëhem

të më shkeli

këmba e saj…

(Naim Frashëri)

Gjashtërrokëshi – është varg tipik lirik që ka shtrirje të gjërë si në këngët rituale, të dashurisë, në vajet etj. Gjashtërrokëshin e ndeshim edhe te poetët tanë që nga Naimi e Çajupi, pastaj te Mjeda, Asdreni, Noli e deri tek autorët tanë të sotëm.Theksat e rregullt ritmik i ka në rrokjen 3 dhe 5 (mund ta ketë edhe në rrokjen e parë). Pra theksat rimik lëvizin. Si rregull mund të thuhet se te gjashtërrokëshi theksi i parë bie në një nga rrokjet e para, kurse i dyti në rrokjen e fundit.

Malet me gurë (2-5)

fusha me bar shumë (1-3-5)

arat me grurë (1-5)

më tutje një lumë (2-5)

(Çajupi, Fshati im)

Ja thona një valle (2-5)

me dert e me halle (2-5)

me dert e me halle (2-5)

ky zinxhir i hollë (2-5)

larë me flori (1-5)

(Këngë popullore)

Tetërrokëshi – është vargu më i përdorur në vjershërimin shqip dhe për nga përdorimi është vargu më i moçëm, të cilin e kanë përdorur edhe shkrimtarët tanë të vjetër si Lekë Matrënga, Pjetër Budi. Këtë varg e ndeshim edhe në krijimet poetike të bejtexhinjve në shek. XVIII-XX. E ndeshim në të gjitha llojet e poezisë popullore: në këngët e djepit, në vaje, në këngët e dasmës, të dashurisë, pastaj në këngët epike si te këngët “Aga Ymeri”, “Halit Gashi” etj., në këngët lirike historike e deri te komedia në vargje. Me këtë varg i kanë ndërtuar e tyre më të bukur poetët tanë të Rilindjes.  Kështu, p.sh. De Rada me këtë varg i ka shkruar poemat e tij të njohur “Këngët e Milosaos”, “Këngët e Serafina Topisë”, Gavril Dara i Riu me këtë varg e shkroi poemën e tij të bukur “Kënga e sprasme e Balës”, kurse Naim Frashëri e shkroi poemën e tij “Histori e Skënderbeut”. Me këtë varg shkruajnë edhe poetët tanë të sotëm si Dritëro Agolli, Kolë Jakova etj. Tetërrokëshi paraqitet me skema të ndryshme ritmike, por skema tipike e këtij vargu është 3-7.

Në mes tuaj kam qëndruar, (3-7)

e jam duke përvëluar (3-7)

që t’ju jap pakëz dritë (3-7)

natën t’jua bëj ditë (1-7)

(Naim Frashëri, Fjalët e qiririt)

Ky ilaç e ky kushtrim

më bën djalë e më bën trim,

me jep forc’e më jep shpresë (3-7)

anës Elbës, anës Spresë. (3-7)

Se pas dimrit vjen një verë (3-7)

që do kthehemi njëherë (3-7)

pranë vatrës, pranë punës (3-7)

anës Vjosës, anës Bunës. (3-7)

(Fan Noli, Anës lumenjve)

Duro vashë, të durojmë

si duron mali dëborën

(Lasgush Poradeci)

Dhjetërrokëshi – është vargu më i përhapur në poezinë popullore, sidomos në ciklin e “Mujit e të Halilit”, të “Gjergj Elez Alisë” etj. Me një fjalë ky është vargu i poezisë epike jo vetëm e shqiptarëve, por edhe i popujve të tjerë të Ballkanit e më gjerë, si “Kënga e Rolandit” te francezët etj. Skema ritmike e këtij vargu është: 3-5 dhe 3-5-9.

Trim mbi trima aj Gjergj Elez Alia (3-5-9)

Qe nand vjet, nand varra n’shtat m’i ka (3-5-7-9)

Veç nji motër nat’e dit’t kryet

ia lan varrt me ujt e gurrës nand vjeçe… (3-5-7-9)

(Gjergj Elez Alia)

Përveç këtij vargu unik, kemi edhe një lloj tjtër të dhjetërrokëshit, të krijuar nga bashkimi i dy vargjeve pesërrokëshe në një të vetëm. Këtë lloj vargu e ndeshim te Çajupi, Mjeda, Noli etj.

Fushë dhe fushë – dhe fushë prapë (1-4-7-9)

fush’e pasosur – dhe shumë vapë (1-4-7-9)

mal s’të sheh syri – as breg as gurë (1-4-7-9)

por gjithmonë – tym e pëlhurë (4-6-9)

(Çajupi, Misiri)

Përveç vargjeve të sipëshënuara kemi edhe vargje një e trirrokëshe. Të parin, pra, njërrokëshin e ndeshim shumë rrallë, kurse të dytin, trerrokëshin e ndeshim më shpesh.

Shoh

Njoh

Uronj

Shkonj

(Naim Frashëri)

Dëgjoni

Dëgjoni,

Sa jeni

Ktu eni

Shikoni

U krye

Kanali

(Kolë Jakova)

Shkoi vera

si hije

fryn era

shi bie.

Lart qielli

si plumbi

Shkoi dielli

na humbi

(Asdreni, Pamje vjeshte)

Përveç vargjeve njëshe dhe treshe në poezi kemi edhe vargje të tjera teke, që janë krijuar nga poetët tanë. Kështu, p.sh. kemi vargun pesërrokësh, një varg mjaft i gjallë me theksin ritmik në rrokjen e katërt. Atë e ndeshim me dy skema ritmike: 1-2 dhe 2-4. Këtë varg e ndeshim në krijimet poetike të shumë poetëve tanë që nga Naimi e këndej (Mjeda, Çajupi, Sh.Musaraj etj.). Me këtë varg Ndre Mjeda e ka shkruar poemën e tij “Vaji i bylblit”, kurse Shefqet Musaraj poemën e tij satirike “Epopeja e Ballit Kombëtar”.

Po shkrihet bora,

dimni po shkon;

bylbyl’i vorfën

pse po gjimon?

(Ndre Mjeda)

As bukë as uj (2-4)

as rreckë veshur (2-4)

këpucët shqyer (2-4)

po armët ngjeshur (2-4)

Pëllëmbë’e gjak (2-4)

andej matanë (2-4)

luftojnë e s’tunden (2-)

bijt partizanë (1-4)

(Shefqet Musaraj, Epopeja e Ballit Kombëtar)

Shtatërrokëshi – është një varg i rrallë të cilin e ndeshim edhe në letërsinë popullore edhe në të shkruarën. E kanë përdorur Kristoforidhi, Mjeda e ndonjë poet tjetër nga rilindësit tanë. Skema ritmike e tij është: 2-6. Theksi ritmik i tij ësht mjaft i lëvizshëm. Këtë varg e ka përdorur Ndre Mjeda në poemën e tij “Andrra e jetës”:

Vuni do krande n’votër (1-4-6)

e fryni n’zjarr q’ish ndalë (2-4-6)

thej pshesh me tambël valë (2-6)

e mbushi kupat plot (2-6)

E hangri Zoga shishëm (2-6)

por Tringa s’hangri gja (2-4-6)

as Lokja q’ish vra (2-6)

mbas çikës, s’hangri dot? (2-6).

………………………………………….

Nuse ku kalle këmbët, (1-4-6)

Këtu të rënçin dhëmbët (2-4)

Dhëmbët dhe dhëmballat (1-6)

Eshtërat e kokallat (1-6)

(Këngë popullore)

Nëntërrokëshi  – është varg i huazuar nga gjuhët neolatine. E ndeshim në poezinë e Fan Nolit, të Lasgush Poradecit e të poetëve të tjerë të sotëm. Skema ritmike e tij është: 2-5-8.

Ti det, brohori fshehtësirë! (2-5-8)

Kuptim i potershëm, ti det! (2-5-8)

…Po, heshtje. Ndaj valës së nxirë (2-5-8)

Gjeniu i anijes po flet (2-5-8)

(Lasgush Poradeci, Gjeniu i anijes)

Në qiejt e bukur e të pastër (2-4-8)

duke lëvizur krahët e heshtur (2-6-8)

shpesh enden lakuriqt’e natës (2-6-8)

si ëndrra të një muzgu tjetër (2-6-8)

(Ismail Kadare, Lakuriqët e natës)

Njëmbëdhjetërrokëshi – është një nga vargjet kryesore të metrikës italiane. Me këtë varg Dante Aligieri e ka shkruar veprën e tij “Komedia hyjnore”, kryevepër e letërsisë italiane dhe e asaj botërore. Edhe në gjuhën shqipe ky varg është përdorur që nga kohërat më të vjetra. Me njëmbëdhjetërrokësh Fan Noli i ka përkthyer veprat e Shekspirit dhe rubairat e Omar Kajamit. Me këtë varg Ndre Mjeda i ka shkruar tingëllimat e tij “Lissus”, “Scodra” dheLiria”. Me këtë varga Dritëro Agolli i ka shkruar disa poezi të tij, si “Poema e udhës”, “Baballarët” etj. Ky varg paraqitet me shumë skema ritmike, por më të njohurat janë këto: 4-8-10; 6-10 dhe 4-6-10.

Po nuk u shuejt edhe jo Shqyptaria; (4-7-10)

lodhun prej hekrash që mizori i njiti (4-8-10)

lodhun prej territ ku robnimi e qiti (4-8-10)

shpreson m’e zgjue fluturim mënia (2-4-8-10).

(Ndre Mjeda, Liria)

Trembëdhjetërrokëshi – është një varg shumë i rrallë të cilin në poezinë shqipe e ka përdorur vetëm Fan Noli. Ky varg përbëhet prj tri anapestash plus një rrokje në fund.

Allalla, o rezil e katil, allalla,  (3-6-9-12)

shtroni udhën me hithr’e me shtok turfanda (3-6-9-12)

gumëzhi, o zinxhir e kamxhik, batërma  (3-6-9-12)

lehni laro kaba, hosana, Baraba! (3-6-9-12)

( Fan Noli, Marshi i barabait)

Ekzistojnë edhe vargje të krijuara nga poetët tanë, duke bashkuar dy vargje me njëri-tjetrin. Kësht u krijua vargu dymbëdhjetërrokësh nga bashkimi i dy gjashtërrokshave, pastaj vargu gjashtëmbëdhjetërrokësh i formuar nga bashkimi i dy tetërrokshave. Me vargun dymbëdhjetërrokësh Çajupi e ka shkruar poezinë e tij të njohur “Vaje” dhe disa fabula. Këtë varg e ndeshim edhe në poezinë popullore dhe sipas Dhimitër Suteriqit, Çajupi ka të ngjarë ta ketë marrë nga poezia popullore, por duke e përpunuar dhe përsosur atë në krijimet e tij. Dymbëdhjetërrokëshi është përdorur që nga fundi i shekullit XIX dhe është përdorur edhe më vonë në krijimet popullore. Përveç këtij dymbëdhjetërrokëshi ekziston edhe një dymbëdhjetërrokësh tjetër, i cili është formuar nga bashkimi i një tetërrokëshi me një katërrrokësh. Edhe këtë lloj vargu e ndeshim si në poezinë popullore, ashtu edhe në poezinë e shkruar (Memo Meto, Fatmir Gjata, Ismail Kadare etj.).

Që ditën që vdiqe,/ që kur s’të kam parë,

lotët që kam derdhur/ s’më janë tharë!

Shumë vjetë u bënë! / sot u mbushë dhjetë;

që kur më ke lënë / dhe s’të sho ndë jetë.

Ndë ç’kopshte me lule / ke qëndruar vallë?

S’të vjen keq për mua?/ s’të vjen mallë për djalë?

O ëngjël i bukur,/ mos mëno në botë,

ktheu të të shomë,/ të na mbeten lotë.

S’rrojmë dot pa tynë,/ ti si rron pa neve?

Motëmot që rrojtim / bashkë s’më hurreve

Atje tek rri janë / qipariz’e varre…

Ktheu të të shomë, / mos më le për fare!

(Çajupi, Vaje)

Zoti korb një ditë me djathë në gojë (3-5-8-11)

në një degë lisi vajti të qëndrojë. (3-5-7-11)

Nënë lis një dhelpr korbin e kish parë (3-5-7-11)

I ra erë djathi dhe kërkon t’ia marrë. (3-5-8-11)

(Çajupi, Korbi dhe dhelpra)

Në mes të Kolonjës, në një Psar të shkretë

fshehur Myftar Lapi me tetëmbëdhjetë:

miknë të na xhveshin,

miknë të na vrasin, sot të mos na qeshin,

një nga ne mos mbetë!

(Këngë popullore)

Katërmbëdhjetërrokëshi – e ndeshim shumë rrallë në poezinë shqipe. Përbëhet prej dy vargjeve shtatërrokëshe dhe theksohet sipas shtatërrokëshave që e përbëjnë. Ka dy theksa kryesorë të palëvizshëm: 6-12.

Vargu katërmbëdhjetërrokësh ndryshe quhet aleksandrin , sepse këtë varg më parë e kanë përdorur poetët e qytetit të Egjiptit, Aleksandria. Me këtë varg është shkruar poema franceze “Romani i Aleksandrit” në shekullin XII, prej nga vjen edhe emri i tij, që është përdorur shumë në letërsinë franceze. Aleksandrini francez ka dymbëdhjetërrokje të ndarë në dy gjashtërrokësha, me çezurë dhe dy theksa të detyrueshëm në vargun e gjashtë dhe në të dymbëdhjetin. Me këtë varg në shekullin XVIII janë shkruar tragjedi.

O këngë pleqërishte! Ti vjershë e vendit tim!

Ti fjalë që më dhimsesh e që më bën ujem!

(Lasgush Poradeci)

Gjashtëmbëdhjetërrokëshi – është formuar nga bashkimi i dy tetërrokshave. Ndryshe ky varg quhet varg naimian, sepse këtë varg i pari e ka krijuar edhe e ka përdorur poeti ynë i madh, Naim Frashëri, në poemën Bagëti e bujqësi”. Këtë varg shpesh e ka përdorur edhe Lasgush Poradeci në disa poezi të tij.

Shqipëri, ti më ep nderë, më ep emrin shqipëtar,

Zemërën ti ma gatove plot me dëshir’e me zjarr!

(Naim Frashëri)

Perëndimi i vagëlluar mbi liqenin pa kufi,

po përhapet dalngadalë një pëlhurë si një hije

(Lasgush Poradeci, Poradeci)

Vargi  i  lirë – lindi si shenjë revolte e krijuesve ndaj formave tradicionale të metrikës, por megjithatë shumë forma të lashta të vargut mund të konsiderohen si vargje të lira dhe këto forma përdoren edhe në krijimet poetike të poetëve bashkëkohorë. Përkundër vargjeve të matura, vargjet e lira kanë një orgnizim krejt tjetër, më të ndërlikuar se vargjet e matura. Ato janë të organizuar sipas mendimit dhe ndjenjës që shprehin, nga një ide e caktuar, nga ritmi i tyre që quhet ritëm i brendshëm, që lidhet më tepër me kuptimin që shprehin ato, pastaj me intonacionin e të folurit të emocionuar, të gjallë e deri te kombinimi i elementeve dhe i vargjeve të tëra, të marra nga sistemi tradicional i vjershërimit. Andaj nuk ekziston një varg plotësisht i lirë, në të kundërtën ai do të shndërrohej në prozë. Ai është një varg që nuk ka një numër të caktuar rrokjesh, as vendosje fikse të theksave ritmikë. Si poet i parë i vargut të lirë përmendet shkrimtari amerikan Wolt Witman me përmbledhjen e tij “Fije bari” të botuar në vitin 1855. Në letërsinë shqipe vargun e lirë për të parën herë e ka përdorur Asdreni në veprën e tij “Psalme murgu” të botuar më 1930 në Bukuresht (Drini, Pamje, Juda i ri etj.), ndërsa vendin e vërtetë ia dha poeti ynë i “Vargjeve të lira”, Migjeni. Këtë formë të vargut të lirë kanë vazhduar ta përdorin me sukses shumë poetë të kohës sonë, si: Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Llazër Siliqi, Enver Gjerqeku, Ali Podrimja, Murat Isaku etj.

Na të birtë e shekullit të ri,

vllazën të lindun e të rritun në zi,

kur tinglloi çasti ynë i mbramë

edhe fatlum

ditëm me thanë:

s’duem me humbë

në lojë të përgjaktë të historis’njerëzore,

jo, jo! S’i duem humbjet prore-

duem ngadhnjim!

(Migjeni, Na të birtë e shekullit të ri)

Vargu i thyer – është varg i cili krijohet duke thyer vargun e rregullt për arsye të ndryshme, për të veçuar një fjalë, një pjesë të vargut nga pjesa tjetër, për të shquar atë pjesë me qëllim të krijimit të vlerave të reja emocionale.

Dhe në vargjet

mbeti ajo baltë

mbeti ai bar,

ai tërfil,

mbeti ai fyell

ai mjaltë,

mbeti ai gjemb e trëndafil.

(Dritëro Agolli, Devoll, Devoll)

Vargjet sipërme në të vërtetë jan vargje të rregullta, por shkrimtari bën thyerjen e tyre për të theksuar disa fjalë.

Vargu i  bardhë – është varg me madhësi të ndryshm, me një numër të caktuar rrokjesh, theksash ritmikë që nuk kanë rimë. Këtë lloj vargu e ka përdorur Fan Noli në përkthimin e tragjedive të Shekspirit. Vargun e bardhë e ndeshim në ciklin e Veriut, në epikën legjendare etj., ndërsa në letërsinë e shkruar e gjejmë te De Rada, Gavril Dara i Riu etj. Në letërsinë e huaj vargun e bardhë e ka përdorur Shekspiri për t’i shkruar tragjeditë e veta, pastaj Pushkini në veprat e tij dramatike.

Strofa- është njësi sintaksore më e madhe se vargu. Formohet nga bashkimi i disa vargjeve në një njësi që lidhet përmes ritmit dhe rimës së përbashkët. Në një strofë mund të shprehen një, dy a më shumë mendime, por kur një mendim kalon prej një vargu në vargun kjo dukuri quhet bartje.

                                               

Ta shkruajmë gjuhën tënë,

Kombin ta ndritojmë

gjithë ç’është e ç’ka qenë

ngadalëzë ta mësojmë.

(Naim Frashëri)

Për emërtimin e strofave merret për bazë numri i vargjeve që e përbëjnë atë. Strofat mund të jenë dyshe, treshe, katërshe etj., si në poezinë popullore, ashtu edhe në poezinë e shkruar.

Dyvargëshi (gr. distik, dia – dy herë dhe stihos – varg) – është një nga strofat më të thjeshta, që përbëhet prej dy vargjeve që lidhen mes tyre nga rima e puthur dhe intonacioni. Dyvargëshi ka qenë i përhapur edhe në letërsinë antike dhe quhej “distik elegjiak”. Vargjet mund të kenë gjatësi të ndryshme.

Sheg’e ambël, sheg’e butë

më shkoi vera pa t’këputë.

(Këngë popullore)

Kroi i fshatit tonë, ujë i kulluar,

Ç’na mburon nga mali duke mërmëruar.

Venë mbushin ujë vashat anembanë,

Cipëzën me hoja lidhur mënjanë.

(Lasgush Poradeci)

Dyvargëshi në letërsinë orientale quhet bejte. Dyvargëshin e hasim shpesh në proverbat popullore.

Trevargëshi (it. terzina – trevargësh, ose terza rima – e treta rimë, tercina) – është strofë e përbërë nga tri vargje, e shkruar zakonisht në njëmbëdhjetërrokësh. Vargjet në trevargësh lidhen me rimë të alternuar; vargu i parë rimon me të tretin, që është i fundit në strofë; vargu i dytë me vargun e parë të strofës së dytë etj. Trevargëshi mbaron me një varg të veçantë, që rimon me vargun e parafundit të trevargëshit të fundit. Trevargëshin e ka përdorur me mjeshtëri të rrallë poeti italian Dante Aligieri në veprën e tij “Komedia hyjnore” (“Divina Comedia”).

Katërvargëshi (katreni, fr. quatrin – katërshe) – është një nga llojet më të përhapura tëstrofës poetike e përbërë prej katër vargjesh të lidhur me skema të ndryshme rimash.

O Bajram, bajrak i gjallë

More nam me gjak në ballë

Te një shpellë e Dragobisë

Yll i rrall’i burrërisë.

(Fan Noli)

Në poezinë orientale katërvargëshi quhet rubai.

Pesëvargëshi (gr. pentastik) – strofë prej pesë vargjesh me skema të ndryshme rimash.

Kam dashur lulet, konxhen, trëndafilë,

zoqtë që këndojnë, thëllëzat bilbilë;

tani s’më pëlqejnë, më lënë të ftohtë,

se dua një çupë si hënëz e plotë,

s’ka shoqe në botë.

(Çajupi, Dashuria)

Shtatëvargëshi (lat. septima – septem- shtatë)- strofë prej shatë vargjesh. Në poezinë franceze të shekujve XV dhe XVI zakonisht është rimuar  sipas sistemit aabcncb.

Rreth e rreth ma e kandshmja erë        a

Drandofilleve ju ndihej                         b

E n’ket vorr t’shuguruem n’prendverë  a

I natyrës gazmendi shihej:                    b

Lott e shendi e Shqyptarit                     c

Njiky vorr i dijte s’parit,                       c

Njitu shfryte i ri e plak.                        ç

(Ndre Mjeda, Vori i Skanderbegut)

Tetëvargëshi (lat. octava – tetë) – strofë tetëvargëshe gjashtë prej të cilave janë të lidhura me rimë të kryqësuar, kurse dy të fundit me rimë të puthur. Me këtë strofë janë shkruar baladat e poetëve francezë dhe anglezë të shekujve XIV dhe XV. Ky varg është përdorur rrallë në gjuhën shqipe (Kristo Floqi, Dimbri).

Gjethet zun’e bijen, shtrohen për mbi dhé,

Drurët xhvishen gjithë, ftoht’e madhe zé.

Fryn e bije dborë, akull e tufan,

Mvishen fusha, male, era të përthan!

Rrugët zihen gjithë, fryn stuhí, murlân,

Lumënj e liqena ngrijnë si gollgân

Ndryshon krejt natyra, mbushet dborë plot!

Një mjerim, një vdekje, gjê s’lëvis, as lot!

(Kristo Floqi, Dimbri)

Dhjetëvargëshi (lat.decima,decem – dhjetë) – strofë prej dhjetëvargjesh e përdorur shumë rrallë në gjuhën shqipe (Luigj Gurakuqi, Zogëzës kryezezë).

Po pse, moj zogza ime, kështu m’harrove,

E këtu ma nuk po shihe

Tu’u-tundë mbi at gem dullije

Ku per sa dit n’e nadje aq mallshëm këndove?

Po a thue s’do t’këthehesh ma, a po nga une

Nder lule e gjeth po fshihe,

E s’do ma t’m’bajsh me ndije

Zanin t’and t’dridhun, noshta me m’ba dhunue

E fort mbas teje u-kapa?

(Luigj Gurakuqi, Zogëzës kryezezë)

Strofa safike (lat. versus saphici ) – u quajt kështu sipas poeteshës greke, Sapho (Safo) nga shekulli 6/7 të erës së vjetër. Kjo strofë përbëhet prej katër vargjesh, prej të cilave tri vargjet e para janë njëmbëdhjetërrokëshe, kurse vargu i fundit përbëhet prej pesë rrokjesh. Në letërsinë shqipe këtë strofë e kanë kultivuar Ndre Mjeda, Fan Noli, L.Gurakuqi, Gj.Fishta.

Bylbyl, ky shekull orë e ças ndrrohet:

Bijnë poshtë të naltit, i vogli çohet;

Edhe natyra po do m’u ndrrue:

Fillo me gëzue.

(Ndre Mjeda, Vaji i bylbylit)

Strofa  alkeiste (është quajtur kështu sipas poetit grek Alkeut nga Lesbosi, bashkëkohës i Safos (rreth vitit 600 të erës së vjetër). Në poezinë romake u popullarizua përmes Horacit. Kjo strofë përbëhet prej katër vargjesh: dy vargjet e para me nga njëmbëdhjetë rrokje, i treti prej nëntërrokjesh, kurse i katërti prej dhjetë rrokjesh. Me këtë strofë kanë shkruar Klopshtok dhe Herderlin në Gjermani, Tenison në Angli, A.Brjusov në Rusi.

Soneti (it. suono – tingull, , fr.sonett, sp. soneto, gjr. sonett)- është një nga format më të ndërlikuara poetike të letërsisë italiane, i shkruar sipas rregullave të caktuara, i përbërë prej katërmbëdhjetë vargjesh kryesisht njëmbëdhjetërrokësh dhe i ndarë qartë në dy pjesë koherente: e para që përbëhet prej dy strofave katërvargëshe (katrena) me rimë të kryqësuar: abab, abab, kurse pjesa e dytë përbëhet prej dy strofave me nga tri vargje (tercina) me skemën e rimës: cdc, dcd. Soneti lindi në Itali në fillim të shekullit XIII. Më vonë u kultivua në të gjitha kohërat. Mjeshtër të vërtetë të sonetit janë Dante Aligieri me veprën e tij “Jeta e re” (“Vita nuova”) dhe Françesko Petrarka me veprën “Këngëtorja” (“Canzoniere”) me 327 sonete kushtuar Laurës. Më vonë soneti depërtoi edhe në vendet e tjera. Kështu p.sh. në Spanjë sonete do të shkruajnë Boskani, Gasilaso de la Vega, Mendosa dhe Lope de Vega (në dramë), në Portugali Kamoenshi, në Francë Gotje, Bodleri, Malarme, Rembo etj., në Angli Vajati, Spenseri, Shekspiri, Miltoni, Vordsvorti, Kitsi etj., në Gjermani Fishart, Shed, Vekerlin, Fleming, Grifijus (në një formë shumë të lirë). Në kohën e iluminizmit bie interesimi për sonetin, kurse në kohën e romantizmit sërish fillon të kultivohet. Në letërsinë angleze në shekullin XVI u lëvrua një formë e veçantë e sonetit i cili njihet me emrin soneti elizabetian ose sheksipirian. Ky sonet dallon nga ai italian, sepse ky sonet përbëhet prej tri strofave me nga katër vargje dhe një strofe prej dy vargjesh. Skema e tij është: abab, cdcd, efef, gg.

            Shpesh sonetet lidhen në cikle duke formuar kështu të ashtuquajturën kurorë sonetesh, ku vargu i fundit i një soneti përsëritet si vag i parë i sonetit vijues, kurse soneti i pesëmbëdhjetë sajohet nga vargjet e para të katërmbëdhjetë soneteve dhe quhet sonet mjeshtëror ose magjistral në të cilin nganjëherë germat e para të çdo vargu formojnë emrin e personit të cilit i kushtohet soneti (akrostiku). Kurorë sonetesh ka shkruar poeti italian XH. Karduçi, slloveni Franc Preshern, kurse në letërsinë shqipe kurorë sonetsh ka shkruar poeti Beqir Musliu (Kurorë sonetesh, Fyelli dhe hini etj.).

Soneti është lëvruar edhe në poezinë shqipe. Ndër të parët këtë formë poetike e shkroi Nikollë Keta. Soneti i tij mban titullin “Për vetëhenë” shkruar më 1777. Pas tij sonete do të shkruajnë Pjetër Zarishi, Laonardo de Martino, Ndue Bytyçi dhe shumë poetë të tjerë. Mjeshtër i vërtetë  i sonetit në letërsinë shqipe është Ndre Mjeda (Lissus, Scodra, Liria). Sonetin do ta shkruajnë edhe poetë të mëvonshëm të letërsisë shqipe si: Filip Shiroka, Luigj Gurakuqi, Asdreni, kurse nga poetët bashkëkohorë atë do ta shkruajnë Enver Gjerqeku, Dh.Shuteriqi, Llazër Siliqi, Mark Gurakuqi, Muzafer Xhaxhiu, Beqir Musliu etj. Tingëllime jo të rregullta  vihen re  që në kohën e romantizmit të letërsisë sonë, sajuar në bazë të trajtës së vërtetë të tingëllimit, siç është p.sh. soneto caudato, ose sonetto con la coda (tingëllimë me bisht), ose conetessa – konstaton Hysni Hoxha në librin Struktura e vargut shqip f. 87. Sonete të tilla ka shkruar Asdreni (Venedikut), Dh.Shuteriqi (Shkumbinit) ( po aty. f.87).

Për vetveten

Fisi të ndershëm në Kuntisë mbiu

Kolë Keta, filiz i Arbërit dhé,

Shkoi në Palermo, te Arbërit shpi,

Që e priti si zogun në fole.

E veshi, e pajisi me zakon e urtësi;

Në vapë e përtëriu nënë hije,

Si të fishkurin bisk stolis një dhri

e tani kurorë prifti kisha i ve.

Si zog në fluturimtë dy krahët i çoi

Në Palermo e Kuntisë, sa këu-atje

nderin arbëresh në çdo gjë kërkoi.

Sikrimb mëndafshi veten  harroi

E këtë visar torri, qëndisi e shkroi

Shqipërinë të ndrinte tej e tej.

(Nikollë Keta, 1742-1803

Lirija (fragment)

 

O shqype, o zogjët e maleve, kallxoni

A shndrit rreze lirije mb’atë majë,

Mbi bjeshkë të thepisuna e nd’ograjë,

Ku del gurra e gjimom përmallshëm kroni?

 

A keni ndie ndokund kah fluturoni

Neper shkrepa me ushtue kangën e saj,

A keni ndie nji kangë patravajë?

O shqype, o zogjët e maleve, kallxoni.

Lirim, lirim bërtet gjithkah Malcija;

A ka lirim ky dhe qi na shkel kamba,

A veç t’mjerin e mblon anë mb’anë robnija?

Flutro, shqype, fluturo kah çilet lama (burimi)

Siellju malevet per rreth qi ka Shqypnija,

E vështroje ku i del lirimit ama.

 

(Ndre Mjeda, Lirija, fragment)

 

 

 

 

 

Strofa me origjinë orientale – shkruan poetët tanë bejtexhinj, të cilët duke e njohur mirë traditën kulturore të Lindjes, u ndikuan nga poezia persiane, arabe e turke. Trajta më të njohura të strofave me origjinë orientale janë: gazeli, kasideja dhe rubaia.

Gazeli (ar.ģazal – vjershë dashurie, poezi dashurore-elegjiake) – është lloji më i përhapur poetik në poezinë orientale. Paraprijës formal i gazelit  është prologu (nasibi) i kasidesë paraislamike, kurse si lloj i veçantë poetik në poezinë arabe shfaqet pas shfaqjes së islamit. Këtë lloj poetik e përvetësuan persët dhe te ta gazeli mori formë klasike dhe, përmes tyre, në shekullin XIII, kaloi në letërsinë turke. Gazeli është formë e shkurtër poetike; zakonisht ka pesë deri pesëmbëdhjetë dyvargësha (bejte) me skemën e rimës: aa ba cana. Në dyvargëshin e parë, i cili quhet matla (ar.matla΄), rimojnë të dy gjysmëvargjet; dyvargëshi i fundit i quajtur makta (ar.maqta’), përmban emrin e poetit. Për nga përdorimi gazeli është formë shprehëse lirike, para së gjithash i poezisë erotike dhe mistike, por edhe refleksive madje edhe panergjike. Në poezinë lirike orientale e zë përafërsisht atë vend të cilin në Perëndim e zë soneti. Gazelin e kanë popullarizuar poetët persianë Saadi dhe Hafizi. Nga letërsia persiane u përhap edhe në letërsinë turke dhe në letërsinë e Indisë dhe Azisë Qendrore. Nga poezia arabe depërtoi në poezinë spanjolle dhe u bë forma e poezisë popullore dhe të shkruar spanjolle. Përmes romantikëve gjermanë depërtoi edhe në Evropë. Gazele kanë shkruar Fridrih Shlegeli, Frederiko Garsia Lorka, kurse në letërsinë tonë gazele ka shkruar Ibrahim Neziri (Nezim Frakulla).

Kasideja (ar.qasida– vjershë me qëllim të caktuar) – është vjershë e lashtë arabe e një gjatësie të caktuar (deri në njëqind vargje) me të njëjtën rimë gjatë tërë vjershës. Përbëhet prej disa pjesësh nga të cilat secila duhet të plotësojë disa kërkesa në aspektin stilistikor dhe përmbajtësor, duke e pasuar njëra-tjetrën, poashtu sipas rregullave të caktuara më parë. Fillon me një lloj prologu; poeti ndalet në mes të rrugës dhe vëren gjurmët e llogorit të braktisur dhe i përben shokët e tij të ndalen dhe me mallëngjim kujton çastet fatlume që i ka kaluar me të dashurën e tij. Kjo temë konvencionale lirike hyrëse – kujtim për ndonjë dashuri të kaluar, të humbur – quhet nasib (ar.nasib). Pasi përshkruan ndarjen e fundit me të dashurën, fisi i së cilës ka shkuar në kërkim të kullosave të reja poeti, sipas sugjerimit të shokëve, vazhdon rrugën e vet. Duke udhëtuar nëpër shkretëtirë, poeti ka rast të përshkruajë shtrëngatën, kafshët në ikje, ndonjë skenë të gjuetisë ose të këndojë për kalin ose deven e vet, ose shquan guximin e vet ose ndonjë virtyt tjetër; në kasidetë e tjera, ndërkaq, kritikon kundërshtarët e tij ose armiqtë; kurse në disa prapë këndon për lavdinë e mbrojtësit të vet duke dëshiruar të fitojë prirjen e tij ose ndihmën për vete ose fisin e vet. Poetët më të çmuat të kasideve kanë qenë ata poetë të cilëve u ka shkuar për dore ta ruajnë baraspeshën midis pjesëve të ndryshme të vjershës. Kjo formë e poezisë është shfaqur qysh në poezinë paraislamike (mualake), dhe e kanë pranuar persët dhe turqit te të cilët ka pasur kryesisht përmbajtje panergjike dhe hyjnore, kurse pastaj edhe popujt e tjerë të qarkut kulturor islam.

           

Rubaia (ar.rubā’ī _ 4vargësh, katren) – vjershë e përbërë prej dy vargjesh (distikësh, bejtesh), dmth. prej katër gjysmëvargjesh (vargjesh), prej të cilëve i pari, i dyti dhe i katërti rimojnë, kurse i treti zakonisht nuk rimon me tri të tjerët (pra, aaba). Është shkruar me metra të ndryshëm. Vetë forma e rubaisë nuk lejon gjërësi, por kërkon koncizitet dhe qartësi. Ka qenë e përhapur në letërsinë persiane dhe tek ato mbi të cilat  ka ndikuar ai. Mjeshtri më i madh i kësaj forme poetike është klasiku persian Omar Kajam (vdiq më 1122), i cili si shkrimtar fitoi popullaritet në Evropë dhe në Amerikë, sidomos në parafrazën e E.Fixheraldit (1859). Nën ndikimin e përkthimeve të Fixheraldit, forma e rubaive u familjarizua në poezinë angleze dhe amerikane. (Omar Khayyam quatrain dhe Rbaiyat stanza)dhe u përhap në letërsitë e tjera evropiane. Në gjuhën shqipe Fan Noli përktheu veprën e shkrimtarit të njohur persian, Omar Kajam.

Haiku – formë e shkurtër dhe e stilizuar e poezisë japoneze Haikai ose Henga (vargje të lidhura zinxhirore)… Haiku rëndom definohet si vjershë e shkurtër prej tri vargjesh me gjithsej 17 rrokje të renditura sipas ritmit metrik: 5-7-5.

Vjershat  astrofike - përveç vjershave strofike për të cilat folëm më sipër kemi edhe vjersha që nuk ndahen në strofa. Këto vjersha shkruhen me vargje të renditura njëri pas tjetrit pa u ndarë në strofa. Vjershat e tilla i quajmë vjersha astrofike ose njëkolonëshe (monokolonëshe). Vjershat e tilla i ndeshim jo vetëm te poetët tanë, por edhe në poezinë popullore, sidomos në poezinë epike, por ato ndeshen edhe në poezinë lirike dhe në atë dramatike.

Jam i varfër, po i lirë

ndaj më pëlqen varfëria;

kush do të rrojë më mirë,

i varfëri rron më mirë

s’urdhëron dot veten e tia.

“Hajde në palas me mua,

të gëzosh dhe ti në  botë”,

do t’i them:”Zot, nuk dua.

Për të ngrën’e për të pirë

nukë mund të shesë lirinë;

S’më duhet ergjëndi mua,

dua lirinë dhe nderë,

dua të bëj si të dua;

jo si duan të tjerë.

Kush mundt e bën si do vetë,

bën si thotë perëndia:

nukë ka në këtë jetë

gjë m’e vyer se liria”

(Çajupi, Varfëria dhe liria)

Rima (gr. rhéō – rrjedh) – është element i rëndësishëm i vjershërimit, e cila krijohet nga përputhja tingullore në fund të vargjeve. Pra, përsëritja e të njëjtave zanore dhe bashkëtingëllore duke filluar nga theksi i fundit ritmik në fund të dy e më shumë vargjeve krijon rimën. Rima luan rol të rëndësishëm në poezi në krijimin e efekteve akustike dhe muzikore në varg. Ajo ëahtë faktor i rëndësishëm i shtresës tingëllore dhe semantike në poezi dhe në realizimin e tërësisë kuptimore të vjershës. Ajo i lidh vargjet, duke organizuar renditjen e tyre në strofë. Ajo e organizon edhe strofën si strofë. Rima në strofë ka organizim të ndryshëm. Sipas renditjes së vargjeve të rimuara dallojmë këto lloje të rimave: rimën e puthur (çifte), rimën e kryqësuar (alternuar) dhe rimën e përmbyllur.

 

Atje nisi, atje mbaroi,         a

atje krisi, atje pushoi,         a

Rrufe-shkëmb e malësisë          b

në një shkëmb të Dragobisë.     b

(Fan Noli, Shpell’e Dragobisë)

I përkulur në të thellshmin qetim         a

fle katundi nën borën e bardhë           b

hëna e vetshme me të zbehtë shkëlqim    a

gjithë pullazet e shtëpive ka zbardhë

(Dushko Vetmo)

Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir,                 a

Po përhapet dal-nga-dalë një pëlhurë si një hije        b

Nëpër Mal e nër Lëndina shkrumb’ i natës po bije,   b

Dyke sbritur që nga qjelli përmi fshat po bëhet fir…  a

(Lasgush Poradeci)

Përveç rimave të përmendura ekzistojnë edhe rima të tjera si, rima e grumbulluar, kur e njëjta rimë përsëritet në më shumë vargje (aaa, aaa), rima të ndërprera, kur nuk kanë skemë të qëndrueshme (abcd, abcdacd) (dyshe, treshe, katërshe, ose monorimë ose e ndërprerë. Sipas vendit të theksit ritmik në fund të vargut, rimat mund të jenë: mashkullore (fundore), femërore (parafundore) dhe rrëshqitëse (tejparafundore). Pjesa e vargut e cila e mbyll vargun duke filluar nga rrokja e fundit e theksuar deri në fund, quhet klauzolë, e cila shënon mbylljen, finalen e vargut. Andaj edhe rima s’është gjë tjetër, por vetëm përsëritje e së njëjtës klauzolë në dy e më shumë vargje. Përsëritja e një vargu a e një strofe pas vargut a strofës tjetër quhet refren.

Kur në një varg takohen dy fjalë nga të cilat e para mbaron me një zanore të patheksuar dhe e dyta fillon me një zanore, ato formojnë(numërohen) një rrokje të vetme. Ky fenomen quhet sinalefë (gr. synaleífō – lidhje, bashkim i dy zanoreve të gjata në një rrokje).

Melesini maja-maja,

e rreh topi e kumbaraja.

Kur dy zanore të njëpasnjëshme (tog zanor) në një fjalë numërohen si dy rrokje, atëherë kemi dierezën(gr. dieresis – ndarje).

Vdiq Naimi që këndoi

trimërinë, Skënderbenë,

vdiq Naimi që lëvdoi

dhe nderoi mëmëdhenë!

(Çajupi, Vdiq Naimi)

Kur në mes të fjalës ose në fund të fjalës së parë dhe në fillim të fjalës vijuese ndeshen dy zanore (vokale), atëherë kemi dukurinë e hiatusit(lat. hiatus – veprim i të hapurit.

Nusen seç e nis e ëma

Ç’na e nis, ç’na e stolis.


GJINITË  LETRARE

Problemi i gjinive dhe i llojeve letrare është një nga problemet mjaft të ndërlikuara të teorisë së letërsisë, problem i cili është shtruar si çështje themelore e teorisë së letërsisë që nga koha antike, ai vazhdon të jetë në qendër të vëmendjes së teoricienëve të letërsisë edhe sot. Në lidhje me këtë shtrohen një varg pyetjesh që kanë të bëjnë me gjinitë dhe llojet letrare. P.sh. ku qëndron dallimi midis gjinive dhe llojeve me ndarjen në gjini dhe lloje letrare letrare? Çfarë mund të arrihet dhe se a s’do të ishte më mirë të flitet duke mos i sistemuar dhe ndarë në grupe ose nëngrupe, në lloje e nënlloje? Të gjitha këto pyetje që kanë të bëjnë me për veprat letrare si të tilla, ndarjen e letërsisë në gjini ose lloje letrare e kanë vështirësuar dhe e kanë shtyrë për një kohë zgjidhjen e problemit të ndarjes së letësrsisë në gjini dhe lloje letrare.

Por, megjithatë, grupimi i veprave letrare sipas disa karakteristikave të jashtme dhe të brendshme, është treguar si i domosdoshëm për krijuesit letrar, sepse përmbajtjen e caktuar çdo krijues mund ta shprehë dhe ta realizojë më së miri përmes ndonjë forme të caktuar letrare. Kështu, rrëfimi lirik kërkon formën e vjershës lirike; epika kryesisht përdor rrëfimin dhe përshkrimin, kurse tensioni i brendshëm midis ideve dhe ndjenjave shprehjen më të mirë e gjen në tragjedi. Shumë teoricienë të letërsisë shumë herët e kanë vërejtur lidhjen që ekziston midis strukturave të caktuara të veprave letrare dhe idesë së tyre estetike dhe veprimit. Ndër të parët Aristoteli i ka formuluar veçoritë themelore të epopesë dhe të dramës (tragjedisë dhe komedisë). Ndërkaq, koncepti i poezisë si gjini e tretë letrare do të konstituohet shumë vonë, aty nga fundi i shekullit XVI dhe gjatë shekujve XVII dhe XVIII në Itali, në Gjermani dhe në Francë. Nismëtar i përpunimit teorik të gjinive dhe llojeve letrare ka qenë Aristoteli dhe kjo problematikë do të vazhdojë të trajtohet edhe më vonë. Kështu, në kohën e renesansës dhe  të klasicizmi (shekujt XVI-XVIII) u shkruan poetika normative, sipas të cilave pastërtia e zhanrit letrar paraqiste ligjin sipëror të krijimtarisë letrare, kurse përzierja e veçorive dhe e kategorive të veçanta zhanrore ishte mëkati më i rëndë kundër “shijes së mirë” të asaj kohe. Në këtë aspekt shquhen poetika e Skaligerit, Boalosë, Gotshedit, Elerit dhe shumë teoricienëve të tjerë të Italisë, Francës, Gjermanisë dhe Anglisë. Romantikët u çuan kundër monotonisë dhe pagjallërisë së rregullave e skemave klsiçista. Kështu Benedeto Kroçe pohonte se letërsia është një dhe e pandarë dhe si e tillë ajo paraqet një zhanër intuitiv-ekspresiv, i cili realizohet në një varg veprash të veçanta. Sipas tij, s’është e nevojshme, as shkencërisht e aryetuar ndarja e letërsisë në gjini dhe lloje, kurse grupimi i veprave të veçanta në lloje të veçanta paraqet një konstruksion të kulluar.

Asnjë vepër letrare, cilësdo gjini t’i përketë, është e pamundur që në vete të mos përmbajë edhe elemente të gjinive dhe të llojeve të tjera letrare. Romantikët në këtë aspekt kishin të drejtë: ashtu sikundër që jeta është e ndërlikuar, ashtu edhe vepra letrare është shprehje e gjendjeve të ndërlikuara dhe e raporteve të ndryshme ndaj botës dhe jetës. Andaj secila vepër përmban në vete pak a shumë veçori lirike, dramatike dhe epike, por nga ana tjetër, secila vepër letrare në esencën e saj strukurore, teorikisht mund të fomulohet si lirikë, epikë ose dramë. Kuptohet, në kohë të ndryshme dhe te teoricienë të ndryshëm baza për ndarjen e letërsisë në gjini dhe lloje është përcaktuar nga faktorë të ndryshëm. Aristoteli, duke e mbështetur konceptin e tij të artit në fenomenin e mimesisit (imitimit), ka bërë ndarjen e poezisë, muzikës dhe lojës, si dhe llojeve të tyre, sipas mjeteve, objekteve dhe mënyrave të imitimit (poezia imiton sipas ritmit, të folurit dhe harmonisë, tragjedia imiton njerëzit e mirë, kurse komedia të këqijtë; epopeja imiton me të rrëfyer, kurse drama me anë të veprimit etj.); renesansa, duke ruajtur ndarjen e Aristotelit dhe duke e pasuruar edhe me poezinë lirike si gjini të tretë letrare (Gj. B. Gvarini), e ka arsyetuar (T. Hobs), këtë ndarje treshe e lidhte me mjedisin social nga i cili burojnë lloje të veçanta të cilat pikturojnë: oborrin (epopeja dhe tragjedia), qytetin (satira dhe komedia), fshatin ( poezia pastorale dhe idilike). Romantikët futën konceptin e kohës dhe të kategorive gjuhësore në klasifikimin e gjinive letrare: vjersha lirikeveta e parë njëjës (unë), koha e ardhshme; dramaveta e dytë (ti), koha e tashme; epi – veta e tretë (ai), koha e shkuar (Vëllezërit Shlegel, Kolrixh), ndërsa sipas të tjerëve, “epi i paraqet ngjarjet të cilat zhvillohen në të shkuarën, drama veprimin i cili shtrihet në të ardhshmen, lirika – ndjenjat të cilat përfshijnë të tashmen” (Zhan Paul Rihter); teoritë psikologjike kanë futur në këtë ndarje: ndjenjën (lirika), të menduarit (epika), vullnetin (drama, gjegjësisht: subjektiven (lirika), objektiven (epika), subjektiveo-objektiven (drama) (Hegel, Fisher); së fundi sipas Grilparcerit, parimi hapësinor i “këndvështrimit” të shpie po ashtu, në ndarjen treshe: këtuatje andej (lirikadramaepika).

Teoritë e sotme, duke përvetësuar pikëpamjet e mëparshme dhe duke u pajtuar, në esencë, me mendimin e Gëtes se tri gjinitë letrare janë “tri forma të ndryshme të poezisë”, e thellojnë këtë ndarje sidomos me rezultatet deri te të cilat ka arritur linguistika moderne, e cila zbulon disa funksione të gjuhës në varshmëri me qëllimin drejt të cilit është drejtuar porosia gjuhësore. Duke i paraqitur skematikisht të gjitha elementet e informimit gjuhësor, të cilin e konsideron si porosi të cilën dërguesi ia dërgon marrësit, Roman Jakobson konfirmon edhe tri elemente në çdo përdorim gjuhësor: kontekstin (objektin me të cilin ka të bëjë porosia), kodin (termi u krijua në teorinë moderne të informacionit, i cili shënon një grup sinjalesh për marrëveshje të nevojshme për transmetimin e ndonjë informacioni), kontaktin (kanalin fizik ose lidhjen psikologjike midis dërguesit dhe marrësit).  Funksioni poetik (artistik) i gjuhës tregon orientimin në porosinë si të tillë, në vetë shenjën gjuhësore, duke i bërë shenjat gjuhësore më të qarta dhe më të mëvetësishme, dhe me këtë, kuptimisht më shprehëse dhe më të pasura. I ashtuquajturi “ekspresivitet” i gjuhës poetike mbështetet pikërisht në këtë synim të gjuhës artistike që sa më tepër të përputhen shenjat gjuhësore dhe domethënia gjuhësore; përsëritjet e ndryshme tingëllore, rimat, paralelizmat morfologjike dhe sintaksore, organizimi metrik i vargut dhe harmonizimi intonacinol i fjalisë prozaike etj., të gjitha këto kanë për qëllim të shquajnë vlerën e pavarur të shenjës gjuhësore si bartëse e kuptimit komunikativ, por edhe simbolik, i cili shprehimisht realizohet pikërisht në vlerat ekspresive të gjuhës poetike. Nëse ekspresiviteti është veçori e përgjithshme e gjuhës poetike (artistike), atëherë poezia lirike shquhet për funksionin e saj emotiv dhe simbolik të gjuhës, duke u lidhur për atë element në informimin gjuhësor, të cilin e kemi quajtur dërgues (subjekt); poezia dramatike ka qëllim intonacional, qëllimor, duke u lidhur me marrësin (veta e dytë në të folur), kurse poezia epike ka të ashtuquajturin funksion referencial (denotativ, funksion shenjues), i cili lidhet me kontekstin, dmth. me objektin e vetë informacionit. Edhe linguistët edhe teoricienët e tjerë shfrytëzojnë funksione të ndryshme të gjuhës si arsyetim për ndarjen treshe të letërsisë në gjini, duke i reduktuar të gjitha këto në tri funksione themelore: në funksion të deklaratës, në funksion të kërkimit (kërkesës) dhe në funksionin e të treguarit (informimit). Në funksionin e parë (deklaratë) mbështet mundësia dhe natyra e shprehjes gjuhësore: ky është ekspresioni i un-it poetik në tonin emocional; në funksionin e dytë (të kërkimit) – dramat: ky është veprimi impresiv i gjuhës drejtuar bashkëbiseduesit (ti), me qëllim që të shprehet dëshira, urdhëri, dyshimi ose pyetja; dhe, së fundi, në funksionin e tretë (të treguarit mbështetet epika; ky është funksioni demonstrativ (tregues) i gjuhës, i shprehur në veten e tretë (ai), i cili shfaq dhe prezanton (K. Biler, E. Kasirer, E. Shtajger, B. Kajzer). Duke ecur kësaj linje u arrit deri te tri “platformat” teorike të formësimit letrar: deri te vjersha (lirika), dialogu (drama) dhe rrëfimi (epika).

Ndërkaq, ndarja në lloje dhe zhanre, fut në këtë ndarje edhe specifikimin e mëtejmë të ndarjes sipas disa veçorive të jashtme dhe të brendshme të veprave letrare. “Zhanri duhet kuptuar – thotë Ostin Voren – si grupim i veprave letrare teorikisht të mbështetur si në formën e jashtme (metri, struktura e kompozicionit), ashtu edhe në formën e brendshme (qëndrimi, toni, qëllimi esteik)” Prej këndej në ndarjen bashkëkohore në lloje letrare merren parasysh të gjitha elementet konstitutive të krijimeve letrare: tema, motivet, format metrike, mënyra e kompozicionit, madhësia, qëllimi estetik i shkrimtarit dhe ndikimi estetik i veprës te lexuesi si dhe kushtëzimi historik i krijimit të një zhanri dhe modifikimit të tij gjatë kohës.

Poezia lirike – Sipas studimeve të A. N. Veselovskit fillimet e poezisë duhet kërkuar në krijimet kolektive të njeriut të parë, primitiv. Gjatë zhvillimit të saj historik lirika u nda në gjini të veçantë letrare gjatë shekujve XVII dhe XVIII, ashtu në shekullin XIX, në kohën e romantizmit dhe të simbolizmit, si dhe në shekullin XX, në drejtimet e ndyshme letrare moderne, mori kuptimin e gjinisë letrare e cila paraqet bazën e gjithmbarshme të poezisë. Zhvillimin e saj më të plotë lirika e arrin nga fundi i shkullit të kaluar dhe gjatë këtij shekulli (poezia moderne).

Poezia lirke formën e saj të plotë dhe format e saj të ndryshme i mori që në Greqinë antike. Një nga format e saj më të vjetra ka qenë padyshim elegjia, në fillim këngë mortore pikëlluese, e cila ka mundur të krijohet nga vajtimet e caktuara dhe himni. Nga këngët e shfrenuara të komosit (turmës), gjatë kohës së kremtimit të hyut Dionis, u zhvillua kënga nën dritaren e bukuroshes te poetët grekë, Alkeu dhe Anakreonti. E një origjine të njëjtë është edhe ditirambi dhe kënga e verës. Më vonë, me zhvillimin e monarkisë së shtresës aristokratike dhe republikës, paraqitet satira e Arkilokut.

Zhvillim të fuqishëm lirika, pas kohës antike, mori në shekullin XI në lidhje me kalorësinë. Trubadurët (Provansë) dhe minezengerët (Gjermani) zhvilluan kultin e gruas bukuroshe së cilës poeti i shërben deri në varr. Në fillim poezia trubadurase përngjasonte me poezinë lirike popullore;  gruaja në të është paraqitur si e shëndoshë, grua reale dhe ndjenja të natyrshme. Më vonë nën ndikimin e mistikës së krishterë, koncepti i dashurisë ndryshon: dashuria bëheti deale, abstrakte, platonike. Nga kjo lirikë doli edhe Petrarka, lirik italian i shekullit XIV. Zhvillimin e saj më të plotë lirika e arriti në kohën e romantizmi si për nga forma ashtu edhe për nga përmbajtja.

Formën e saj më të pastër lirika e merr në këngën lirike, të kënduar më shpesh në vargje, por edhe në prozën ritmike, nga e cila sot për nga struktura nuk dallon shumë as vargu i lirë. Këngën lirike e karakterizojnë intensiteti i fuqishëm i ndjenjave dhe thellësia e përjetimeve. “Të jesh lirikë, do të thotë të projektosh ndjeshmërinë tënde mbi të gjitha gjërat dhe të përfshish, në një vjelje të çuditshme, njdeshmërinë e universit” (F. Zhermen).

Poezinë lirike e karakterizon subjektiviteti dhe drejtpërdrejtshmëria. Subjektiviteti merret si përcaktues qenësor i poezisë lirike sipas të cilit ajo kufizohet nga gjinitë e tjera letrare (epikës dhe dramës). Poeti lirik drejtpërdrejt i shndërron në gjuhë përjetimet e veta subjektive të botës, pa ndërmjetësimin e ndonjë ngjarjeje si në epikë dhe në dramë. Bota e brendshme e subjektit lirik zbulohet në format e veçanta lirike, së pari në monolog, përmes të cilit organizohet indi emocional dhe ideor i vizionit të poeti mbi botën. Përmes poezisë lirike zbulohet vizioni i poetit mbi botën. Poeti lirik drejtpërdrejt thotë: unë jam i gëzuar, i pikëlluar, i shqetësuar, i thyer shpirtësisht; për mua bota është e shkëlqyer, ose e errët, ose e përhimë etj.

Temat dhe motivet lirike mund të jen të panumërt, ashtu sikundër që janë të panumërta edhe ndjenjat dhe dispunimet të cilat shprehen me anë të lirikës. Këto ndenja ecin drejt ndenjave të mrekullisë dhe entuziazmit (odja, himni, vjesha atdhetare dhe sociale), deri te ndjenjat e hidhërimit, zemërimit dhe revoltës (vjershat satirike), por vjershave lirike më së shumti i janë përgjigjur ose ndjenjat pasive të durimit ose ndjenjat triumfale të entuziazmit. Ndjenjat e vrullshme të frikës dhe të urrejtjes i kanë inspiruar zakonisht veprat dramatike (tragjedinë), indinjata dhe tërbimi, satirën, mizoria dhe hakmarrja, poezinë epike (epopenë). Për këtë arye në vjershat lirke kanë qenë të shpeshta temat të cilat kanë hidhërimin e dhembshëm, melankolinë, mallin, shqetësimin e pacaktuar, ëndërrimin dhe meditimin, ose temat të cilat kanë shprehur entuziazmin e lartë, egzaltimin dhe mrekullinë sesa ato të cilat janë inspiruar nga ndjenja e revoltit, e rebelimit, e urrejtjes, e hakmarrjes, e luftës, e frikës dhe e tmerrit.

Emocioni lirik shprehjen e tij më të plotë dhe më adekuate e gjen në organizimin ritmik të gjuhës, në ritëm, si dhe në vlerën tingëllore (eksprsivitetin) të tingujve, në harmoninë e tyre me mendimin dhe emocionin e poetit. Forma e vargëzuar ritmike e shndërron materien gjuhësore dhe e krijon gjuhën e cila me ritmin , tingëllimin dhe harmoninë e saj, fiton vlerën e pavarur, veç vlerës kuptimore, të cilën gjuha e ka në përgjithësi. Forma ritmike e gjuhës së vargëzuar  ka rëndësi të madhe për emocionin lirik, sepse te lexuesit krijon predispozicionin për përjetim të plotë emocional-ideor të vjershës, kurse te poeti do të thotë kondensim të inspirimit dhe formësim adekuat të përmbajtjes lirke. Emocioni i poetit do të derdhej në shprehjet e të së folmes së përditshme që nevoja për ritmin të mos e ndjekë në shprehjen gjuhësore të ngjeshur, shumëkuptimore dhe harmonike. Organizimi tingëllor i gjuhës poetike në poezinë lirike po ashtu ka rëndësi të veçantë estetike. Tingujt dhe rrokjet e veçanta mund të bëhen bartës të një kuptimi të përgjithshëm dhe të përcaktuar, të cilin e marrin në pajtim me tonalitetin themelor ideo-emocional në vjershë dhe me përsëritjen e tyre mund ta forcojnë dhe ta lidhin këtë tonalitet në një tingëllim unik.

Në poezinë lirike, përveç emocionit, rol të rëndësishëm luan edhe imagjinata e poetit, e cila duke krijuar figurat poetike në pajtim me emocionin, shërben si element tjetër stukturore për formësimin e përmbajtjeve lirike. Kuptohet, tabloja dhe përshkrimi në poezinë lirike dallon nga tabloja dhe përshkrimi në poezinë epike. Poeti epik krijon tablo të hollësishme dhe plastike të cilat duhet të na shpjegojnë plotësinë dhe tërësinë e objektit i cili përshkruhet. Në poezinë lirike, ndërkaq, përshkrimi është global. Tabloja është e cipëzuar, zgjidhen vetëm ato detaje të cilat i përgjigjen emocionit themelor në vjershë. Sikur poeti lirik të na jepte tablo besnike në hollësi (detaje) do t’i shtrohej rrezikut të jetë i ftohtë dhe i zbrazët në aspektin emocional. Sepse në poezinë lirike nuk na shqetësojnë objektet dhe dukuritë, ashtu siç janë dhe siç i përjetojnë të gjithë njerëzit, por transformimi i këtyre objekteve në imagjinatën dhe emocionin e artistit, e cila bën që objektet e njëjta te poetët e ndryshëm të bëhen herë të dashur dhe të butë, herë gjigantë dhe kaotikë, herë tragjikë dhe shqetësues etj. Duke i transormuar objektet e ndryshme poeti u jep këtyre një simbolikë të gjërë dhe të thellë të cilën e zbulon ai në to. Mjetet me të cilat e arrin këtë më shpesh janë metafora, simboli dhe të gjitha ato figura stilistike (personifikimi, metonimia, sinestezioni, alegorie etj.) me të cilat zhvendoset kuptimi themelor i fjalëve dhe u jepet kuptim figurativ dhe të ndryshëm. Me ta arsyetohen (shpjegohen) lidhjet e zakonshme midis gjuhës dhe mendimit dhe zbulohet lloji i ri i gjërave. Kështu i magjinata krijon mundësi të pakufishme për figura të shumta, kurse gjuha poetike lirike përtërit përherë fondin e kuptimit të fjalëve dhe e pengon gjuhën të mbetet në gjendjen e ngurtë.

Struktura  kompozicionale  e  vjershës  lirike  – Meqë  poezia lirike mbështetet në elementin emocional dhe ideor, struktura e saj dallon nga struktura e veprës epike dhe dramatike. Në strukturën e vjershës lirike s’ka ngjarje si promotorë dhe elemente krijues, s’ka fabul, s’ka personazhe të cilat do ta vinin në lëvizje veprimin. Duke qenë se s’ka rrëfim, s’ka fabul, s’ka zhvillim të ngjarjeve, as përshkrime të hollësishme dhe të plota, ajo ndërtohet si tablo e intonuar emocionalisht, si muzikë e të folurit muzikor, të cilën e shpreh bota e brenshme e poetit. Muzika dhe tabloja janë dy elemente të strukturës së poezisë lirike. Poezia lirike është e shkurtër. Në të çdo gjë është e përqëndruar në ato momente të cilat e përforcojnë ndjenjën themelore. Në të ekziston motivi kryesore, i cili në mënyrë të ndryshme variron dhe zgjerohet me futjen e motiveve të reja , të ngjashëm ose kontrastivë, por këta nuk e çojnë temën përpara në kuptimin e zhvillimit shkak-pasojë të ngjarjeve. Në rastin më të mirë, në poezinë lirike mund të lajmërohet ndonjë ngjarje vetëm në dy-tri momente të renditura kronologjikisht të kësaj ngjarjeje, por pa lidhjen e tyre shkak-pasojë. Prandaj thuhet se vjersha lirike përbëhet prej një varg motivesh statike, të cilët të gjithë flasin në variante të ndryshme mbi temën e njëjtë, duke forcuar përshtypjen e saj. Grupimi i këtyre motiveve rreth motivit kryesor bëhet asociativisht, dmth. këtu lidhja, shoqërimi i përfytyrimeve bëhet në bazë të dispunimit themelor të poetit. Nëse dispunimi themelor i poetit është p.sh. pikëllues, atëherë përfytyrimet asociohen sipas kujtesës së poetit në momentet pikëlluese të jetës së tij ose nga jeta në përgjithësi. Sidomos janë të shpeshta asociacionet sipas kontrastit, dmth. poeti disa momente të pikëlluese nga jeta e tij e tashme, ua kundërvë disa momenteve nga jeta e tij e mëhershme ose jetës rreth tij.

Në aspektin e strukturës kompozicionale në shumicën e vjershave lirike mund të venerohet skena tipike e kësaj strukture: motivi i parë, njëkohësisht është edhe motiv kryesor përmes të cilit paraqitet tema e vjershës; në motivin e dytë zhvillohet tema me futjen e detajeve të reja, qoftë sipas ngjashmërisë, qoftë sipas kontrastit dhe së fundi me motivin e tretë jepet një lloj i përfundimit (poentës), i cili në mënyrë inventive zbulon kuptimin dhe shpreh qëndrimin themelor ndaj temës. Secili prej këtyre motiveve mund të zhvillohet edhe më tej me shtimin e hollësive të reja, ashtu që vjersha me lidhjen asociative të pëfytyrimeve, zgjerohet figurativisht dhe emocionalisht forcohet. Vjersha lirike është e shkurtër, jo vetëm pse edhe gjendja emocionale të cilën e shpreh ajo është e shkurtër (zgjat pak dhe lehtë ndryshon), por edhe pse me shprehjet e shkurtra arrihet intensiteti më i fuqishëm i ndjenjave dhe efekti më i madh i ndikimit. Gjendja lirike është e luhatshme, e mjegulluar dhe plot nxitje sugjestive; formulimi i shkurtër, por intensiv i gjendjes emocionale ndikon si “shok elektrik”, si goditje shtytëse ose si tronditje, e cila nxit lëvizje dhe valë të fuqisë dhe gjatësisë së ndryshme emocionale-ideore. Kuptohet, nocioni i “shkurtësisë” së vjershës lirike është relativ; vjersha lirike mund të përbëhet nga një distik (epigrami, epitafi, senteca) deri në disa dhjetra vargje. Duke menduar për krijimin e vjershës së gjatë lirike të tijën, “Korbi”, Edgar Alan Poe ka ardhur në përfundim se midis efektit, i cili arrihet me vjershën dhe zgjatjes së tij (efektit), ekziston një raport i drejtë: për emocionin e fuqishëm dhe efektin e fuqishëm është e nevojshme vjersha e gjatë. Por, në të njëjtën kohë, Poe fut në atë përfundim një përkufizim të rëndësishëm: vjersha s’guxon të jetë e gjatë aq sa të mos mund të lexohet me një frymë, pa ndërprerje, sepse në të kundërtën impresioni i vjershës do të dobësohej nga ngjarjet jashtëpoetike (“ngjarjet botërore” siç thotë ai). “Për shkak të gjatësisë së tillë – thotë ai – gjysma e “Parajsës së humbur” e Miltonit është në esencë prozë, një varg shqetësimesh poetike domosdo të ndërprera me depresionet gjegjëse, ashtu që për shkak të gjatësisë së tepruar tërësia është privuar nga elementi i rëndësishëm artistik –  tërësisë, respektivisht të unitetit të efektit.” Për vjershën e tij “Korbi” ai vendos që gjatësia prej disa qindra vargjesh të paraqetë atë masë me të cilën do të arrihej efekti i dëshiruar, për të mos u ndërprerë impresioni unik dhe i tërësishëm. Duhet të theksojmë se krijimi lirik, si edhe çdo krijim tjetër artistik, është prodhim i një përpunimi të gjatë shpirtëror, i pjekurisë, i sedimentimit dhe i harmonizimit. E ashtuquajtura “distancë” i nevojitet edhe poetit lirik, por edhe poetit epik dhe dramatik; dallimi midis tyre qëndron në mënyrën e prezantimit të atij materiali. Kjo distancë nga inspirimi i parë i mundëson poetit ta përpunojë shprehjen lirike (variante) ta përsosë dhe ta gdhendë vjeshën deri te forma e saj më ekspresive dhe më efektive.


LLOJET  E  POEZISË  LIRIKE

 

Ndarja e poezisë lirike në lloje të ndryshme është një nga çështjet më të vështira. Ndarja e poezisë lirike në lloje është bërë në mënyrë të ndryshme, duke filluar nga zhvillimi historik i saj dhe stabilizimit të formave lirike, përmes grupimit të saj sipas temave dhe llojeve të emocionit deri te përpjekjet më të reja të klasifikimit sipas strukturës së vjershave lirike. Në teoritë e ndyshme letrare poezia lirike është klasifikuar në disa grupe. Para se flasim për llojet e ndryshme të poezisë lirike të shohim se si është zhvilluar historikisht ajo.

Dihet se poezia lirike evropiane është zhvilluar nga poezia antike greke dhe romake. Te grekët e vjetër ajo shënonte këngët të cilat përcilleshin me instrumente muzikore (citrën ose lirën, prej këndej edhe emri lirikë) dhe ndahej në këngë eolase, të cilat i ekzekutonte një këngëtar (Terpander, Alkeu, Safo, Anakreon) dhe këngë korale (Alkman. Stezikor, Ibikos, Pindar). Llojet më të preferuara ishin : odja, himni, skolioni dhe elegjia. Në kohën e lojërave dionizike këndohej dhe ekzekutohej kënga pasionante, patetike, ditirambi, të cilën e ekzekutonte kori i ekzekutuesve të kremtes dionizike. Poezia lirike romake i përvetësoi format ekzistuese të lirikës greke. Poetët romakë të ndikuar nga ata grekë i përvetësuan këto forma dhe shkruan sipas modeleve greke. Kështu, Horaci shkroi oden eolase dhe këngën jambike; Katuli, Tibuli, Propreci dhe Ovidi – elegjinë; Marciali – epigramin. Në mesjetë u krijuan këngët religjioze dhe laike: marianase (mbi Shën Mërinë), kryqësore (për propagandimin e luftërave të kryqëzatave), këngët mbi mëkatin (“Dies irae”), këngët laike oborrtare, sidomos këngët erotike të trubadurëve (minnesang), të cilat më parë u krijuan në Provansë, kurse pastaj u përhapën në të gjitha vendet evroperëndimore. Në të njëjtën kohë lindin edhe lloje të ndryshme të këngëve sentenciale-didaktike, të cilat i recitojnë poetët para publikut dhe, këngët politike-satirike ose këngët lavdëruese-dinastike, të cilat këndoheshin ose recitoheshin. Nga fundi i mesjetës, lirika kultivohet në shkollat e vçanta shoqërore kishtare, të krijuara nga radhët e zanatçinjve, të cilët këndonin këngë kishtare me rastin e procesioneve, lutjeve, varrimeve, kurse më vonë edhe në shoqëritë e pavarura të zanatçinjve dhe shoqërive këngëtare, në të cilat hartohen edhe këngë laike mbi dukuritë e ndryshme të jetës së përditshme (të ashtuquajturat meistergesang). Kjo lirikë lulëzon sidomos rreth viti 1500 në Nirnberg, në Austri (Tirol, Shtajerskë), Çeki, Sllovaki dhe zgjat në disa vise deri në fund të shekulli XIX.

Në kohësn e renesansës rol prijës në zhvillimin e poezisë lirke e ka Italia. Në poezinë lirike të renesansës shfaqen edhe forma të reja poetike: soneti, kancona, stramboto, sestina, stanca, trioleti, madrigali (Dante, Petrarka, Mikelanxhelo). Zhvillimi i mëvonshëm i lirikës në të gjitha vendet evropiane nuk solli nonjë formë të re të qëndureshme vetëm se zgjerohet tematika dhe përmbajtja ideore e lirikës, duke krijuar forma të shumta të shprehjes lirike. Më vonë, poetët evropianë, duke u njohur me poezine e Lindjes së Afërt dhe të Largët, marrin disa forma të poezisë arabe (gazelin, rubainë), ebrejase (psalmet), të lirikës indase dhe kineze, duke e pasuruar kështu fondin e tyre krijues.

Megjithatë, edhe më e ndërlikar dhe më e ngatërruar është ndarja e lirikës sipa temave, llojeve të ndjenjave, sipas publikut të cilit i dedikohet, ose sipas qarqeve të cilat i këndon, sipas shtresave shoqërore në të cilat krijohet dhe sipas mënyrave të këngëtimit dhe përcjelljes etj.. Kështu, p.sh. është bërë ndarja në poezinë fetare (religjioze) dhe laike; në poezinë popullore dhe artistike; klasore (oborrtare, kalorsiake, borgjeze), sociale, kishtare, fëmijërore, rinore etj. Sipas temave dhe sipas llojeve të ndjenjave, lirka është ndarë në: erotike, patriotike, e përshpirtshme, satirike, elegjiake, deskriptive, idilike, humoristike, didaktike, së cilës i janë shtuar pastaj edhe llojet nga poezia popullore: këngët e punës, ninananat, ceremoniale, vajet, dhe nga tradita historike: himni, odja, ditirambi, ose format e qëndrueshme poetike: soneti, madrigali, stanca. E tërë kjo ka sjellë deri te një larmi e madhe formash të dala nga parimet e ndryshme të ndarjes. Nga ana tjetër është parë se kjo ndarje është mjaft formale dhe nuk bën ndarjen qenësore të lirikës sipas disa veçorive të brendshme lirike dhe strukturore. Disa teoricienë bashkëkohorë, japin një ndarje të re, të mbështetur në veçoritë më të rëndësishme të poezisë lirike, siç është struktura e brendshme e vjershës ose disa skema tradicionale të formave poetike të qëndrueshme. Ndonëse edhe këtu kemi një larmi duke shkuar nga autori në autor, megjithatë përpjekjet për një ndarje të tillë të re pak a shumë janë të përbashkëta për të gjithë: ato për nga esenca janë të pandashme nga poezia lirike si genus i letërsisë artistike.

Nga ndarjet e moçme është ruajtur edhe më tej ndarja në lirikën popullore (gojore) dhe artistike (të shkruar). Kuptohet, koncepti i poezisë popullore në letërsitë evroperëndimore, dhe në letërsinë tonë, është diçka më ndryshe: atje me nocionin lirikë “popullore” kuptohen të gjitha këngët të cilave nuk u dihet autori dhe të cilat me gojë ose me shkrim janë përhapur në grupacionet e ngushta profesionale: studentore, të zanatçinjve, ushtarake – luftarake etj. Por ajo që është e përbashkët për të gjitha këto këngë, si dhe për këngët tona lirike gojore, që i ndan nga të shkruarat, është thjeshtësia e tyre dhe stabiliteti i formave shprehëse. Poezia e shkruar është më e ndërlikuar, më artificiale, dedikuar një rrethi më të ngustë lexuesish, një rrethi të njerëzve më të arsimuar; ajo ndryshon format e formësimit dhe të shprehjes varësisht nga atmosfera kulturore-letrare, duke i takuar një formacione të caktuar stilistik letrar (romantizmit, simbolizmit, ekspresionizmit, surrealizmit, lirikës moderne). Kënga lirike gojore, përkundër kësaj, ka format e caktuara të përhershme të figurave dhe të shprehjeve poetike, “format stabile”, të cilat i mundësojnë të jetë e pranueshme dhe e ruajtur në traditën e përcjelljes gojore, çka përsëri nga ana tjetër sjell deri te variantet e shumta të së njëjtës këngë, deri te ndryshimi i variantit të përhershëm i këngës. Këngët e letërsisë gojore, pra, u nënshtrohen ndikimeve të kohës dhe rrethit, duke ndryshuar disa hollësi në variante, por duke mbetur stabile në strukturat e veta thmelore.  Stabiliteti, qëndrueshmëria tradicionale, konsolidimi sitemor i formës dhe i shprehjes – janë veçoritë të lirikës gojore (popullore), të cilat e veçojnë fluktualiteti kërkimor i përhershëm i poezisë lirike (artistike) të shkruar (Maja Boškoviċ Štuli).

FORMAT  E  POEZISË LIRIKE ANTIKE

Nga llojet më të vjetra të poezisë lirike që vijnë nga antikiteti janë: oda, himni, ditirambi, epigrami, epitafi, idila  etj.

Himni (gr.hýmnos – këngëtim, vjershë) – vjershë me një ton solemn, të sinqertë kushtuar popullit, shtetit, më herët edhe sundimtarit. Në fillim himni ishte vjershë e kultit, në të cilën në Greqinë antike hyjnizoheshin ose lavdëroheshin hyjnitë ose heronjtë legjendar (Dionisi, Apoloni, Demetra, Hermesi), e cila këndohej me përcjellje muzikore. Në kulturën kristiane, në mesjetë, himn quhej çdo këngë religjioze e tipit të odes. Në kohën e iluminizmit himnet kishin madje edhe karakter didaktik. Prej sntimentalizmit dhe romantizmit himni e vërteton rëndësinë e këngës në të cilën këndohet raporti i poetit ndaj hyut, temave transcendente dhe atdheut, kurse shumë poetë i kthehen formës ekstatike të himnit nga koha antike, duke zëvendësuar ndjenjën kolektive të kultit me ndjenjën individuale të madhështisë dhe të entuziazmit (Platon, Hegel, Hajne etj.). Shumë më i lirë për nga struktura formale nga odja, himni shpesh është përzier me të, sikundër që edhe  në disa raste lehtë është njëjtësuar me këngën antike greke të kultit për nder të hyut Dionis – ditirambin.

Himnin e kanë njohur të gjithë popujt e vjetër, e kanë njohur kinezët, japonezët, indasit, egjiptasit etj. ku lidhej me ceremonitë fetare dhe lavdëronte hyjnitë e ndryshëm, (për shembull në Egjiptin e vjetër këndohej për lavdinë e diellit). Kristianizmi i kultivonte sidomos himnet kishtare për nder të hyut dhe shejtnorëve të rëndësishëm dhe të njohur, të shkruara latinisht në kishën perëndimore, kurse në greqisht në atë lindore. Edhe protestanizmi i kushton kujdes të madh kësaj forme. Himne do të këndojnë edhe poetët e mëvonshëm. Janë të njohur poetët gjermanë, Friedrich Novalis (1772-1801) me përmbledhjen “Himnet e natës” dhe Friedrich Hölderlin (1770-1843) me himnin Idealet e njerëzimi. Himne kanë shkruar: Alkeu, Safo, Pindari – te grekët; Horaci – te romakët; Derzhavini, Pushkini dhe Lermontovi – te rusët etj. Në letërsinë tonë himne kanë shkruar: Asdreni, Noli, A. Çaçi, Kristo Floqi, Z. Serembe etj.

Flamûr! Ti që me shkabën po valon,

E ndehesh palë-palë i lavdruar,

O trashëgim i prindve pa harruar,

Vallë ç’po ëndëron?

Sot po flakron i mburun në Shqypni,

Dhe ëndra pa pritur po n’a çfaqet,

Gëzohen gjithë fiset e bajraqet,

Që ndrit me një madhni!

Të shoh flamûr i kuq i Skënderbeut,

Ti meriton dafinë e kurorë,

Burra sa e sa për ty ranë dëshmorë

Për nderin e Atdheut!

Tmer i armikut, të njoh cili jé,

Kreshnik, krenar, si kundër të tregojnë,

Që hon’e gërxhe edhé sot dëshmojnë

Kush ishe ti për né!

Flamûr i shêjtë për né ti mos msho,

Se sa të mundim ty do t’ të nderojmë,

Qollë s’të lëmë, jo, s’të turpërojmë,

As pak mos dysho.

Shko njatë Leshit, ndehu e qëndro,

Xgjoje nga gjum’i rënd’ e i paprerë,

Atën e Kombit Skënderben’ e ndjerë,

Me shpres’ e qetëso.

Atjé, te varr’i shêjtë ku do vesh,

I thuaj se Shqiptarët nuk harrojnë,

Gjyshët e prindët nuku mohojnë,

O! Lark kjo qoftë nesh!

Qofsh i bekuar edhé lâ e mê lâ,

Flamûr, për né ti mos kurseh bekimet,

Për të mbaruar ca mê shpejt qëllimet

E ëndrat e mbëdha!

(Kristo Floqi, Flamûri jonë)

Oda (gr.ode ose aoide – këngëtim, këngë) – vjershë entuziaste kushtuar ndonjë personi ose ngjarjeje të rëndësishme. Forma e saj nuk ka qenë aq e përcaktur. Poeti sinqerisht shquan me fjalorin e zgjedhur dhe ngjyra të forta prirjen e  fuqishme ndaj temës mbi të cilën këndon. Në Greqinë antike ode quhej çdo vjershë që këndohej nga kori, çfarë tregon edhe origjinën e saj nga këngët korale. Është një formë e shpeshtë në të gjitha kohërat, sepse përherë gjen tema mirënjohjeje. Liriku grek Pindari (518 ose 522-442 p.e.s) në odat e tij madhëronte fitimtarët në lojërat olimpike., kursa poeti romak Horaci (65-8 p.e.s) këndonte mbi dashurinë dhe sentencat e zgjedhura filozofike. Poeti anglez John Keats (Xhon Kic, 1795- 1821) këndoi Oden mbi bilbilin, pastaj Oden mbi urnën, duke lartësuar bukurinë si vlerë të amshueshme, kurse Percy B. Shelly (1792-1822) Oda e erës perëndimore dhe Laureshës. Shumë ode u janë kushtuar poetëve, piktorëve, muzikantëve, revolucionarëve. Në vargun e lirë në kohën  e re e kanë kultivuar surealistët. Oden e kanë kultivuar poetët francezë Ronsar, Malherbe, Lamartin etj., poetët italianë Petrarka, Manxoni etj., rusët Lomosonov, Derzhavin etj., gjermanët Klopshtok, Shiler etj., kurse në letërsinë shqipe ndër të parët e ka shkruar Zef Serembe.

Elegjia (gr. élegos – vajtim, gjëmë) – vjershë në të cilën këndohet pikëllimi, malli, dhembja, hubja. Poeti shpreh keqardhje për të kaluarën ose pashpresën pas së paaritshmes. Kalueshmëria e rinisë dhe e jetës, pikëllimi për dashurinë, gjallërimi i kujtimeve, malli në dhe të huaj për atdheun – janë motivet më të shpeshta në elegji. Në kohën antike shënonte secilën këngë të kënduar në të ashtuquajturin “distik elegjiak”: një heksametër dhe një pentametër përbënin tërësinë unike të saj. Por gjatë kohës, qysh te poetët romakë, elegjia mori kuptimin e këngës e cila shpreh pikëllim. Zhvillimin e saj më të plotë elegjia e arrin në kohën e pararomantizmit; temat kryesore të saj janë: ndarja, malli, kujtimet dhe pikëllimi për vdekjen e të afërmëve ose për të dashurën (Milton, Goldsmit, Jang, Grej, A. Shenije, Klopshtok). Shileri e ka definuar elegjinë si përmallim për idealin e paarritur, përkundër idilës si ideal të realizuar dhe satirës si përqeshje në mangësitë e gjendjes ekzistuese. Dispunimi themelor elegjiak është pikëllimi i qetë, hidhërimi; ky s’është një pikëllim i pasionuar, patetik ose himnizues, por melankoli e thjeshtë dhe e thellë, e cila i përshkon të gjitha qeniet dhe shpie drejt ndjenjës pesimiste të jetës.

Poetët romakë, Tibuli (54-19, p.e.s.) dhe Propreci (49-15 p.e.s) në distikun elegjiak, kanë kënduar për fatkeqësitë personale, kurse vulën më të fortë elegjisë ia dha Ovidi (43-18 p.e.s.) Ovidi në librin Epistule Ex Ponto (Letra nga Deti i Zi). I ndjekur nga Roma në brigjet e Detit të Zi, me mallëngjim ka kënduar për pikëllimin e të ndjekurit dhe mallin e dhembshëm për atdheun. Elegjia si fomë poetike është lëvruar edhe në shekujt e mëvonshëm. Janë të njohura Elegjitë romake të J. W. Goethes (1749-1832). Në letërsinë shqipe kanë shkruar Çajupi (Vaje, Naim-be Frashërit, Vaj), Naim Frashëri (, a një Një lul’e fishkur a një  vashëz’ e vdekurë, Koh’e shkuar), Fan Noli (Syrgjyn-vdekur, Shpell’e Dragobisë, Thomsoni dhe kuçedra), Hilë Mosi (Shegës së kopshtit), Vaso Pasha (O moj Shqypni) etj.

Vdiq Naimi, vdiq Naimi                   Vdiq Naimi, gjithë thonë,

moj e mjera Shqipëri!                       qani turq, qani kaurë!

Mëndjelarti, zëmërtrimi,                   Bilbil’i gjuhës tonë

vjershëtori si ai!                                S’do të dëgjonte më kurrë!

Vdiq Naimi, po vajtoni                      Vdiq Naimi, që këndoi

Shqipëtarka, Shqipëtarë!                  trimërinë, Skënderbenë,

Naimnë kur ta kujtoni,                      vdiq Naimi, që lëvdoi

mos pushoni duke qarë!                  Dhe nderoi mëmëdhenë!

Vdiq Naimi, Naim beu,                      Vdiq Naimi, po ç’të gjeti,

vete të Zoti vertetë!                          o moj Shqipëri e mjerë!

Qysh u nda nga mëmëdheu             Vdiq Naimi, po kush mbeti?

dhe iku e na la për jetë?                      Si Naimi s’ka të tjerë.

 

Vdiq Naimi, vdekj’ e shkretë,

pse more të tillë burrë?

I ndritë shpyrti për jetë

mos i vdektë nami kurrë!

(Çajupi, Naim Be Frashëri)

 

Ditirambi (gr. dithýrambos – këngë) – këngë për lavdinë e Dionisit, hyut të verës, këngë e cila e lartëson entuziazmin dhe amirimin për gëzimet dhe kënaqësitë jetësore, për vetë jetën, për natyrën e gjthfuqishme dhe manifestimet e saj. Në Greqinë antike ditirambi ishte këngë burimore popullore që këndohej në cremonitë kushtuar Dionisit, hyut të verës dhe gëzimeve jetësore. Ishte një këngë e gjatë me karakter narrativ dhe kishte formë dialogjike (disa këngëtarë u përgjigjeshin këngëtarëve të tjerë). Më vonë poetët i janë kthyer kësaj forme poetike duke futur tema dhe motive të ndryshme, por duke e rujtur përherë ngjarjen kryesore, karakterin e dehjes. Sot në ditiramb trajtohen tema të ndryshme, por është i theksuar  toni i admirimit dhe i entuziazmit, i lartësimit të gëzimit jetësor, gjithfuqia e natyrës dhe e lumturisë. Sipas tematikës i përket grupit të vjershave anakreontike, ku lavdërohen gëzimet e jetës, posaçërisht vera dhe gjendja që shkakton kjo pije. Këtë formë poetike e kanë lëvruar edhe shkrimtarët shqiptarë, si: Naimi (Jeta, Dit’e re), Kristo Floqi (Pylli i gjelbëruar), Migjeni (Ekstaza pranverore, Sonet pranveruer), Çajupi (Kopshti i dashurisë) etj.

Në pýll’e gjelbruar

M’a k’ënda të ri,

Atje i gëzuar

Harronj ç’do mërzi.

O djema vraponi,

Se koha kalon,

Dëfreni, këndoni

Njeri s’ju ndalon.

Harrivi pranvera

Me lul’ e blerim,

Me ngjyrra, me erra,

Me këng’e gëzim.

Dëgjoni sa bukur

Bilbili ligjron,

Dhe qyqja e çdukur

Po qesh e këndon.

Ngjeroni mirsitë,

Natyrën e ré,

Dhe qielli me dritë

Dhe bimën mbi dhé.

Këputni burbuqe

E lule ç’fardo,

Dhe ca lulukuqe,

Stolisi me to.

Vraponi e prêhi,

Mos kini përtim,

Zbaviti, dëfrehi

Dhe lark ç’do mendim,

Pranverën gëzoni,

Si nuse të ré

Dhe jetën shijoni

Që ikën ju lé!

(KristoFloqi, Pýlli i gjelbëruar)

Epigrami (gr. epigramma, nga epi – mbi dhe gramma – shkruaj) – është një nga llojet e poezisë satirike, vjershë e shkurtër që vë në lojë ndonjë person. Dmth. epigrami është këngë e ngjeshur, e thukët, lakonike, prej disa vargjeve, kushtuar ndonjë personi, por edhe në lidhje me ndonjë ngjarje. Mund të jetë edhe lavdëruese për atë të cilit i është dedikuar, por në epigram në të shumtën kultivohet toni ironik dhe satirik. Poetët në mënyrë të rreptë dhe ironike u tregojnë bashkëkohasve të tyre për të metat e tyre, mangësitë, josinqeritetin dhe zvetnimin e tyre. Epigarmi i mirë ndikon përherë drejtpërdrejt dhe gjallërisht dhe, godit rreptë dhe dhembshëm. Është njëra nga ato forma poetike të cilat më drejtpërdrejt janë të lidhura me jetën dhe ngjarjet aktuale. Prandaj qëndron me sukses në të gjitha kohërat dhe në të gjitha situatat shoqërore, që nga kohërat më të vjetra e deri më sot. Te grekët e vjetër epigrami ka qenë mbishkrim i gdhendur në gur. Më vonë kalon në një formë të veçantë poetike. Poeti romak, Marciali, (rreth 40 104 p.e.s.) ka shkruar mbi njëqind epigrame të shkëlqyeshme mbi bashkëkohasit e tij dhe dukurive rreth tyre, me një rreptësi të theksuar satirike. Më vonë shkruajnë epigrame gjithë poetët e njohur. Janë të njohura epigramet e La Fontenit, Lesingut, Bërnsit, Bajronit, Pushkinit, kurse në letërsinë shqipe epigrame të suksesshme ka shkruar Filip Shiroka (Te vorri i kajmekamit dhe Sipri vorrit të nji grekomanit).

Sipri vorrit

Të nji grekomanit

Shqyptari kishte shkrue:

N’kët vòrr po kalben eshtnat t’nji qyqarit

Qi turpnisht jetën e vėt e ká shkue;

Shqyptar, për fàt t’zij edhe biŕ Shqyptari,

Punoi për Grekët, Shqypninë me trathtue:

TRADHTUER emnohej, sa ish gjallë ky i shkretë,

E tradhtuer emnin ká m’e pasë për jetë:

Greku kishte shkrue:

Këtu po kalben kocat t’nji Shqyptarit,

Qi me mish e me shirtë punoi për Greqinë;

Nevojë kem pasun për shërbim t’qyqarit,

Me t’holla e ndera j’a paguem dhelpninë

Por … bésë s’ka Greku n’at nierí qi shėt

Atdhenë, kombin dhe vllaznit e vėt…!

(Filip Shiroka)

Epitafi (gr. eptáphion – mbishkrim në varr) – në fillim kishte kuptimin e vetëm të mbishkrimit mbi varr. Në të tregohet ndonjë karakteristikë për të vdekurin. Ndonjëherë epitafi mund të ketë edhe karakter humoristik e satirik. Epitafet e para i hasim në Egjiptin e vjetër prej nga u përhapën edhe në vendet e tjera.

Epitafi si gjini lirike është zhvilluar edhe në folklorin tonë. Kjo dëshmohet nga ajo se në shumë varre hasim në epitafe të bukura të krijuara nga njerëz të thjeshtë a poetë të panjohur. Në letërsinë shqipe dy-tri epitafe ka shkruar F.Shiroka.

 

Idila (gr.eìdýllìon – pamje, këngëz, skicë poetike)- vjershë mbi jetën e rregulluar intime dhe familjare, shpesh nga jeta fshatare, por edhe nga jeta qytetare. Në të theksohet bukuria dhe natyra e paprishur dhe jeta e natyrshme, në të cilën shpesh paraqitet ambienti baritor. Më vonë termi idilë bartet në të gjitha format letrare, si dhe në ato muzikore dhe figurative, në të cilat paraqiten momente idilike. Heronjtë e idilës janë barinj, peshkatarë, fshatarë, esnafë etj. Poeti grek, Teokriti (rreth 300 – rreth 250 p.e.s.) ka shkruar idile shumë të bukura në formën e kompozicioneve të vogla poetike. Në disa prej tyre ka trajtuar motive baritore ose bukolike (g. bukoloslopar), në të tjerat nga jeta e lartë qytetare. Idila u popullarizua sërish në shekujt XVII-XIX dhe merita më e madhe është ajo e poetit francez André Chénier (1762-1794), i cili u ndikua drejtpërdrejt nga Teokriti dhe pasardhësve të tij. Veçanërisht e kultivuan romantikët për të cilët ishte e afërt jeta baritore. Gjatë shekujve u shkruan të ashtuquajturat epe idilike në të cilët i gjithë veprimi është përpunuar nga ngjarje idilike. Idile kanë shkruar Virgjili, Ovidi, Tibuli etj. Virgjili (17-19 p.e.s.) shkroi veprën e tij “Bukoliket”, ku këndohet për jetën e barinjve. Bukuliket e Virgjilit më vonë u quajtën në dorëshkrim ekloge (lat. eclogaevjersha të zgjedhura). Edhe në ekloge trajtohen tema nga jeta e barinjve etj. Gjatë shekujve XVI e XVIII, idila mori formën e lirikës, epikës dhe dramës pastorale (blegtorale). Në letërsinë shqipe idilin e kanë lëvruar Naim Frashëri, Kristo Floqi, Lasgush Poradeci etj.

Lindi Dielli,                                        Po levrijnë

Ndit Qielli                                       Po shëndijnë,

Dhe natyra po ndryshohet,        Thneglla, flytura e bleta

Agoj dita,                                       Dhe bretkosa

Çeli drita,                                        Ndër kullosa,

Gjithësija po gazmohet.              Në luadhe, në këneta.

Lulëzojnë                                           Shih dhe dhëntë

Kundrëmojnë                                            Tok me  qëntë

Lule, gjethe e burbuqe,                   Dhe atë barin’e gjorë,

Gjelbërojnë                                    Kullotë dhitë,

Kuqëzojnë                                    Bagëtitë

Bimë e barr’e lulukuqe.                            E ogiçin me këmborë.

Shih rrëketë                                       Sa ka hije

Që përpjetë                                        Sa ka shije

Si gjarpinj derdhen, vikasin,              Kjo natyr’e lulëzuar,

Dhe lumënjtë                                     Kur lint Dielli

E përrënjtë                                         Kur ndrit Qielli

Shih rrjedhin e buçasin!                   Sa njeriu ësht’i gëzuar!

S’mungon âlë,

S’gjenden fjalë

Të tregohen bukuritë,

Pun’e motit,

Pun’e Zotit,

Veprat, gjithë mrekullit!

(Kristo Floqi, Lindja  diellit, Shkëndija, Vlorë, 1923, f.35-36)

           

Llojet  e  poezisë  lirike  sipas  tematikës – Poezia lirike ndahet në lloje të veçanta si për nga përmbajtja, ashtu edhe për nga forma formale. Këto lloje janë të ndryshme te popujt e ndryshëm dhe në epoka të ndryshme.. Të theksojmë se çdo ndarje e poezisë në lloje të veçanta del më tepër nga nevoja për sistematizimin teorik sesa për kufizimin e një lloji të vjershës nga një lloj tjetër të vjershës. Zakonisht ndarja bëhet sipas llojit të ndjenjave për të cilat këndohet në vjershën lirike. Kështu, kemi poezinë erotike, patriotike, satirike, meditative, elegjinë etj. Por asnjëra nga këto lloje nuk mund t’i përfshijë të gjitha veçoritë e ndonjë poezie konkrete, ashtu që poezitë e veçanta i kalojnë suazat e llojit të caktuar. Një nga ndarjet më reale do të ishte ndarja e lirikës në dy grupe të gjëra: në vjershën lirike të ngjyrosur emocionalisht (gjer. Das Lied) dhe në atë meditative (refleksive, shënim imi). E para është lloji i përgjithshëm i poezisë lirike, shprehje e drejtpërdrejtë e emocionit të pastër të poetit, e përshkuar nga rima dhe melodia dhe prej këndej në lidhje të afërt me muzikën, shpesh e komponuar muzikisht, ndërsa ndarja tjetër është poashtu shprehje e drejtpërdrejtë e emocioneve, por e meocioneve të inspiruara nga ndonjë mendim mbi jetën dhe botën. Në të vërtetë, elementi ideor e përshkon tërë lirikën, sepse poeti nuk mund të këndojë e të mos mendojë mbi gjërat dhe dukuritë rreth vetes dhe të mos tregojë ndonjë të vërtetë për to, por në vjershën meditative theksohet qartë pikërisht karakteri meditativ i raportit të poetit ndaj botës. Këto janë vjersha në të cilat poetin e nxitin disa çështje të përgjithshme mbi jetën dhe vdekjen, ekzistimin e njeriut në botë dhe qëllimet e këtij ekzistimi, shtegtimet e fundit të tij për njohjen e botës etj. Sidomos lirika e sotme është e inspiruar me këto çështje dhe prej këndej në të dominon elementi meditativ.

Kuptohet, edhe kjo ndarje është vetëm teorike dhe e kushtëzuar, sepse jo vetëm që një poet e shkruan edhe njërën edhe tjetrën vjershë, por edhe në vjershat e veçanta gjenden edhe njëri edhe tjetri element. Prandaj secila ndarje e lirikës në lloje bëhet pikësëpari nga nevoja që me sistematizimin e temave kryesore të saj të tregohet në motivet themelore tematike të poetëve lirikë, të cilat secili poet i formëson në mënyrën e vet në pajtim me individualitetin poetik, por në harmoni me kërkesat teorike të cilat zotërojnë në kohën e tij për llojin e veçantë të lirikës.

Lirika  përshkruese (lat. describere – përshkruaj) – është poezi lirike përmes së cilës poeti përshkruan bukuritë e natyrës dhe dukuritë e saj. Ai shumë shpesh e lidh dispunimin e vet personal me ndonjë dukuri në natyrë e cila i përgjigjet dispunimit të tij. Përshkrimi i natyrës është vetëm kornizë për mendimet dhe ndjenjat e poetit. Poeti gëzohet me rastin e lindjes së diellit ose ardhjes së pranverës, ose pikëllohet me rastin e perëndimit të diellit ose vdekjes së natyrës në vjeshtë etj. Nganjëherë në poezinë përshkruese ka vlera të mëvetësishme dhe poeti jep vetëm tablo të natyrës, duke u kënaqur me bukurinë e saj. Ajo shpesh merr kuptim simbolik, duke e orientuar mendimin dhe ndjenjën tonë në drejtim të disa konkludimeve të përgjithshme etj. Në letërsinë shqipe vjersha përshkruese kanë shkruar shumë poetë, si: Naim Frashëri, Ndre Mjeda, Kristo Floqi, Filip Shiroka, Asdreni, Lasgush Poradeci e shumë të tjerë.

Hëna plot pesëmbëdhjetë                Veriu fryn pak ngadale,

N’anët të qiellit po ndrin,                 Njerës, kafshë, shpes e fletë,

Bota është gjith’e qetë,                     Pyje, shkëmbenj, fusha, male

Gjësendi nukë pipërrin.                    Të gjithë janë qetë.

Qielli ësht’i qëruar,                            Maji ka sjellë nga Zoti,

I kulluar posi ari,                               Shumë bekime e urata,

I fjetur e i qetuar,                              Është xbukurua moti

Syri s’i nginjetë së pari.                    Dhe n’ar’është veshur nata.

Ka rrjedhur si uj’erëgjendi              ulet kanë lulëzuar,

Më të gjithë anët një dritë                Vjen një erë fort e mirë,

Dhe prej soje gjithë vëndi                Drurët janë ngarkuar

Është bërë posi ditë.                         Dhe bar-ratë kanë mbirë.

Buruar një uj’i artë                           Dhitë, kecërit e dhëntë

E dhen’e ka xbukuruar,                    E shqerat janë tulitur,

Majat e malit të lartë                         Rrinë zgjuar vetëm qëntë,

Dhe gërxhet i ka bardhuar.              Nëpër ledhe janë shtritur.

Mi brigj’e mi shesh’e drurë              Se nga dëgjonte thëllëza

Dhe përmi det drita bije,                  Që thotë tri katër fjalë

E mi shkëmbenj e mi gurë,               Nëpër brin’e nëpër rrëza

Dhe vise, që jan’në hije.                    Dhe deti ka pakë valë.

Nata është fort e qetë,                      Një zë tjatër tanë dëgjonj,

Dhe gjith’i ka zënë gjumi,                 Që zëmrën ma përvëlon,

Vetëm përrënjt’e rrëketë                 U doqçë më s’munt ta duronj,

Ligjërojnë, edhe lumi.                       Bilbili ka zënë e këndon!

Që oshëtin duke shkuar,                   iej, yj e dhé, pushoni!

Nxjer një zë plot ëmbëlsirë,             Tani juve kush u dëgjon?

Dhe ikën duke kënduar,                   Vini veshin’edhe dëgjoni.

Sa vete bukur e mirë!                       Bilbili, bilbili këndon.

 

 

 

O bilbil, e di se ç’thua,

Andaj zër’i bukur i yt

Ma dogji shpirtin mua

Edhe gjum s’më hyn në syt.

(Naim Frashëri, Bilbili, Vepra, Beograd, 1963, f.62,3,4)

 

            Lirika  erotike (gr. éros – dashuri) – është vjershë lirike ku ndjenja themelore është ndjenja e dashurisë ndaj personit të gjinisë tjetër. Kjo është një nga ndjenjat më të shpeshta që është kënduar në poezinë lirike, e cila mund të varirojë nga ndjenja shqisore, platonike e dashurisë deri te raporti më spiritual ndaj gruas ideale. Është një nga llojet më të lëvruara të poezisë lirike. Ajo është lëvruar që nga kohërat më të vjetra dhe lëvrohet edhe sot. Në këto poezi zakonisht poeti përshkruan bukurinë fizike të mashkullit a të femrës, gëzimet dhe hidhërimet, vuajtjet që shkakton ndarja e të dashuruarve etj.

Poetët më të njohur që kanë shkruar poezi erotike janë: Alkeu, Safoja, Anakreonti – te grekët; Tibuli, Propreci, Katuli – te romakët; Bajroni, Sheli, Kitsi – te anglezët; Gëte, Shiler, Hajne – te gjermanët; Ronsar, A. Dë Myse, Lamartini, Bodleri – te francezët; Petrarka, Leopardi, Karduçi – te italianët; Pushkini, Lermaontovi, Jesenini – te rusët; kurse në letërsinë shqipe këtë lloj poezie e kanë shkruar: Zef Serembe, Naim Frashëri, Andon Zako – Çajupi, Lasgush Poradeci, Millosh Gjergj Nikolla – Migjeni e shumë të tjerë.

E mba mënt, moj Marë,                     Në lule me erë

dashurin’e parë?                               putheshim ngaherë,

Njeri nuk e gjegji,                              dhe si burr’e grua

se jeshmë të vegji.                             Losnim nënë ftua.

Unë pa ty s’rrojë,                               Një ditë, të dyza

vij’e të kërkojë;                                  losnim mbyla-syza:

ti pa mua s’rroje,                               u fshyem pa dukur

vij’e më kërkoje.                                Në ferra, në gurë,

u fshem kaqë bukur,

sa s’u gjëntm’do kurrë…

(Çajupi, Dashuria F., Vepra, 1970, f. 73-74).

Lirika  atdhetare (patriotike) – është një nga vjershat më të lëvruara në poezinë lirike. Kjo vjershë krijohet (lind) kur poeti inspirohet (frymëzohet) nga ndjenjat kolektive të kombit të tij ose të një shtrese shoqërore. Edhe këtu poeti duhet që ndjenjën kolektive ta përjetojë si ndjenjë të vete, personale, me çka vjersha e tij do të jetë e sinqertë, e ngrohtë dhe shqetësuese në të njëjtën kohë. Kjo lloj vjershe shkruhet veçanërisht në kohën e luftërave nacionale kundër ivadimeve të huaja ose në kohërat e zgjimit nacional dhe të zhvillimit të fuqishëm të vetëdijes nacionale (te ne gjatë tërë shekullit XIX, në fillim të shekullit XX, në kohën e luftërave ballkanike dhe në kohën e Luftës së Parë Botërore, sidomos në kohën e LANÇ-së e deri më sot). Këtë lloj poezie e kanë lëvruar: N.Frashëri, Ndre Mjeda, A.Z.Çajupi, F.Shiroka, M.Grameno, A. Asllani, L.Poradeci, F.Noli etj.

E dashura mëmëdhe,                                    Qiameti, shkretëtira!

të dua dhe kshtu si je!                      Zogu vete ze folenë,

Po kur të të sho të lirë,                     njeriu le mëmëdhenë

do të të dua më mirë.                                    se mbretëron egërcira!

Për Shqipëri dëshërojmë

Qajni pyje, fusha, gurë,                     se në vënt të huaj rojmë.

qajni male me tëborë!

Shqipëria mbet e gjorë                     Robërinë si duron,

dhe nukë she dritë kurrë:                o moj Shqipëri e mjerë?

një mjergul e keq’e shkretë             Shpëtove vënde të tjerë,

e ka mbuluar përjetë!                       Shqipëtarë, bëni benë

Një gazep, një errëcirë!                    të lëftoni për atdhenë.

Vetëtit edhe gjëmon!

Rojmë me zemër të ngrirë,              E dashura mëmëdhe,

nga frika kurkush s’gëzon!              të dua dhe kshtu si je!

Njerzitë kurrë s’këndojnë                po kur të të sho të lirë,

dhe bilbilëtë vajtojnë!                       do të të dua më mirë.

(Çajupi, Robëria, Vepra, 1970, f. 59-60)

 

            Lirika  sociale – shoqërore – trajton tema dhe motive nga jeta e shtresave të varfëra të shoqërisë. Në të shprehet revolta dhe protesta e poetit ndaj padrejtësive që u bëhen shtresave të varfëra dhe të shtypura të shoqërisë, duke akuzuar shkaktarët kryesorë të një gjendjeje të tillë mjeruese. Në këtë lloj të poezisë lirike poeti shpreh idealet e tij për një barazi shoqërore dhe të lumtur të të gjithë pëfaqësuesve të shoqërisë. Nga kjo, kjo poezi përshkohet nga gjendja e fuqishme humanitare dhe shquhet për efektet e saj artistike. Janë të shumtë shkrimtarët që e kanë lëvruar këtë lloj poezie si në letërsinë e përgjithshme, ashtu edhe në letërsinë shqipe. Në mesin e tyre po përmendim: Viktor Ygonë, Hajnen, Pushkinin, Lermantovin, nga letërsia e huaj, kurse në letërsinë shqipe poezi sociale kanë shkruar: Naim     Frashëri  (Të varfërit), Ndre Mjeda ( I mbetuni, Shtegtari, Andrra e jetës), Çajupi (Fshati im, Kurbeti, Misiri, Korriku), Migjeni (Poema e mjerimt, Lagja e varfun, Baladë qytetse, Recital i malsorit, Kanga e dhimbës krenare, Fragment etj.)

Nga mshira e pamshirve                         por sot diçka tjetër –

lypsi i vogël gjallonte.                               si ahmarrës i vjetër,

Jetën e rrokullote                                      një fjalë të randë menonte

nepër udha të ndyta                                 botës t’ia dikonte…

nepër skâjë t’errta                                     Fytin egërdhishte

nepër pragje të ngurta                              fjalën për me nxjerrun

ndër besime të rrejta.                                që mnija e ksh shterun

Por një ditë, kur mshira e diellit shteri,    dhe që në gjuë vdiste…

Në gjoks ndjeu si e theri                           Por i hutuem, mbet ndejun

një dhimbë e re – qi mnija                        në kryqzimin e udhve,

e përfton ndër flija                                    Rrotat e utove

të skamit.                                                      shpejt mbi te kaluen

Dhe – dje lyps i vogël,                                dhe e … qetsuen

(Migjeni, Poezi e prozë, Fagment, Beograd, 1963, f.46)

Lirika  meditative (mendimtare) - është vjershë lirike në të cilën poeti shpreh raportin e tij të thellë emocional me rastin e mendimit që e mundon. Në vjershat e tilla poetët këndojnë për ndonjë të vërtetë filozofike mbi botën, jetën dhe njeriun në përgjithësi. Me idetë e veta rreth ndonjë problemi këta poetë bëhen edhe paraprijës të së vërtetës. Në letërsinë tonë poezinë meditative e kanë lëvruar Pjetër Budi, Zef Serembe, Pjetër Zarishi, Leonardo de Martino, Naimi, Migjeni etj.

Përditë perëndojnë zotat

dhe rrëshqasin trajtat e tyne

mbi vjet dhe shekuj

dhe tash s’po dihet ma kush asht zot e kush njeri..

Ndër tru të njerzimit zoti galuc ka ndenjun.

Vetvetes me gisht tamthat i ka biruemun

në shenj të pendimit

dhe bërtet në kulm të hidhnimit:

çka, çka krijova?

E njeriu nuk e di

a asht zoti pjella e tij

apo ai vetë pjella e zotit,

por e shef se asht kot i kotit

me mendue mbi idhull

që nuk përgjegj.

Dhe tash s’po dihet ma kush asht zot e kush njeri.

Ka ardhë një kohë

në të cilën njerzit po kuptohen fare mirë

për me ndërtue kullën e Babilonit,

dhe në majë të kullës, në majë të majës së fronit

ka me hyp njeriu

dhe ka me thirrë:

Perëndi, ku je?

(Migjeni, Parathanja e parathanjeve, Poezia shqipe, 1972, f.7-8).

Lirika e përshpirtshme (relegjioze) – ka karakter religjioz në të cilën poeti shpreh pikëpamjet e tij religjioze, të mirave që njeriut ia ka dhuruar perëndia etj.

Lirika  moderne – është një zhanër letrar që i përket shekullit XX.  Tematikën dhe motivet i merr nga të gjitha fushat e dijes njerëzore, nga fusha e atomistikës dhe astrofizika e deri te elektronika dhe nga të gjitha drejtimet e filozofisë moderne. Ajo pjekurinë e saj do ta arrijë në vitet e 20-ta dhe të 30-ta, kurse suksesin më të madh dhe ndikimin e saj do ta arrijë pas Luftës së II Botërore.

Themelues të lirikës moderne konsiderohen poetët francezë Sharl Bodler, Artur Rembo dhe Stefan Malarme, të cilët pasohen nga një varg poetësh të popujve të tjerë, Sipas Sharl Bodlerit poeti modern është bir i qytetit të madh; ai me sensibilitetin e tij neurastik zbret deri në fund të rënies fizike dhe morale të njeriut, por në të njëjtën kohë dhe në atë dhe- mbje dhe vuajtje gjen inspirimet për ta krijuar poezinë e vet, ”Lulet e së keqes” së tij. Dhembja është e vetmja gjendje fisnike nga e cila poeti ngjitet në sferën e idealit, ku zbulon lidhjet e fshehta midis materies dhe shpirtit, midis senzacioneve shqisore dhe kuptimit të thellë i cili fshihet prapa gjërave të shfaqura. Shprehja individuale dhe origjinale në veçanti ka rëndësi themelore për lirkën moderne si dhe për çdo lirikë tjetër. Duke theksuar se ekziston një thyerje e caktuar me poezinë paraprake, kjo nuk do të thotë se kjo është e shkëputur plotësisht nga tradita. Poezia moderne ndryshon nga poezia tradicionale, nga ajo romantike, ku ndjenja e dhembjes në poezinë moderne zëvendësohet me me një ndjenjë të pazakonshme. Edhe poezia moderne kultivon disa lloje të poezisë tradicionale. Karakteristikë e poezisë moderne është vargu i lirë, por kjo s’do të thotë se poetët modernë nuk shkruajnë në vargun e matur. Edhe poetët modernë përdorin disa forma të poezisë tradicionale, siç është p.sh. soneti. Edhe poezia moderne zanafillën e saj e ka në letërsinë e vjetër greke e romake, në Bibël, në psalmet (lloj i veçantë i vjershës ku këndohet për kotësinë e jetës dhe të lidhjes me perëndinë) ose në Këngët mbi këngët etj.

Personaliteti i njeriut, krizat e tij, ëndrrat dhe agonia janë temat më të shpeshta në krijimet letrare. Andaj edhe shkrimtarët e kësaj kohe të shqetësuar dhe çorientuar tërhiqen në botën e tyre personale dhe intime. Këta krijues të hutuar përpiqen që me anë të introspeksionit dhe iracionalitetit të shpjegojnë fatin e pasigurt dhe jetën e shqetësuar të njeriut bashkëkohor. E veçuar nga realiteti shoqëror, kjo letërsi shpesh e lë anash përmbajtjen dhe të vërtetën artistike, dhe me këtë rast rëndësi të veçantë u kushton elementeve formale – gjuhës, stilit, shprehjes dhe formës në përgjithësi. Rëndësi të veçantë i kushtojnë gjuhës. Njëri nga poetët më të shquar të poezisë moderne evropiane, poeti francez, Bodleri, atëbotë këndonte: ”Bukuri, eja, nga parajsi ose nga ferri – krejt njësoj”, kurse poeti dhe esteti i njohur Pol Valeri shkruante se “dyshimi është ai që shpie kah forma”. Në kultin e formës kishte edhe skajshmëri të papranueshme, ndryshime dhe konstrukte nga më të çuditshmet, por e gjithë kjo, fundi i fundit, edhe e ruante krizën ideore dhe morale të krijuesve të saj. Me gjithë këtë letërsia e asaj kohe në shumëçka e çoi përpara shprehjen dhe format e më hershme të krijimtarisë artistike, prandaj ajo paraqet një hap përpara sidomos në pasurimin dhe nuancimin stilistik të figurave dhe të fjalëve poetike.

Natyra është tempull ku nga shtyllat e gjalla

Dëgjohen nganjëherë fjalë të paqarta;

Njeriu kalon në të nëpër pyllin e simboleve

Të cilët e shikojnë me shikim të sinqertë.

Si oshëtima të gjata që në largësi shkrihen

Në unitetin e errët dhe të thellë,

Të mëdh si nata dhe si drita,

Aromat, ngjyrat dhe tingujt i përgjigjen njëri-tjetrit.

Ka aroma të freskëta si trupi i fëmijës,

Të ëmbla si oboa, të gjelbër si livadhet

-Të tjerat, të prishura, të pasura dhe fitimtare.

Të cilat përhapen si gjëra të pafund,

Si qehlibar, myshk, mirrë dhe temjan,

Të cilët këndojnë entuziazmin e shpirtit dhe shqisave.

 

            Kjo vjershë e Sharl Bodlerit (Charles Baudelaire, 1821-1667), poetit francez francez, krijuesit të përmbledhjes së njohur “Lulet e së keqes” (Les fleurs dy mal, 1857, 1861), në gjuhën franceze mban titullin Correspondaces. Ky titull përkthesht në mënyrë të ndryshme, si: lidhjet, ndërsjellshmëritë, pajtueshmëritë. Titulli korresponencat është më i afërt me atë se ç’përmban në vete vjersha: të gjitha gjërat dhe dukuritë, qofshin ato materiale apo shpirtërore, korrespondojnë me njëra-tjetrën, i përgjigjen njëri-tjetrit, pajtohen etj. Natyra është një tempull i tërë, ku dëgjohen nganjëherë disa zëra si oshëtima dhe  në të cilën aromat, ngjyrat dhe zërat i përgjigjen njëri-tjetrit (përzihen dhe shkrihen). Të gjitha këto aroma të ndryshme, zëra dhe ngjyra flasin mbi lidhjet midis shqisave dhe shpirtit tonë. Kjo vjershë konsiderohet program poetik i shkollës së re, e cila në vitet e tetëdhjeta të shekullit të kaluar është quajtur shkolla e simbolizmit. Simbolistët shpallën autonominë e plotë të artit, i cili bëhet qëllim më vete dhe “fushë e ligjshme” e të cilit është “e bukura” (Edgar Alan Poe). Kjo solli deri te forma e rafinuar, deri te rafinimi i figurave poetike, i vesifikacionit dhe i shprehjes gjuhësore,  Simbolika tingëllore dhe muzikaliteti i vargut janë rezultat i përpjekjeve simboliste në poezi. Sinestezioni, si figurë gjuhësore në të cilën përzihen perceptimet e shqisave të ndryshm edhe e cila duhet ta shprehë lidhjen e tingujve, ngjyrërave, aromave dhe të idesë, bëhet njëra nga mjetet më të shpeshta stilistike për realizimin e begatisë së lidhjeve të reja të fjalëve, figurave dhe kuptimeve të tyre. Tingujt fitojnë vlerën e tyre pikturale dhe muzikore, së bashku me simbolikën e tyre ideore. Dmth. nga fjalët, nga gjuha, poeti krijon muzikën e vjershës para së gjithash. Kështu “a-ja është e zezë, b-ja e bardhë, i-ja e kuqe, o-ja e kaltër, u-ja e gjelbër” këndonte Rembo në vjershën e tij “Zanoret” duke gjetur te këta tinguj lidhje të çuditshme kuptimore të sendeve konkrete dhe të ngjyrërave dhe tingujve të tyre. Ndoshta më së miri natyrën fluide dhe spirituoze të poezisë simboliste e ka shprehur poeti Pol Verlen (Paul Verlaine, 1844-1896), në vjershën e tij të njohur Arti poetik (L’art poetique, 1874).

 

Muzikë, muzikë para së gjithash,

Andaj më shumë e dua vargun tek –

Të pacaktuar dhe i derdhur në ajër,

Pa asgjë në të që synon dhe dëshpëron.

……………………………………………………..

Sepse ne e duam vetë Nuancën,

Oh! Nuanca e vetmja lidh

ëndrrën me gjumin dhe flautën me bririn.

Ik sa më larg nga Poenta vrastare,

Nga Shpirti mizor dhe Qeshja e papastër,

Të cilët mund t’i lotojnë sytë e Azurit,-

Ik nga ajo hudhra e kuzhinës maloke.

Elokuencës theja qafën!

Do të bësh mirë nëse në punë

Ta mësosh pak Rimën.

Po s’pate kujdes për të, ajo do të tretet kush e di se ku?

……………………………………………………………………………

Muzikë, muzikë para së gjithash!

Le  të jetë me flatra vargu yt

Le të ndjehet se shpejton nga një shpirt

Kah qiejt e tjerë dhe dashuritë e tjera.

Vargu yt le të jetë avanturë e bukur

E bartur mbi krahët e erës së mëngjesit,

Që kundërmon në nanen dhe shpirtin e nanes,

Çdo gjë tjetër është vetëm – “literaturë”.

Smbolistët trajtojnë tema të cilat më parë ishin krejt të panjohura. Motivi i vetmisë, ndodhitë e natës, qetësia, viset e vetmuara, peizazhet e natës, të përshkuara me mallin e pashpjeguar, ishin motive më të shpeshta të simbolistëve. Njeriu i vetmuar i cili në botën e sendeve dhe të natyrës ecën zakonisht i vetëm. Përfaqësuesit kryesor të poezisë moderne (Pol Verlen, Artur Rembo, Stefan Malarme) me poezitë dhe me artikujt e tyre programorë krijuan teorinë e simbolizmit, të cilën e mbështetën në qëndrimet teorike dhe praktikën poetike të Sharl Bodlerit i cili bashkë me Verlenin paraqesin veçoritë kryesore të poezisë lirike, për të cilat folëm më lart.

POEZIA EPIKE

Ekzistojnë dallime qenësore midis poezisë lirike dhe poezisë epike.

Për dallim nga poezia lirike, në poezinë epike raporti midis poetit ose rrëfimtarit dhe botës, është krejt ndryshe nga ajo e poezisë lirike. Poeti ose rrëfimtari në poezinë epike rrëfen për  ndonjë ngjarje që ka ndodhur në të kaluarën, e cila ka përfunduar dhe është e pandryshueshme. Poeti, si rrëfimtar, qëndron jashtë ngjarjes; shkrirja dhe përshkimi në njëri tjetrin, i poetit dhe i botës, si në lirikë, këtu nuk mdodh. Nga një distancë nga ngjarja, poeti në gjendje të qetë të vëzhgimit dhe meditimit, përshkruan  jetën e cila është zhvilluar dhe ka përfunduar në nj pjesë të kohës; ai i interesohet të përshkruajë çdo detaj (hollësi) në zhvilimin e ngjarjes, andaj edhe ndalet edhe në shumë hollësi, dhe nuk nxiton ta përfundojë rrëfimin. “Qëllimi i poetit epik qëndron në çdo pikë të lëvizjes së tij; prandaj nuk nxiton me padurim drejt një qëllimi, por na zbavit me dashuri në çdo hap”(Fridrih Shlegel). Nga kjo, elementet e veçanta në epikë kanë rëndësi të pakrahasueshme sesa në lirkë, kurse veprimi epik zhvillohet ngadalë, duke qëndruar çast në disa elemente jashtë rrjedhës së veprimit kryesor. (refleksionet, ndërfutjet, episodet). Të gjitha këto detaje (hollësi) kanë rëndësi si pjesë e tërësisë së përgjithshme, por e ruajnë edhe rolin e tyre të mëvetësishëm relativ dhe kanë vlerë edhe të marra si të veçanta.

I larguar dhe i veçuar nga ngjarjet për të cilat flet, poeti i ekpozon ato ngjarje në vetën e tretë, sikur ai i cili i vëzhgon dhe dëshmon anash, duke u përpjekur që sa më objektivisht t’i përshkruajë të gjithë pjesëmarrësit në ato ngjarje dhe t’u kushtojë vëmendje të njëjtë të gjitha çasteve në to. Prandaj për poezinë epike thuhet se është objektive, përkundër subjektivitetit të poezisë lirike. Çdo artist ka qëndrim të thellë ndaj jetës, për çka edhe në poezinë epike ndjehet se prirja dhe simpatia e poetit u kushtohet personazheve të mirë dhe fisnikë, kurse urrejtja dhe përbuzja  – të poshtërve. Personazhet të cilët e tërheqin më së shumti vëmendjen dhe prirjen tonë quhen heronj.

Me që rrëfen mbi ngjarjet të cilat janë zhvilluar dhe të cilat i njeh mirë, poeti epik rrëfen nga pozita e autorit të gjithdijshëm. Ai qysh më parë e di se si do zhvillohen ngjarjet, sepse ato tashmë kanë ndodhur; ai u hy ” nën lëkurë” personazheve të tij, duke ditur se ç’kanë menduar dhe ç’kanë ndjerë ata, ç’kanë folur dhe si janë sjellë.

Megjithatë, në poezinë epike në vargje (epi dhe kënga epike) si dhe në poezinë epike në prozë (romani dhe tregimi), situata themelore e poetit epik për të rrëfyer mbi ngjarjet e kaluara dhe për të folur për këtë në vetën e tretë, mund të ndryshojë. Në të vërtetë, derisa poezia epike në vargje (epi ose epopeja), flet për disa ngjarje dhe personazhe të cilët kanë rëndësi për tërë kolektivin (fisin, popullin), romani dhe tregimi rrëfejnë për jetën private të individit. Për këtë arsye edhe ndryshon edhe figura e poetit ose e rrëfimtarit; në rastin e parë ai duhet të jetë autor i gjithdijshm, i cili di për çdo hollësi të ngjarjes dhe me kompetencë zotëron me materien mbi të cilën flet; i dyti, romancieri ose rrëfimtari, nuk është e domosdoshme të jetë tregimtar besnik; ndonjëherë, në vend të tij, rrëfen ndonjë nga personazhet e romanit ose të tregimit, rrëfimi është në veten e parë, kurse vetë rrëfimi mund të jetë një lloj historie, me ç’rast merr karakter lirik.

Përveç rrëfimit dhe rrëfimtarit, si ndërmjetësues midis ngjarjeve të kaluara dhe lexuesve (dëgjuesve), elemente përbërëse të poezisë epike janë edhe fabula dhe personazhi. Fabula zakonisht paraqet ngjarje të njohura, kryesisht nga e kaluara historike dhe mitologjike e popujve të ndryshëm, kurse pesonazhet janë kryesisht trima ose heronj, të cilët përfaqësojnë cilësitë e gjithë popullit për të cilin bëhet fjalë.

Poezia epike dallon nga poezia lirike edhe për nga teknika e ndërtimit, që ndryshe quhet teknikë epike. Veprimi në poezinë epike duhet të zhvillohet për një kohë të gjatë. Ajo kërkon të zhvillohet në hapësirë dhe në kohë, në veprimet e personazheve, në ngjarjet e veçanta, për t’u plotësuar njohja artistike epike e botës dhe e shoqërisë. Poeti epik e ngadalëson ose e frenon veprimin dhe mjetet që i përdor për këtë qëllim janë digresioni (lat. digressiolargim nga lënda), duke futur në ngjarjen kryesore një varg detajesh ose hollësish të cilat e ngadalësojnë ngjarjen, e retardojnë fillimin e zhvillimit të veprimit. Poeti, më tutje, në rrjedhën kryesore të veprimit fut edhe tërësi të mëvetësishme, tërësi të rrumbullakësuara, të cilat i quajmë episode (gr. epeisódosi ndërfutur), të cilat nganjëherë kanë rëndësi të madhe artistike. Veç episodeve poeti epik me shumicë i shfrytëzon edhe krahasimet epike të cilat janë shumë të rëndësishme për stilin dhe gjuhën e poezisë epike. Poeti epik shpesh përdor edhe përsëritjet, ku përsëriten fjalët e dikujt, ose disa mendime, ose përshkrime; ripërtëritën disa situata, dialogë dhe motive, kështu që veprimi epik bëhet më i afërt, më i drejtpërdrejtë dhe më plastik. Të gjitha këto veprime stilistike në zhvillimin e veprimit epik (digresionet, episodet, përsëritjet), hyjnë në një koncept më të gjerë të retadacionit ose të ngadalësimit të veprimit, të cilit i paraprin një hyrje e shkurtër, ku thirren hyjnitë për ndihmë dhe parashtrohet tema e vjershës. Së fundi, epitetet e përhershme, hyrjet e njëjta në veprim, fillimet e ngjashme ose të njëjta të përshkrimit dhe përfundimi, ndikojnë në tërësinë e qëndrueshme të veprës epike.


LLOJET  E POEZISË  EPIKE

Pavarësisht nga mënyra e paraqitjes së proceseve jetësore në të cilat realizohet drama e personazheve të zgjedhur, veprat epike mund të sistemohen ose të grupohen në: poezinë epike në vargje ku bëjnë pjesë kënga epike dhe epopeja (epi), dhe në poezinë epike në prozë, ku bëjnë pjesë tregimi, novela dhe romani. Kuptohet se edhe njëra edhe tjetra kanë nënllojet e tyre; poezia epike në vargje përfshin në vete: idilën, poemën romantike, kurse poezia epike në prozë: anekdotën, skicën, rrëfenjën, shumë lloje që qëndrojnë midis poezisë epike, nga një anë dhe poezisë didaktike (mësimore) (përrallëzat, parabolat), historisë, filozofisë etj, nga ana tjetër. Këtu do të merren në shqyrtim ato lloje të poezisë epike më tipike. Të theksojm se ka edhe epe të shkruar në prozë (“Telemaku” i Marmontelit), si dhe tregime dhe romane në vargje (“Eugjen Onjegini”i Pushkinit, “Enoh Arden” i Tenisonit). Të parat mund të llogariten edhe në romane, kurse të dytat dalin nga kuadri i epikës së pastër dhe shumë pjesë të tyre bëjnë pjesë në lirikë.

Poezia epike në vargje është krijuar në periodat më të vjetra të zhvillimit të letërsisë dhe atë e kanë kultivuar të gjithë popujt deri në shekullin XVIII dhe pjesërisht deri në gjysmën e shekullit XIX. Poezia epike në prozë, sidomos lloji më kryesor i saj – romani, edhe pse ka qenë i njohur nga koha antike, në kuptimin modern u krijua në shekullin XVII, ashtu që në shekullin XVIII të zhvillohet në formën e tij të plotë dhe që në shekullin XX plotësisht ta zëvendësojë epopenë, ashtu që romani u bë “epope e ditëve tona” (Bjelinski). Për këtë arsye disa teoricinë e ndajnë romanin dhe tregimin në gjini të veçanta letrare (gjini latrare romansore).

Poezia  epike  në  vargje –  u krijua si krijim popullor, si krijim kolektiv i gjithë popullit. Epet më të vjetra popullore kanë qenë epet greke “Iliada” dhe “Odiseja”, të cilët i mëvishen poeti Homer, i cili ka jetuar përafërsisht në shekullin VIII p.e.s. Pavarësisht se këto vepra janë vërtetë krijime të një poeti të caktuar ose në emrin e Homerit fshihet një varg poetësh nga populli, të cilët kanë i krijuar epet greke, këto vepra konsiderohen si epe popullore, sepse në to është shprehur mendimi kolektiv dhe besimet e një populli në shkallën më të ulët të jetës së tij popullore dhe shtetërore (shekujt X-VIII p.e.s.). Vjetërsi të njëjtë kanë edhe epet popullore indase “Mahabharata” (shek. IV p.e.s. – shek. IV i e,s.) dhe “Ramajana” (shek IV ose III p.e.s.) dhe “Gilgameshi” babilonas. Nga epet më të reja popullore më të njohur janë: “Kënga e Rolandit”, te francezët, “Kënga mbi Nybelungët te gjermanët, “Eda” te islandezët, “Kalevala” te finlandezët etj.

Në të njëjtën kohë, që nga natika e këndej, poetët e veçantë filluan të shkruajnë epe sipas shembullit të “Iliadës” dhe “Odisesë”. Këto janë epe artistike, krijime të poetëve të veçantë, të cilët në veçoritë e tyre kryesore ishin imitime të epeve popullore greke. Kështu poeti romak Virgjili shkroi “Eneidën”, poetët italianë Taso dhe Ariosto: i pari shkroi “Jerusalemi i çliruar”, kurse i dyti “Rolandi i çmendur”, poeti gjerman Klopshtok shkroi epin me emrin “Mesiada”, poeti rus Lomonosov “Petriada”, Naim Frashëri “Histori e Skënderbeut”, Gjergj Fishta “Lahuta e malcisë” etj.

Epopeja  ose  epi (gr. epos – fjalë, rrëfim) është një nga llojet më të vjetra të poezisë epike, e cila së pari u shfaq si krijim popullor dhe merret si lloj klasik dhe më i pastër i gjinisë epike.

Epopeja ose epi është forma më e gjerë epike e cila ka një zhvillim të pasur historik. Epet i njohin thuajse të gjith popujt. Edhe epet, si edhe veprat e tjera letrare, janë krijuar në situata të ndryshme historike. Ai krijohet  në ato periudha kur popullit dhe shoqërisë i kanoset ndonjë rrezik shfarosës, dhe nuk kultivohet në epokat e sigurisë, të optimizmit dhe të fuqisë. Kështu, p.sh. poezia jonë popullore u zhvillua në epokën e robërisë turke, kurse rreziku i përhershëm për ruajtjen e pavarësisë nacionale gjatë shekullit XIX, bëri që të gjithë romantikët tanë intensivisht ta kultivojnë poezinë epike. Mentaliteti i njeriut primitiv, tregon gjendjen në të cilën është gjendur njeriu përpara së panjohurës, e cila tek ai shkaktonte pasiguri dhe frikë në një anë dhe entuziazëm në luftën për mposhtjen e së panjohurës nga ana tjetër. Ai e ndjente të dobët veten para forcave objektive të natyrës, të cilave ai u jepte rol mbinatyror. Këto forca ai i mendonte në formën e hyjnive të antropomorfizuara të cilët përzihen në fatet njerëzore. Si rrjedhojë e kësaj bota epike e njeriut  ishte botë e së çuditshmes dhe e fantastikes, botë në të cilën antropomorfizohen edhe bimët, edhe kafshët, edhe gjërat. Në pajtim me këtë edhe personazhet e poezisë epike paraqiten në përmasa të mëdha, gjysmëperëndi – gjysmënjerëz, kurse figura më e shpeshtë në përshkrimin e personazheve është hiperbola. Kur këto forca u ndanë nga gjërat dhe u organizuan si të pavarura, ata morën forma gjigante dhe u bënë hyjni. Të përzier në veprimet njerëzore dhe fatet e tyre, ata u bënë akterë kryesorë në botëkuptimin primitiv mbi botën, i cili shihet në kuptimin mitik të botës, në mit. Këta hyjni ishin të dipunuar ose si mbrojtës ose si armiq ndaj njeriut; më shpesh ndodhte kjo e dyta, sepse ata ishin prodhim i imagjinatës së dobët, të pafuqishme dhe prandaj të njeriut të frikësuar. Prej këndej në mentalitetin primitiv epik fuqishëm zhvillohet domeni i imgjinatës dhe ndjenjës (frika dhe admirimi);  bota epike është botë e çuditshme dhe botë poetike në të cilën njeriu krijon tablot dhe përfytyrimet më fantastike të cilat i shikon me sytë naivë, admirues dhe të frikësuar.

Epopeja këndon më shpesh për ngjarjet kolektive (luftërat, ekspeditat, fushatat), një përpjekje kolektive në luftë kundër fuqive natyrore, hyjnore dhe njerëzore. Heroi i epopesë lufton për interesa kolektive (krahaso në epikën tonë popullore Mujin e Halilin dhe heronjtë e tjerë), kurse lufta është e orientuar nga ardhshmëria. Edhe pse këndon për ngjarjet e kaluara, poeti epik sheh në to shembujt heroikë të cilët e frymëzojnë për të ardhshmen. Prandaj edhe epika jonë popullore i ka ngazëllyer romantikët tanë para së gjithash me heroizmin e vet, me shembujt e lavdisë dhe madhështisë së dikurshme, me mbretërinë e Skëndebeut, çfarë paraqiste garanci për lavdinë e sërishme dhe ardhshmërinë. Që kolektivi të arrijë sukses në luftën e tij, i është dashur një udhëheqës, hero, trim, tek i cili janë idealizuar veçoritë më të mira të popullit. Heroi kështu bëhet idol, gjysmëperëndi, përfaqësues i pamposhtur i popullit, i cili është më i dashur nga hyjnitë, sepse hyjnëtë janë të pavdekshëm dhe nuk rrezikojnë asgjë, kurse heroi është i vedekshëm dhe me ekspozimin e tij rreziqeve shumë më tepër i obligon njerëzit. Nga këndej dalin edhe veçoritë e epopesë në mesin e të cilave po përmedim: ajo shquhet për rrëfimin madhështor mbi ngjarje jo të zakonshme dhe të rëndësishme që zhvillohen në një botë të çuditshme. Në të paraqitet heroizmi kolektiv dhe individual, por edhe vdekja heroike e heronjve. Epopeja thuajse ekskluzivisht është kënduar në vargje.

Epet më shpesh janë klasifikuar sipas lëndës që trajtojnë në disa lloje: epi heroik-historik, në të cilin trajtohet ndonjë ngjarje e rëndësishme historike, e lidhur me jetën dhe veprimin e ndonjë heroi. Në këtë lloj epi përmenden: “Iliada” dhe “Odiseja” të poeti Homer, “Mahabharata” (ku flitet për luftën e madhe në fisin Bharata), “Ramajana” (fatkeqësia e Ramës), “Eneida” e poetit romak Virgjili etj., epi romantik, “Rolandi i çmendur” i poetit italian Ludovico Ariosto; epi religjioz , “Komedia hyjnore” e poetit italian, Dante Alighieri, “Parajsa e humbur” e poetit anglez, John Milton, “Mesiada” e poetit gjerman Friedrich Klopstok, “Qerbelaja” e Naim Frashërit etj., epi idilik flet për jetën familjare dhe fatin e njerëzve të thjeshtë, “Hermani dhe Doroteja” e poetit gjerman Johann W. Goethe, epi heroik-komik, përpunon personazhe të parëndësishme qesharakë dhe joheronj dhe ngjarje në stilin dhe mënyrën e epikës heroike, epi mbi kafshët në mënyrë të sinqertë ose komike paraqet shoqërinë dhe fatet njerëzore në figurat e kafshëve “Dhelpra Raineke” e poetit gjerman Johann W. Goethe etj., epi didaktikPunët dhe ditët” të shkrimtarit grek Hesiod, “Gjeorgjiket” e poetit romak Virgjili, epi filozofik, “Mbi natyrën” e poetit filozof Tit Kar Lukrecit etj.

Kënga  epike – është e një vëllimi shumë më të vogël se epopeja. Në të rrëfehet vetëm për një ngjarje të një rëndësie më të vogël dhe numri i personazheve që merr pjesë në të është më i vogël sesa në ep. Shkurtësia në raport me epin  vjen prej andej se gjatë rrjedhës së rrëfimit në këngë nuk futen episode të ndryshme, pjesë të cilat nuk lidhen ngushtë me veprimin kryesor. Epika jonë popullore, siç e dimë, ka vetëm këngë epike, ku bëjnë pjesë këngët epike historike dhe johistorike. Në mesin e tyre shquhen për bukurinë e tyre artistike këngët e cilklit të Mujit dhe Halilit, pastaj ato të Gjegj Elez Alisë etj.

POEZIA  EPIKE – LIRIKE

Poema (gr. poiemakrijim) – është një nga llojet e gjinisë liriko-epike e shkruar në vargje. Këtë lloj vjershe ndër të parët e ka shkruar poeti i njohur romantik anglez, Bajroni, në fillim të shekullit XIX. Në të gërshetohen shumë elemente që e karakterizojnë poezinë epike në vargje. Sipas shembullit të tij shumë shkrimtarë romantikë e përvetësuan këtë lloj të poemës epike e cila karakterizohej me një varg tablosh të lidhura dobët dhe shumë fragmente lirike të futura në rrjedhën e rrëfimit epik. Poeti shpesh e ndëpret interpretimin e tij epik me futjen e meditimeve dhe emocioneve peronale, të shprehura në vetën e parë, të cilat nganjëherë s’kanë lidhje të drejtpërdrejta me personazhet dhe ngjarjet në vepër, por shprehin disponimin e përgjithshëm të poetit në atë çast. Në poemë, si rregull, gëshetohen elementet epike me ato lirike, kështu që në disa raste epërsinë e ka elementi epik e në raste të tjera elementi lirik. Duke lexuar poema të ndryshme na bien në sy dy forma të saj: poema tregimtare dhe poema sintezë apo përgjithësuese. E para, pra, poema tregimtare shquhet për subjektin e saj të shtjelluar, me personazhe e ngjarje (“Kënga e sprasme e Balës”e Gavril Darës së Ri, “Heronjtë e Vigut”e Kolë Jakovës etj.), kurse e dyta, poema sintezë ose përgjithësuese thuajse nuk ka fare subjekt dhe personazhe të veçanta të individualizuara, por që shquhet për përshkrimin e një varg tablosh nga jeta shoqërore, me përshkrimet e botës së brendshme të poetit, i cili me ndërhyrjet e tij bën përgjithësime ideore të rëndësishme. Kjo e fundit shquhet për frymën e fortë lirike të saj, pa lënë jashtë edhe anën epike (në formën e tablove të përgjithshme të jetës). Shembuj të kësaj poeme merren poemat “Bagëti e bujqësia”e Naim Frashërit, “Përse mendohen këto male”të Ismail Kadaresë, “Nënë Shqipëri” e Dritëro Agollit, “Poema për ata” e Fahredin Gungës etj.

Në letërsinë shqipe poema është lëvruar me sukses që nga koha e Rilindjes. Ajo fillon me poemën “Këngët e Milosaos” të Jeronim de Radës, poemë me përmbajtje atdhetare dhe demokratike, pastaj me poemën e Gavril Darës së Ri “Kënga e sprasme e Balës”, poemë me frymë atdhetare dhe heroike. Një nga poemat më të bukura të letërsisë së Rilindjes është poema sintezë “Bagëti e bujqësia” e poetit tonë të njohur Naim Frashëri, një himn madhështor e plot entuziazëm për natyrën e atdheut dhe për cilësitë e larta shpirtërore të masave punuese fshatare. Naimi do të shkruajë edhe poemën historike “Histori e Skënderbeut”, kurse Çajupi shkruan poemën e tij satirike me karakter fetar e demokratik “Baba Musa Lakuriq”, ndërkaq Ndre Mjeda shkruan poemën e tij të njohur “Andrra e jetës”, poemë me tematikë nga jeta e rëndë e fshatarëve të malësisë, pastaj poemën “Lirija”, poemë me karakter atdhetar. Poema, si lloj i poezisë liriko-epike, lëvrohet edhe sot dhe një numër i poetëve tanë kanë shkruar në këtë formë poetike. Në këtë mes po përmendim disa poetë që e kanë lëvruar dhe e lëvrojnë poemën: Aleks Çaçi “Ashtu Myzeqe”, “Zarika”), Kolë Jakova (“Heronjtë e Vigut”, “Tirana”), Llazër Siliqi (“Prishtina”, “Mësuesi”, “Erë pranverore”, “Ringjallja” etj.), Dritëro Agolli (“Devoll-Devoll), “Toka ime, kënga ime), “Nënë Shqipëri”), Ismail Kadare (“Përse mendohen këto male”, “Shqiponjat fluturojnë lart”, “Vitet 60”), Fatmir Gjata (“Partizani Benko”), Mark Gurakuqi (“Gjeto Plaku”), Fahredin Gunga (“Poema për ata”).

Balada (it.ballare, provansalisht, ballare, balarevallëzoj) – është një formë shumë e vjetër, shumë më e vjetër se poema. Është një formë shumë e vjetër e vjershës në të gjitha letërsitë. Është me origjinë nga popujt evroveriorë (Angli, Skandinavi). Në të këndohet mbi ndonjë ngjarje tragjike nga historia, përralla ose miti. Në të këndohet rregullisht mbi vuajtjet dhe fatkeqësitë njerëzore, mbi luftën e njeriut me fuqitë e errëta dhe të fshehta, ose me instinktet e brendshme dhe pasionet të cilat zotërojnë me  njeriun. Atmosfera e zymtë dhe fryma e vdekjes i japin asaj ngjarje të rënda dhe të errëta. Ajo shquhet për ngjeshurinë e saj: jepen situata të fuqishme dhe të ngjeshura, konflikte të drejtpërdrejta dhe vendime të shpejta. Është lëvruar shumë te popujt e ndryshëm dhe me sukses i ka paraqitur ngjarjet historike. Prandaj në vështrimin e saj ndjehen të theksuara dallimet nacionale. Në letërsinë spanjolle në fillim kishte kuptimin e këngës e cila përshtatej për t’u lojtur. Në letërsinë popullore të popujve romanë, baladat ishin këngë që këndoheshin të përcjella me valle dhe në to rrëfehej për ndonjë ngjarje nga mitologjia ose nga legjendat popullore. Balada shquhet për shkurtësinë e saj,ngjeshurin, dramacitetin dhe përshkrimet mjaft plstike, me vargje madhështore poetike, me mjaft figur dhe entuziazëm romantik. Baladat janë krijuar edhe në letërsinë tonë. Shembuj të tillë në letërsinë tonë populore janë: Garentina ose Halil Garria, Konstantini i Vogëlthi, Pal Golemi, Ymer Aga etj.

Interes të madh për këtë formë u tregua në shekullin XVIII. Kështu shkrimtari anglez Thomas Percy (Persi) paraqitet me baladat angleze dhe skotlandeze. Më vonë shkruajnë balada të mrekullueshme Johann W. Goethe  dhe Friedrich Schiller e të tjerë, ndërsa në letërsinë shqipe Çajupi (“Atdheu dhe dashuria”, “Zolejka”), Zihni Sako (Komisari) etj. Si krijues i baladës artistike konsiderohet poeti gjerman August Byrger(1747-1794). Me baladën e tij Leonora ndikoi në zhvillimin e mëtejshëm të kësaj forme poetike. Në kohën e romntizmit baladat shërbenin si mjet i përshtatshëmpër të reaguar kundër padrejtësive në shoqërinë e kohës kohës.

 

Vitua një pun’e madhe,                     “Unë jam ai që shtie

e bukurë si zorkadhe,                       dhe plumbi dëm nukë bie;

nga gjithë shoqet çquan                   u’jam ai që kam vrarë

dhe gjithë trimat e duan.                  bejlerë dhe pashallarë;

Për të tillë bukuri                              dhe kaurë mijë vetë

kush nukë ka dashuri?                     Kam dërguar n’atë jetë!

Një ditë që vij në krua,                      Dhe do të trëmbem tani

duke ecur mi thua,                            nga një fusharak si ti?

poqi një Turk trim të marrë.            Tani do ta shoç dhe vetë

Tjetër herë s’e kish parë.                 kush është trim i vërtetë…

Robatë që kish i ndrinin!                  Këto thosh Turku dhe vinte

dhe armët i vetëtinin!                       Po dhe Jorgua e printe;

Kur shtiu syt’e e pa:                           hodhi armët përdhezë

“Vito, të dua! i tha.                             dhe zuri të sgjesh brezë

Vito, do të të marr grua!”                 që kish qepur Vitua vetë,

Vitua u turpërua,                               si fustan e fermeletë;

po më shumë u hidhërua                 kur e kujtoi, u shëmp;

dhe ju pëgjeq: “S’je për mua,                       mos pandeni se u trëmp;

se u’ një tjetërë dua,                         bëri kruqn’e fshiu lotë:

jemi një bes’e një sua.                       “Jam azër!”hidhet e thotë,

Po merre fjalënë prapë                    edhe më dorë një thikë

dhe shko këtejë me vrapë!               ju vërsul Turkut pa frikë.

-Kush është më trim se mua,           Trimi rrëmbeu anxharë

që do të të marrë për grua?                        dhe po hidhej si i marrë.

Ai që jam vluarë                                Fryri era, nga rrëmbimi

dhe për të martuarë;                                    lëshon flokatenë trimi.

është trim sa s’gjendetë,                   Atje ku qe afëruar,

i mirë sa s’bënetë;                             me gjoks hapët leshëtuar,

ish vet’i tretë vëla;                             ju duk, në grykë të ti,

kush ka qënë si ata?                          varturë një hajmali.

Trima sa s’i zinte plumbi!                 Jorgji, kur pa hajmalinë,

Njeri vdiq, i dyti humbi.                    sytë përmi të i ngrinë.

Jorgjin e la Perëndia                         “Dale, tha, ashtu më rruash,

shpresë për mëmën e tia;                po lëftojmë kur të duash!

ësht i vetëm e jetim,                          Po në beson Perëndinë,

i dashur’i shpyrtit tim,                      kush ta fali hajmalinë?

dhe nga të tërë më trim;                   – Nania në foshnjëri

përdor pallën e anxharë,                 ma vari për mbarësi.

ësht i zoti të më marrë!                    Po ç’të duetë kjo punë?

Ndaj, të lutem, mos më nga,                         – Një të tillë kam dhe unë!

të mos biesh në hata,                                    Shuko! Mëma ma ka falë

se shejtani punë s’ka!”                      dhe mua, kur jeshë djalë!”

Turku me të tilla fjalë,                       Të dy trimat hapnë gjitë

qiti të shkretënë pallë!                      dhe shukonin hajmalitë

Nga inati u verdhua                          qepur me pë të floritë:

dhe thirri posi dragua:                     si njëra, si tjetëra,

“N’është m’i zoti nga unë,                 të dya të vjetëra;

le të më dalë këtunë!                        përmbrënda, pshelur me kartë,

Në më muntë, besa-besë!                 gjenë nga një kruq të artë!

burri yt po le të jesë;                                    Mbenë të maniturë

n’e dërgofsha n’atë jetë,                   dhe si të goditurë!

die, do të të marr vetë!”                   Të tillë punë kur panë,

Vitua shumë u frikua                                    u pushtuanë dhe ranë,

lot’i vininë si krua,                             dhe të dy një fjalë thanë:

dhe më shtëpi, duke qarë,                “Të kam vëla, mori i mjerë!

rëfeu ç’i kishtej gjarë.                       Nga një bark paskemi lerë!

Po Jargji, kur e ndëgjoi,                    Jemi një fis e një farë,

veshi armët dhe shkoi,                     jemi të dy Shqipëtarë,

u ngjit malitë përpjetë                      po besa na paska ndarë

ashtu si ngjitenë retë,                       sa na bëri për të vrarë!

dhe më zë të math si shkëmbi         Sot që dimë vetvetëhenë,

po thërrit sa tundej vëndi:               duetë të bëjmë benë

“Kush ësht ai q’u lëvdua                   të duamë mëmëdhenë.

Që do të mundet me mua?”              Tani të marrëmë malë,

Me zë të math si gjëmimi,                 të lëftojmë për lirinë,

Ju përgjej ahere trimi:                     të mos kthenemi të gjallë

pa shpëtuar Shqipërinë!

Tani Viton ta harrojmë,

me Turqinë të lëftojmë,

                                                             ta dërgojmë nga ka ardhë,

                                                              të shomë ditë të bardhë”.

(Çajupi, Atdheu dhe dashria, Vepra, Suboticë, 1970, f.64-67)

Romansa (spanj. el romance – emërtim për gjuhën popullore spanjolle) këngë në gjuhën popullore ose këngë popullore. Në romansë trajtohen motive rreth heronjve të cilët luftojnë për një ideal të caktuar (për emër, famë, nder, dashuri, atdhe), por ndodhitë erotike të theksuara në veçanti. Është formë letrare e njohur në letërsitë e ndryshme. Në veçanti është kultivuar në Spanjë, në mesjetë, prej nga janë marrë disa motive dhe ndodhi të romansës si formë poetike. Vargu i saj kryesisht është vargu tetërrokësh, një varg që shquhet për muzikalitet, figurshmëri dhe plot ngjyra të gjalla. Në të është kënduar sidomos për heroin spanjol Sidin, i cili ka jetuar në shekullin XII. Në shekullin XVI janë publikuar përmbledhjet e para të romansave me emërtimin romancero. Në kohën e romantizmit u kushtohet kujdes i madh romansave spanjolle. Atëherë përkthehen me të madhe dhe bëhen të njohura edhe në gjith Europën. Janë të njohura romansat e Federik Garsie Lorkës (1898-1936) nga përmbledhja e tij Romansat cigane.

Në kuptimin e sotëm, romansa paraqet llojin e vjershës, si në baladë, në të cilën tregohet ndonjë ngjarje ekzotike dhe romantike nga jeta kalorsiake, shpesh e gërshetuar me përjetime dashurore. Atë e shquan rrëfimi i rrjedhshëm dhe i gjallë dhe përfundimi i gëzueshëm dhe i lumtur.

PROZA TREGIMTARE

Romani – si lloj i prozës ekziston që nga koha antike. Në atë kohë nuk është quajtur me këtë emër, por ai kishte disa tipare që e dallonin nga epi; në të vërtetë, ai ishte një prozë letrare zbavitëse. Në të përshkruheshin tema të aventurave dashurore ose tema idilike, pra tema të një rëndësie më të vogël dhe më të ngushtë se temat e epopesë, në të cilën trajtoheshin ngjarje historike të rëndësishme për mbarë popullin. Te grekët e vjetër ky lloj shkrimi u zhvillua  sidomos në peiudhën helene (shek.IV –I  p.e.s.), kur lindi i ashtuquajturi romani i vonshëm grek, në të cilin flitej për dy dashnorë të ndarë, të cilët pas shumë udhëtimesh, maskimesh, burgosjesh, anijembytjesh etj. sërish takohen të lumtur dhe bashkohen (“Teogeni dhe Heraklea” të Heliodorit). Po kështu është i njohur edhe romani idilikDafnisi dhe Hloja” nga Longu. Ky tip i romanit grek qe model për romancierët e mëvonshëm deri në shekullin XVIII, kur romani ende definohej si “histori dashurore”. Në letërsinë romake romani më i njohur është “Satirikoni”i Petronies dhe “Metamorfozat”e Apuleut si dhe “Gomari i artë” i tij, në të cilin gjendet novela e bukur “Amori dhe Psika”.

Romani u quajt me këtë emër në shekullin XII në Francë, sipas emërtimit “lingua romana” (“gjuha romane”), gjuhë me të cilën shkruheshin vepra në gjuhën popullore, për dallim nga “lingua latina”(“gjuha latine”), me të cilën shkruheshin vepra erudite. Me emërtimin “le roman breton” (“romani bretonas”), shenoheshin veprat me origjinë kelte dhe bretone, në të cilat përshkruheshin aventura dashurore dhe luftarake të kalorësve kristianë. Në Francë këto vepra lexoheshin me dëshirë të madhe dhe shkrimtarët francezë i plotësonin me ngjarje të cilat i trillonin vetë, ashtu që shkallëshkallë u zhvillua tipi i romanit kalosiak, jo vetëm në Francë, por edhe në vendet e tjera perëndimore. Romani më i njohur i këtij tipi është romani “Parsifali”i shkrimtarit bavaras, Volfram von Eshenbah, nga fillimi i shekullit XIII, në të cilin është lidhur motivi mbi Shën Gralin me motivin mbi mbretin Artur, udhëheqësit kalorsiakë të popullit ketlt. Romanet e mëvonshëm kalorsiakë, siç është “Amadis Galski”, u janë kushtuar ndërmarrjeve erotike të heronjve të tyre, që kryesisht ka qenë objekt objekt i satirës dhe i parodisë së romanit të njohur të Servantesit “Don Kishoti” (në fillim të shekullit XVII). Karikatura e Don Kishotit satirikisht i përqesh ndërmarrjet e heronjve të romaneve kalorsiake, kurse personazhet nga populli paraqitnin fillimet e pikturimit të jetës realiste të renesansës. Kështu “Don Kishoti” konsiderohet si roman i parë i cili i ka plotësuar veçoritë e romanit të ri evropian të shekujve XVIII dhe XIX.

Romani, në kuptimin bashkëkohor, është një vepër tregimtare e cila me gjërësinë epike paraqet jetën njerëzore në të gjitha format e saj. Në të pëfshihen një varg ngjarjesh nga jeta dhe një numër personazhesh, në të pikturohet mjedisi, epoka, idetë, me një fjalë, e tërë e tërë ajo ajo që paraqet jetën njerëzore. Në roman nuk paraqitet një ngjarje, ose jeta e një personazhi, por përfshihen më shumë ngjarje të cilat janë të lidhura me njëra-tjetrën, e shkaktojnë njëra-tjetrën, dalin njëra nga tjetra, poashtu edhe personazhet janë në kontakt të pandërprerë dhe në bashkveprim, dhe veprimi i përfshirë në roman, ndikon si një tërësi organike. Megjegjithatë, në roman kemi ngjarjet kryesore dhe personazhet kryesore rreth të cilave përqëndrohet i gjithë veprimi dhe ngjarja, sepse personzhet dhe ngjarjet dytësore jepen vetëm në atë masë sa është e nevojshme për t’u shpjeguar ngjarjet dhe personazhet kryesore ose vetëm si ilustrim i dukurive dhe i mendimeve të tjera, të kundërta me rrugën jetësore dhe ideore të heroit, gjegjësisht të personazhit kryesor.

Për dallim nga veprat e tjera letrare, në roman nuk paraqitet vetëm një pjesë e jetës së njeriut, por, sipas rregullit, e tërë jeta e heroit kryesor. Shkrimtari në roman e paraqet njeriun në rritje e sipër, përjetimet dhe ngjarjet të cilat ndikojnë në zhvillimin dhe formimin e karakterit të tij dhe në nxitjen e shprehive, mendimeve dhe  përcaktimeve të tij ideore. Prandaj, veç veprimit kryesor dhe personazheve kryesore, në roman pashmangshëm shfaqen episode, dmth. ngjarje episodike dhe personazhe episodike, që do të thotë shfaqen ngjarje dytësore ose anësore, në të cilat trajtohet ndonjë çështje sekundare përmes së cilës më mirë ndriçohet ideja kryesore në vepër.

Romani është forma më e popullarizuar letrare, sepse ai më së miri lexohet dhe në të jepet tabloja më e plotë e jetës, të cilën lexuesi e përjeton më thjeshtë sesa në llojet e tjera të veprave letrare. Por, për t’u sqaruar (qartësuar) tabloja e jetës e cila përfshihet në roman, shkrimtari i romanit duhet t’i ruajë proporcionet midis personazheve dhe çdo ngjarje dhe veprim të çdo personazhi ta motivojë, ta arsyetojë ose justifikojë deri në masë të duhur, deri te kuptimi i ngjarjeve dhe i veprimeve të tilla. Përveç kësaj autori i romanit të gjitha situatat dytësore, episodike, duhet t’i vendosë në raport me veprimin kryesor dhe personazhit kryesor si motivim dhe shpjegim të idesë kryesore dhe të veprimeve të herot të veprës. Çdo kapërcim i kësaj mase ose shpjegimi i pamjaftueshëm i ngjarjeve sporadike e  turbullon (errëson) tablon si paraqitje të jetës, e dëmton kompozicionin e romanit, për ç’arsye ai s’mund të ndikojë bindshëm si e vërtetë jetësore në atë materie e cila paraqitet në të, sepse me këtë dëmtohet uniteti i veprimit, i cili është i domosdoshëm në çdo vepër letrare.

Për çdo vepër letrare artistike në përgjithësi, e veçanërisht  për romanin, s’është me rëndësi se a ka zgjedhur shkrimtari ngjarje dhe personazhe kryesore, të cilët vërtetë kanë ekzistuar në shoqëri, sepse e vërteta tekstuale vetvetiu nuk ndikon si paraqitje artistike e jetës. Shkrimtari mund t’i shndërrojë ose modifikojë jetët e personazheve të veta, t’i mendojë (trillojë) heronjtë, të krijojë dhe të gjejë situata të ndryshme dhe t’i prfshijë në visoret jashtë mjedisit, si personazhe të huaja. Por, personazhet, edhe pse krijohen nga imagjinata e shkrimtarit, duhet të arsyetohen me jetën dhe realitetin e mjedisit dhe të kohës, ata duhet të jenë shprehje e mentalitetit dhe e mënyrës së jetës së atij rendi të njerëzve të cilët i prezantojnë. Prandaj, personazhet, për të qenë në kuptimin artistik të vërteta dhe të mundshme, duhet të veprojnë, të mendojnë, të flasin, ashtu siç u mundëson mjedisi në të cilin jetojnë dhe veprojnë, ashtu siç i përgjigjet karakterit të tyre dhe mentalitetit të njerëzve të cilëve u përkasin. Kështu, p.sh. jeta dhe puna e një fshatari dallon nga jeta dhe puna e një qytetari, andaj, sipas kësaj, dallon edhe psikologjia, të menduarit, fjalori, mënyra e të menduarit dhe çdo gjë që e bën jetën e tyre të veçantë. Nga kjo edhe diferencimi i personazheve, e cila përveç mjeteve të tjera, arrihet edhe me diferencimin e gjuhës së vetë personazheve.

Gjatë zhvillimit të tij historik romani ka pësuar mjaft ndryshime. Në krijimtarinë letrare realiste, ku tipizimi i personazheve dhe i situatave e karakterizon krijimtarinë artistike, romani bëhet epope e shoqërisë qytetare ose siç thotë Bjelinski “epope e ditëve tona”. Në romn synohet të paraqitet jeta e një shoqërie ku zotërojnë ligje të veçanta. Në këtë mënyrë romani bëhet histori e zakoneve dhe e karakterit të një mjedisi shoqëror. Romancieri dëshiron ta paraqetë jetën në plotënin e saj, pulsimin e të gjithë damarëve të saj, ashtu që tablon e saj e përjetojmë si organizëm të gjallë, në të cilin të gjitha pjesët janë të lidhura dhe në të cilin tërësia fitohet nga lidhja dialektike e pjesëve edhe më të rëndësishme edhe më të vogla. Fundi i fundit, për romancierin fillojnë të humbin dallimet midis hollësive të mëdha dhe të vogla, midis personazheve kryesore dhe dytësore; kështu, një personazh dytësor bëhet kryesor në atë çast kur objektivi i shkrimtarit drejtohet tek ai, dhe të gjitha personazhet e tjera, madje edhe personazhet kryesore, të cilët në atë çast ndodhen në skajet e dukshme të romancierit, bëhen të zbeta dhe dytësore.

Përpjekja shkrimtarit për ta paraqitur jetën në plotëninë e saj shpuri deri te ajo që romani i shekullit XX filloi të përjetojë ndryshime gjithnjë e më të mëdha, si në aspektin tematik, ashtu edhe në aspektin kompozicional dhe të shprehjes. Romancierin modern gjithnjë e më pak e intereson historia  e jetës së jashtme e individit, por psikologjia e brendshme e njeriut të sotëm, ku gërshetohen neurastikisht vetëdija dhe nënvetëdija. Njeriu nuk frikohet më nga fuqitë objektive të natyrës, të cilat në të shumtën ka arritur t’i mposhtë, por frikohet para vetes, para vizioneve të veta të tmerrshme dhe të llahtarshme, të cilat paraqiten tek ai në shekullin e automatizimit dhe teknokracisë. Tipizimi i njeriut të tillë zgjërohet jashtëzakonisht: ky më s’është përfaqësues i këtij apo atij rendi shoqëror, i këtij apo atij grupi shoqëror, por ky është njeri filozofikisht i kuptuar si njësi shpirtërore në botën e ideve dhe të universit. Prej këndej romani i shekullit XX gjithnjë e më tepër përpunon, trajton tema të absurdit, të ndërdijes, të iracionales, të psikopatologjikes dhe të zvetnimit, çka shpreh gjendjen neurastike të njeriut në kotën e sotme.

Tematika e këtillë patjetër solli edhe ndryshime në aspektin kompozicional dhe  procedimeve teknike në ndërtimin e romanit. Derisa romani realist njihte dy-tri lloje teknikash kompozicionele, më shpesh të ashtuquajturin kompozicioni i veprimeve paralele, në të cilin koha ecte sipas rrjedhës kronologjike të ngjarjes, ndërsa në romanin modern ndeshim eksperimente të ndryshme të kompozicionit, për të cilët karakteristike është mosrespektimi i rrjedhës së ngjarjeve në rrjedhë të kohës. Për të zgjedhur problemin e kohës, problemin tragjik të kohës, romancierët përpiqen që me teknikën e paraqitjes së ngjarjeve ta ndalin kohën, të kaluarën ta vënë në vend të ardhmes, dhe e kundërta, ta përshpejtojnë të tashmen. Kështu p.sh. në romanin e tij “Të verbërit në Gazë” Haksli paraqet kaotizmin e kohës ashtu që disa çaste të kohës së çdo kapitulli kapërcejnë prej një ngjarjeje në tjetrën, midis vitit 1902 dhe 1934, herë prapa, herë përpara, pa kurrfarë rendi kronologjik etj., ose Sartri, p.sh. në të njëjtën fjali fillon të rrëfejë për një personazh, kurse përfundon me një personazh tjetër, ose në të njëtën pjesë flet për disa ngjarje… e gjithë kjo ka bërë që romani të bëhet një lloj letrar i cili gjithnjë e më shumë synon të ndahet si gjini e veçantë letrare, të bëhet një gjini letrare uuniversale, e cila në vete do t’i lidhte elementet e të tri gjinive letrare. Veç kësaj romani modern tregon edhe një synim: të bëhet një lloj letrar-shkencor sintetik, duke futur tekstin e tij shqyrtime filozofike, psikologjike, sociologjike, esejistike etj.

Llojet  e  romanit – ndarja e romaneve bëhet kryesisht sipas temës dhe lëndës, sipas mënyrës së qasjes së problemit dhe drejtimve letrare. Sipas temës dhe lëndës që trajtojnë ata mund të jenë: aventuristik, kriminalistik, historik, social, psikologjik; sipas mënyrës së qasje së problemit romanet mund të jenë: humoristik, satirik, publicistik, kurse sipas mënyrës së ndërtimit ata mund të jenë: shkallëzor, unazor dhe paralel. Por të gjitha ndarjet (klasifikimet) e derisotme të romanit janë vetëm pjesërisht të arsyeshme, sidomos kur është fjala për realizimet e mira dhe më të mira. Çdo roman është botë më vete, sepse nuk mund plotësisht të përfshihet në asnjë grup dhe vetëm disa veçori të tij mund të përputhen me klasifikimin e përmendur. Nga kjo më e arsyeshme është që në shqyrtimin historik të tregohen ndryshimet dhe risitë në strukturën dhe ndërtimin e romanit.

Romani  i  ngjarjeve – është forma e parë historike e romanit. Fabula ndërtohet mbi një varg ngjarjesh të cilat lidhen me jetën dhe fatin e personazhit kryesor dhe të cilat paraqiten si pengesa të cialat personazhi kryesor duhet t’i zotërojë (mposhtë) derisa të realizojë qëllimin e caktuar. Romani i ngjarjeve (dmth. romani me bazë fabulare) është shumë elastik dhe formë e gjerë letrare e zbatueshme, sepse në të gjitha kohët kanë ekzistuar fabula interesante dhe tronditëse.

Romani kalorsiak – ndërtohet poashtu mbi bazën fabulare, ndodhitë rreth dashurisë, endjeve dhe garave dashurore.

Romani  historik – ngjarjet i merr nga historia dhe në bazë të dokumenteve të përafërta historike përshkruan ngjarjet nga e kaluara. Romane historike kanë shkruar: Valter Skot (“Ajvanho”) në të cilin paraqitet jeta kalorsiake dhe ngjarjet historike në Angli në shekullin XII, Viktor Ygo (“Nëntëdhjetë e treshi”, “Kisha e Shën Mërisë në Paris”), Henrik Sjenkjeviç (“Me zjarr e me shpatë”, “Quo vadis?”), Leon Tolstoi (“Lufta dhe paqja”, “Pjetri i Madh”etj.). Në letërsinë shqipe romani filloi të lëvrohet në kohën e Rilindjes. Në këtë kohë romane kanë shkruar: Pashko Vasa (“Bardha e Temalit”), Ndoc Nikaj (“Bukurusha”, “Lulet në thes”, “Bërbuqja”). Më vonë romane do të shkruajnë: Foqion Postoli (“Lulja e kujtimit”), Haki Stërmilli (“Sikur të isha djalë”), Sterjo Spasse (“Ata nuk ishin vetëm”), Dhimitër Shuteriqi (“Çlirimtarët”), Fatmir Gjata (“Këneta”), Ali Abdihoxha (“Një vjeshtë me stuhi”), Ismail Kadare (“Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, ”Kështjella”), Dritëro Agolli (“Komisari Memo”, “Njeriu me top”), Shefqet Musaraj (“Para agimit”), Jakov Xoxa (“Lumi i vdekur”), Dhimitër Xhuvani (“Përsëri në këmbë”), Sabri Godo (“Ali Pashë Tepelena”, “Skënderbeu”), Hivzi Sulejmani (“Njerëzit”, “Fëmijët e lumit tim”) etj.

Romani  kriminalistik – u zhvillua mbi bazën fabulare duke vënë që në fillim enigmën e romanit dhe zhvillim e saj gradual gjatë gjithë romanit (Zhorzh Simenon, Peter Çini etj.).

Romani i personazhit – shkrimtari spanjoll Miguel Savedra de Servantes (1547-1616) në veprën e tij “Don Kishoti” shqyrton jetën kalorsiake mesjetare, në formë të parodisë. Në qendër të vëmendjes janë Don Kishoti dhe Sanço Panço. Në shekulli XVIII (veçanërisht në Angli dhe në Gjermani) zhvillohet forma e re e romanit të personazhit. Lihet anash fabula interesante, kurse personazhi kryesor i romanit, që s’është më kalorës mesjetar, as njeri oborri, por qytetar me jetën e tij private, personale, gjendet në prapavijë. Në plan të parë të romanit është personazhi i rrëfimtarit dhe raporti i tij ndaj heroit. Bota e jashtme, përshkrimet e natyrës dhe të mjedisit shërbejnë për portretizimin e përjetimeve personale, kurse jeta personale dhe ngjarjet personale janë objekti i interesimit të rrëfimtarit. Shembuj të romanit të tillë janë “Udhëtimet sentimentale” të tregimtarit anglez Lorens Stern (1713-1768) dhe “Wilhelm Meister” i Johan W. Gëtes (1749-1832).

Gjatë shekullit XIX romani i personazhit zhvillohet në vende të ndryshme. Në veprimet e personazheve të veçanta futet edhe motivi i gjerë social;  veç kësaj hollësisht përshkruhet mjedisi dhe ambienti në të cilin jetojnë dhe veprojnë personazhet. Disa autorë në mënyrë të veçantë do ta theksojnë prapavinë sociale dhe shoqërinë, por personazhet do të mbeten edhe më tej bartësit kryesorë të idesë së caktuar të një grupi ose klase sociale. Përfaqësues i shquar i këtij romani është shkrimtari rus Ivan S. Turgeniev (1818- 1883) me romanet e tij “Etër dhe bij”, “Rugjini” dhe “Tymi”.

         Romani  shoqëror – autorë të tjerë do t’i kushtojnë rëndësi më të madhe botës së jashtme, milieut shoqëror dhe familjar sesa figurës së heroit kryesor. Kështu romani i personazhit kalon në romanin shoqëror (ose hapësinor), sepse hapësira me kohën dhe shoqërinë janë forca fomësuese në komponimin e romanit. Shembulli më i mirë i këtij lloji të romanit është cikli i romaneve me titullin e përbashkët “Komedia njerëzore” (“La comédie humaine”) i romancierit francez, Honoré de Balzac (1794-1850), i cili konsiderohet themelues i romanit shoqëror. Romane të këtij lloji kanë shkruar: Floberi, Zola, Mopasan (në Francë), Riçardson, Filding, Dikens, Golsford, Drajzer, Tuen (në Angli dhe në Amerikë), Gëte, Klajst, Frajtag, Suderman, Tomas Man (në Gjermani), Gogol, Tolstoj, Turgeniev, Dostojevski, Gorki (në Rusi), Ndoc Nikaj “Marcja”,”Bukurusha”,”Lulet në thes”, “Bërbuqja”, Foqion Postoli “Lulja e kujtimit”, “Për mbrojtjen e atdheut”, Haki Stërmilli, Sterjo Spasse, Azem Shkreli, Rexhai Surroi etj.

Romani familjar – tipare të caktuara të romanit familjar kanë ato vepra në të cilat shqyrtohen disa gjenerata të së njëjtës familje, duke zhvilluar dhe analizuar shkaqet biologjike, psikologjike dhe shoqërore të ekzistimit dhe të shkatërrimit të tyre. Realizimi më i rëndësishëm i kësaj forme të romanit është cikli i romaneve mbi Rougon-Macquart-ët “Historia e natyrshme dhe shoqërore e një familjeje nën Mbretërinë e Dytë” i Emil Zolasë. Në të njëjtin ton janë shkruar edhe romanet “Budenbrokët” të Tomas Manit, “Saga e Forsajtëve” të Xhon Golsfordit etj.

Romani psikologjik – theks plotësisht të ri në strukturën e romanit modern sjell shkrimtari rus, Fjodor M. Dostojevski, në veprat e tij”Krimi dhe ndëshkimi”, “Idioti”,Vëllezërit Karamazov”. Në analizën, paraqitjen dhe vlerësimin e personazheve të veta, Dostojevski vëmendjen më të madhe ia kushton depërtimit të gjithanshëm në motivet e fshehta të psikës së njeriut dhe të problemeve të shoqërisë.

Romani modern – si edhe novela moderne, përqëndrohet në vetërrëfimin e personazheve, në gjetjen e ndërdijshme të jetës njerëzore, duke iu shmngur fabulës dhe rrjedhës kohore.

Romani i rrjedhës së vetëdijes  – synon në zbulimin e teknikës plotësisht të re dhe të qasjes së re stilistike në zhvillimi e personazheve. Kështu shkrimtarja Virxhinia Vulf, në veprën e saj “Zonja Dalovaj” ndalet vetëm në një ditë të vetme nga jeta e një gruaje. Tema e romanit është bota ideore e personazhit kryesor me të gjitha asociacionet e mundshme dhe rrjedhën (rrymën) e vetëdijes. Mungon radhitja kohore dhe evolutive, sepse situata e drejtpërdrejtë dhe e kaluara dhe raportet me karakteret e tjera sillen në atë formë siç shfaqen (manifestohen) në gjendjen e drejtpërdrejtë të vetëdijes. Kurse Xh. Xhojs në romani “Uliksi”, shqyrton vetëm një ditë qershori të viti 1904 nga jeta e dy qytetarëve dablinas, duke i kushtuar kujdes të plotë dhe të gjithanshëm rrjedhës së vetëdijes së tyre. Në të s’kemi më as fabul tradicionale, as profilin e karaktereve të theksuara, as distancën kohore në paraqitjen e lëndës. Synohet në zbulimin sa më të plotë të brendisë së njeriut, njohjen e botës ideore dhe ndijesore të personazheve kryesore. Shkrimtari francez, Marsel Prust, në ciklin e romaneve (prej tetë pjesësh) “Në kërkim të kohës së humbur” në qendër të vëmendjes së vet e vë vetveten me kujtimet e tij të pasura, analizon ndjenjat e tij të drejtpërdrejta dhe ndjenjat e rivalëve të tij, duke i plotësuar ato me bollëk me asociacionet e tij.

Romani lumë (roman fleuve)- Në letërsinë franceze midis Dy Luftërave vërehet risi në zgjerimin e veprimeve stilistike dhe komponimin e lëndës së veprave letrare. Në këtë kohë krijohen cikle romanesh (roman fleuve  – romani lumë) në të cilët synohet që personazhet të paraqiten në planin më të gjerë dhe në një hapësirë më të madhe seç vepronin romancierët e shekullit XIX. Kështu, p.sh. Romen Rolan në veprën “Zhan Kristof (e përbërë prej nëntë pjesësh) paraqet figurën dhe rrugën jetësore të një muzikanti, kurse përmes tij atmosferën shpirtërore dhe lëvizjet shoqërore para Luftës së Parë Botërore. Xhorxh Diamel, në serinë e romaneve “Jeta dhe aventurat e Salavinit”, paraqet galerinë interesante të ekzistencës së të humburve dhe të të dështuarëve, të cilët nuk mund të gjenden assesi në jetë. Zhyl Romen, në veprën “Njerëzit e vullnetit të mirë” midis të parëve në mënyrë më të plotë zbaton teknikën e renditjes simultane të temave të ndryshme: karakteret e ndryshme dhe fabulat e ndryshme ndriçohen në anë të ndyshme, duke u plotësuar me monologët e brendshëm. Andre Zhid, në veprën “Falsifikuesit e parave (1925) sjell disa versione të ngjarjes kryesore: së pari e paraqet rrëfimtari, pastaj njëri nga heronjtë, pastaj vetë autori me komentet e veta.

(Në këtë paraqitje nuk flitet për romanet e ndryshme detektive dhe literaturën e veçantë të ashtuquajturën literaturë shundi. Këta nuk hyjnë në konceptin e artit, sepse veprat e tilla janë të menduara si efekte të lira dhe zbavitjen e dëmshme të lexuesve. Megjithatë, ekziston edhe një lloj shumë i zhvilluar i romanit pikar, në të cilin flitet mbi jetën e aventurierëve dhe të vagabondëve. Po kështu duhet të përmendim se sot përdoret emërtimi antiroman për shumë krijime të reja në fushën e romanit. Të theksojmë se këtu nuk bëhet fjalë për ndërprerjen e formës së romanit, por flitet për një formë të re të romanit bashkëkohor në kushtet e reja të jetës letrare i cili ka përparësitë e veta etj.).

Tregimi – për dallim nga romani, është vepër e shkurtër prozaike në të cilën përshkruhet një pjesë e jetës së njeriut, gjegjësisht, një periodë nga jeta e personazhit. Nga këndej tregimi është më i vogël për nga vëllimi, në aspektin e zgjedhjes së lëndës, përpunimit dhe kompozicionit, për të vlejnë të gjitha kërkesat si edhe për romanin. Kështu, ndarja e tij bëhet sipa lëndës dhe metodës, sikundër që bëhet edhe ndarja e romanit. Tregimi është më popullor se romani, sepse veprimi paraqitet në mënyrë më të ngjeshur, zgjidhet vetëm ajo që është më interesante dhe që lidhet drejtpërdrejt me personazhin kryesor, temën dhe me kompozicionin e tij të lidhur, ndikon më sugjestivisht te lexuesi. Edhe në tregim personazhet duhet të përpunohen psikologjikisht dhe veprimi të arsyetohet në mënyrë të mjaftueshme, rrëfimi të jetë i natyrshëm dhe në pajtim me lëndën dhe personazhet. Duke folur për Çehovin, Tomas Man, në lidhje me tregimin thotë: “Çehovi (si edhe Mopasani) ka kënaqur dimensionet modeste të tregimit. Dhe puna e tillë nuk kërkonte nga shkrimatri atë qëndrimin heroik të shkrirjes mbi vepër me vite, ndonjëhere edhe me decenie. Ndaj llojit të tillë letrar sikur të kem ndjerë njëfarë urrejtje, duke mos kuptuar që atëherë se fuqia e gjeniut mund të përmblidhet edhe në lëvoren e arrës. Ende s’e kam pasur të qartë se tregimi me qartësinë dhe me koncizitetin e tij mund të përfshijë thelbin dhe esencën e jetës dhe të nxitë te ne admirimin më të madh. Dhe kështu në dukje vepra e vogël për nga fuqia e vet mund t’i kalojë edhe romanet më të mëdha, të ngritur deri në re, romane të mëdha të cilët gjatë kohës pashmangshëm zbehen, pa hetuar, kalojnë në bezdi të ëmbël dhe  harrohen”. Në tregim përshkruhet zakonisht vetëm një pjesë e shkurtër e jetës së personazhit. Subjekti në të është i thjeshtë dhe shtrihet në një kohë të shkurtër zakonisht me një ose pak personazhe.

Tregimi zanafillën e tij e ka në prozën tregimtare të folklorit dhe formën e tij të mirëfilltëë si lloj letrar e arriti në kohën e Rilindjes evropiane. Këtë lloj letrar e kanë lëvruar shkrimtarë të shquar të shekujve XIX dhe XX, si: Mopasani, Çehovi, M. Tueni, XH. Londoni, Lu Sin, M. Gorki etj. Edhe në letërsinë tonë ky lloj letrar filloi të lëvrohet në kohën e Rilindjes Kombëtare dhe si tregim i parë në letërsinë tonë konsiderohet “Gjahu i malësorëve” i K. Kristoforidhit. Më vonë numri i shkrimtarëve që do të shkruajnë tegime do të rritet. Këtu do të përmendim disa prej tyre: Migjeni, Dh. Shuteriqi, Sh. Musaraj, F. Gjata, Z. Sako, N. Prifti, I. Kadare, D. Agolli, T. Laço, A. Kondo, D. Shaplo, Dh. Xhuvani, H. Sulejmani, R. Kelmendi etj.

            Tregimi i shkurtër (ang. Short story, gjer. Kurzgeschichte) – është një nga format më të përpunuara të tregimit bashkëkohor. U krijua në Amerikë në shekullin XIX (krijues i tij konsiderohet Edgard Alan Poe), më vonë u përvetësua edhe në letërsinë angleze, gjermane, ruse dhe në letërsitë e tjera evropiane, kurse përfaqësuesit e tij më të mirë konsiderohen: Mark Tuen, Henri Xhejms, O. Henri, Ernest Heminguej, V. Fokner, Gogoli, Çehovi, Flober, Mopasan, Kafka dhe G. Ben. Në letërsinë bashkëkohore këtë e lëvrojnë të gjithë shkrimatarët, duke gjetur në tematikën dhe faturën e tij shprehjen më të mirë për shqetësimet dhe tendosjet nervore të njeriut modern.

Tregimi i shkurtër dallon nga novela, jo vetëm nga “shkurtësia” e tij sesa nga orientimi i tij i drejtpërdrejtë dhe intensiv në një çast fatal (të kobshëm) në jetën e njeriut. Derisa novela gradualisht ecën drejt kulmit të veprimit, i cili zgjidhet me poentën, tregimi i shkurtër që nga fillimi koncentrohet në çastin fatal në jetën e personazhit. Ky çast vjen befas dhe pashmangshëm. Njeriu është përplasur në një botë kaotike dhe të ashpër, në të cilën ndeshet në çdo çast me fakte të cilat brutalisht dhe depërtueshëm zbulojnë se sa është i pandihmë, i gjorë dhe i rrezikuar. “Frika”dhe “dëshpërimi” janë më së shpeshti pasojë e këtyre zbulimeve.

Faturën e tregimit të shkurtër e karakterizon orientimi në fund të tregimit nga fillimi i tij. Në atë “roman pesë minutësh”, siç e quajnë disa teoricienë tregimin e shkurtër, shkrimtari duhet ta koncentrojë shikimin e tij në tërë jetën e një njeriu dhe në të të gjejë atë ngjarje në të cilën si në vatër thyhet e tërë jeta e atij njeriu. Në këtë aspekt, tregimi i shkurtër, edhe më shumë se novela, synon në koncizitetin dhe tendosjen e veprimit dramatik.

Skica – është një tregim i shkurtër i një ngjarjeje, i një episodi ose personi që ndodh me të vërtetë, pa trillime të imagjinatës. Dallimi midis tregimit, tregimit të shkurtër, janë të vogla, thuajse dallime të të tilla s’ka në kuptimin teorik. Në pyetje është pak a shumë  zhvillimi i tyre në aspektin kompozicional. Në esencë të gjitha këto janë kategori të ngjeshura dhe të komponuara vijëdrejt dhe megjithatë si të tilla mund të kenë efekt të drejtpërdrejtë artistik.

Novela (lat. novus, frëngj. nouveau, nouvel, it. nuovorisi) – dallon nga tregimi nga ajo se për tematikë merr ndonjë ngjarje jo të rëndomtë, interesante, të mundshme ose të vërtetë dhe e zhvillon një konflikt të vetëm, gjegjësisht të orientuar drejt zgjidhjes së tij. Prej këndej ajo është e afërt me dramën, me veprimin e ngjeshur, me kolizionin dramatik, me dinamizmin dhe tensionin, prandaj është shumë më e përshtatshme për dramatizim sesa tregimi. Ndonëse forma novelistike ka ekzistuar që në antikitet në formën e historive aventuriere dhe dashurore me shumë peripeci, krijues i novelës konsiderohet shkrimtari italian Gjovani Bokaço, me përmbledhjen e tij të novelave me titull “Dekameroni”(shekulli XIV), kurse përfaqësues kryesorë të saj kanë qenë: Viland, Klajst, Grilparcer, Keler (te gjermanët), Merime, Stendal, Dode, Mopasan, P. Loti (te francezët), Pushkini, Gogoli, Turgenievi, Tolstoi dhe Çehov (te rusët) etj. Kjo formë letrare u lëvrua edhe në letërsinë shqipe. Novela kanë shkruar M. Grameno (“Varri i pagëzimit”, “Oxhaku”, “E puthura”), Z. Sako (“Bereqeti”, “Ditë të gëzuar”), F. Gjata (“Tana”), S. Spasse, H. Sulejmani, S. Imami, R. Kelmendi, T.Hatipi, A. Pashku etj.

Llojet  tjera  të  poezisë epike- ( miti, legjenda, përralla, përrallëza, fjalët e urta). 

Që nga kohërat e lashta njeriu në rrëfime dhe në të rrëfyer ka gjetur përgjigjen për shumë enigma të jetës dhe të botës. Forma më e vjetër e këtyre rrëfimeve ka qenë miti, të cilin e gjejmë në fillim te të gjitha kulturat njerëzore dhe i cili paraqet formën sinkretike të religjionit, filozofisë, poezisë dhe të njohjes shkencore. Në mit flitet mbi fuqitë kryesore të botës shpirtërore dhe shqisore, qiellin dhe tokën, të cilat personifikohen dhe antropomorfizohen si qenie hyjnore, mbi origjinën dhe veprat e së cilës japin shpjegime në formë të rrëfimit. Në mit shpjegohen dukuri të ndryshme natyrore (ndërrimi i ditës dhe i natës, i stinëve të vitit), ashtu sikudër që jepen edhe përgjigje në pyetjet kryesore të jetës së njeriut në tokë: mbi krijimin e botës dhe të njeriut, mbi raportet midis njerëzve, mbi pushtetin dhe fuqinë e hyjnive, heronjve dhe mbretërve etj. Sistemi i këtyre rrëfimeve e sajojnë mitologjinë e një populli ose e një rrethi të tërë kulturor (mitologjia greke dhe romake, e krishterë, nacionale), kurse motivet, veprimet dhe personazhet e këtyre miteve paraqesin një thesar të pashtershëm për krijimet artistike të të gjithë popujve dhe të të gjitha kohërave.

Të afërta me mitin janë legjendat (lat. ajo që duhet lexuar), në të cilat flitet mbi hyjnitë dhe shejtnorët, mbi heronjtë, zanat, djajtë, mbi çudirat dhe luftërat e besimtarëve kundër fuqive të pandershme, mbi krijimin e vendeve të ndryshme etj. Legjendat i ndeshim në folklorin e të gjith popujve. Nga heronjtë tanë legjenda të bukura janë krijuar mbi heroin tonë kombëtar, Skënderbeun, të cilat janë ruajtur sidomos tek arbëreshët e Italisë etj. Po kështu janë krijuar legjenda  mbi krijimin e ndonjë qyteti, fshati, etj. Saga (skand. e vj. saga – tregim) ka një prapavijë historike dhe është vështirë ta përkufizosh nga kronikat mesjetare p.sh. rrefimet mbi heroin kombëtar zvicëran, Vilhelm Telin etj.

Nga llojet e letërsisë popullore është edhe përralla,  e cila dallon nga legjenda dhe saga për karakterin e saj fantastik dhe heronjtë e saj të cilët kryejnë heroizma po ashtu në një botë fantastike. Ata kanë strukturën e tyre të njëjtë. Përrallat zakonisht fillojnë me fjalët: na ishte se ç’na ishte dhe përfundojnë me: as përrallë ju rrëfeva, po desha ju gënjeva etj. Rolin kryesor në përralla e luan heroi dhe ndihmësit e tij. Në to dallojmë elementin fantastik dhe real. Veprimi në to zhvillohet vijëdrejtë, pa kthesa të shumta dhe fillon menjëherë (in media res). Përfundimi i tyre zakonisht është i gëzueshëm. Përrallat mund të jenë: përralla mbi kafshët, përralla fantastike, përralla shoqërore, moralizuese, humoristike etj.

Përrallë za (lat. fabula – përrallë)-  është një lloj letrar që u krijuar që në kohët e lashta. Ajo krijohet edhe në vargje edhe në prozë. I përket llojit didaktik-moralizues të poezisë epike, në të cilën kafshët ose sendet alegorikisht paraqesin tipat e veçantë të njerëzve si, p.sh.: dhelpra- njeriun dinak, ujku – gjakpirësin, gomarri – të marrin etj. Kanë karakter figurativ dhe shpesh përfundojnë me një porosi morale, të cilat shpesh kanë formën e fjalëve të urta (proverbave). Fabulisti francez, La  Fonteni, e ka përkufizuar si “një komedi në njëqind akte të ndryshme, skena e të cilave është gjithësia”. Fabula kanë shkruar: Ezopi, Fedri, La Fonteni, Krillovi, Lesingu, ndërsa te shqiptarët Santori, Negovani, Naimi, Çajupi etj.

Fjalët e urta (lat. proverbium apo fjalë e urtë) – janë krijimi të shkutra me karakter didaktik, përmes së cilave shprehet mendjemprehtësia dhe urtia e krijuesit. Ato janë të shkurtra me një formë të mbyllur shpesh ritmikisht të stilizuara me rimë të brendshme. Përmes tyre shprehen mendime dhe gjykime për çështjet e ndryshme jetësore. Ato në popull shpesh quhen fjalë të moçme ose fjalë ari:” Po s’punove në të ri, do të vuash në pleqëri”, “Puna të jep shëndet” etj. Të ngjashme me fjalët e urta janë edhe gjëegjëzat të cilat në popull ndryshe quhen kashelashë etj. Këto shquhen për koncizitetin e tyre. Në to parashtrohet ndonjë pyetje e cila kërkon përgjigje: “Këmbët në baltë, kokën në arë” – (kalliri i grurit), “ Mulliri bluan, dëllinja luan (goja dhe mustaqet),  “Asht nji kullë e bardhe, pa dritare e pa shkallë” (veza), “Një patë qafëgjatë, duke ikur bën shamatë “(aeroplani). Në fund të theksojmë se disa studiues këto lloje të shkurtra epike për të cilat folëm i vendosin në lirikë.

LETËRSIA DRAMATURGIKE

Drama – është gjini letrare e cila vetëm në skenë e gjen mishërimin e saj të plotë. Prej këndej veçori themelore e saj është se ajo kushtëzohet nga shfaqja teatrore. Ajo nuk mund të shpjegohet e veçuar nga realizimi i saj skenik.

Nyjën kryesore dramatike e përmban konflikti dramatik. Konflikti është veçori qenësore e veprave dramatike, pa konflikt dramatik nuk do të kishim dramë. Konflikti shpie deri te tensionimi i forcave të kundërta, deri te aksioni dhe reaksioni i forcave kundërshtare, me çka veprimi dramatik zhvillohet me një dinamizëm që ecën drejt zgjidhjes së tij. Kundërthëniet që paraqiten në dramë mund të jenë kundërthënie shoqërore, duke filluar nga konfliktet e brendshme të individit, (Fausti i Gëtes), ose konflikt moral (Antigona e Sofokliut), lufta e heroit kundër forcave të jashtme ose e mishërimit të tij në një grup individësh ose të një individi (Cubat e Shilerit) deri te konfliktet e mëdha shoqërore (Armiqtë e M.Gorkit) etj.

Dramën e kanë shkruar thuajse të gjithë popujt, andaj është e pamundur që ajo të vendoset në një vend ose një popull. Ajo është krijuar te të gjithë popujt dhe në të gjitha vendet, varësisht nga kushtet shoqërore-kulturore të akëcilit popull apo vend. Meqë veprat dramatike shfaqen në skenat teatrore ato shumë lehtë përhapen nga një vend në tjetrin, nga një popull te tjetri dhe ndikimet lehtë barten prej një vendi në tjetrin, prej një populli te tjetri, pranohen ndikimet, gërshetohen mesveti etj.

Fillimet e dramës i gjejmë në letërsinë klasike greke. Rrënjët e saj ajo i ka në këngët ceremoniale religjioze, në ditirambet dialogjike kushtuar Dionisit, hyut të vegjtacionit, verës dhe gëzimeve jetësore. Këngët i këndonte kori (gr. khoros, grup aktorësh të cilët luanin rreth viktimës dhe këndonin këngë). Me kohë këngët korale morën karakter dialogjik: prijësi i korit, korifeu, ia fillonte këngës, kurse kori i përgjigjej poashtu me këngë. Krijuesi i tragjedisë greke, Tespisi, i cili veprën e parë të këtij lloji e ka shfaqur në vitin 534 p.e.s., veç korifeut ka paraqitur edhe një aktor; aktorin e dytë e futi Eskili, kurse të tretin Sofoliu dhe kështu ata krijuan në skenë situata të plota dramatike. S’ka dyshim se kulti mbi hyun Dioniz dhe kremteve dioniziane kanë mundur ta nxisin krijimtarinë dramatike në Greqi, e në veçanti të tragjedisë dhe komedisë.

Në kohën kur u shfaq tragjedia s’kishte teatër dhe skenare dhe kur u ndërtua teatri ma pllaka guriamfiteatriskena s’kishte perde dhe kulisa (fr. coulissenjë nga dekorimet (si mur) e vendosur në anët e skenës) dhe drama shfaqej “nën qiellin e kthjellët”, dmth. në fushë të hapur. Në njërën dhe tjetrën anë të skenës vendoseshin dhoma të vogla – skena – të cilat u shërbenin aktorëve për t’u veshur dhe për t’u maskuar, kurse skenën më tej e paraqiste pllaka e gurit të murosur. Skena e përgatitur kështu i imponoi letërsisë dramatike ligjet të cilat më vonë u njohën me emrin tri njësit dramatike: njësia e vendit, e kohës dhe e veprimit.

Në kohën antike dramat shfaqeshin në formë të garave midis shkrimtarëve dhe shfaqja ka mundur të zgjatë prej dymbëdhjetë deri në tetëmbëdhjetë orë, madje edhe njëzet e katër orë. Nëse këtë kohë s’ka mundur ta mbulojë një dramë, janë shfaqur dy-tri drama njëra pas tjetrës, të cilat kishin një temë të përbashkët. Dramat e këtilla quheshin triologji. Ndodhte shpesh që pas triologjisë e cila përfshinte ngjarje të rënda tragjike, në fund të shfaqej edhe një lojë gazmore. Kështu u krijua tetralogjia (gr. tetrakatër + lógosfjalë, të folur = katër vepra letrare të lidhura nga aspekti ideor të cilat formojnë një tërësi). Në tërë këtë është dashur të ruhej njësia e kohës. Në skenë s’ka mundur të bëhej asnjë ndryshim i kulisave dhe i dekoreve, sepse kjo nuk ekzistonte. Kështu, fitohej përshtypja se veprimi në jetë, respektivisht në shoqëri, ndodhte në rrjedhën e pandërprerë të kohës vetëm aq sa zgjaste edhe shfaqja në skenë. Veprimi në skenë duhej të zhvillohej ashtu që të gjitha hollësitë në dramë të ndodhin në një vend. S’ishte e mundur që disa ngjarje që e përbënin tërësinë dramatike të shfaqjes të ndodhnin në rrugë, të tjerat në fushë ose në vende të largëta, por synohej që veprimi i tërërsishëm dramatik  të ndodhte për një çast – në një lokal të madh të pallatit, në paratempull etj. Kështu përmbushej njësi e vendit. Ndërkaq, njësia e veprimit, është ligj themelor në krijimin e veprve letrare, kurse në dramë duhet të realizohet parimi i tillë, sepse në këtë lloj të veprave letrare më së shumti i nështrohen personazhit kryesor ose heroit të dramës dhe çdo gjë që ndodh në të. Ngjarjet sporadike, episodet, skenat dhe situatat, duhet të lidhen dhe të orientohen drejt asaj ngjarjeje e cila paraqet qendrën ose linjën kryesore në rrjedhën dramtike. Personazhet vendosen poashtu në raport me heroin kryesor dhe me aksionet e tyre drejtohen tek ai, sepse çdo gjë që ndërmarrin përqëndrohet për a kundër qëllimeve të bartësit të veprimit. Pa njësinë e veprimit s’do të mund të realizohej ideja e shkrimtarit. Pa njësinë e veprimit s’mund të ketë vepër dramatike dhe përgjithësisht vepër letrare.

Kur u përsos skena, e pajisur me kulisa, dekore e perde, u krijuan mundësi më të mëdha që me anë të mjeteve teknike të përsoset shfaqja e veprave dramatike ku përfshihen ngjarje nga mjedise të largëta gjeografike, pra, vende të ndryshme dhe largësi më të mëdha kohore. Atëherë u lanë njësitë e kohës dhe të vendit, dhe mbeti njësia e veprimit si ligjshmëri e pashmangshme në krijimtarinë letrare në përgjithësi. Një thyerje të tillë në zhvillimin e teatrit në braktisjen e njësisë së kohës dhe të vendit, mendohet se e ka bërë Shekspiri në fund të shekullit XVI dhe në fillim të shekullit XVII, sepse ai gjithsesi i pari e futi perden në skenë.

Drama dallon nga të gjitha gjinitë dhe llojet letrare ngae ajo s’është vetëm art letrar, por edhe art teatror. Ajo është lloj i veprave letrare, sepse në të jepet teksti letrar, tekst i cili duhet të paraqitet, të shfaqet në skenë, dhe paraqitja e veprimit në skenë del nga sfera e artit letrar dhe përfshihet në artin teatror i cili ka ligjet e veta të veçanta sipas të cilave zhvillohet. Paraqitja e veprimit lidhet me një varg problemesh në fushën e teorisë teatrore, në fushën e aktrimit dhe të gjitha mjetet e tjera teknike-shprehëse: skenografinë ( gr. skēné – skena, dhe gráphō – vizatoj, pituroj) dmth. arti i përgatitjes së hapësirës në të cilën do të luhet drama),  ndriçimin (ndezja dhe shuarja e llampës, lindja e diellit, e hënës etj.), muzikën (vetëtima, zhurma e shiut, ziles, krisma e armëve etj.), kostumet (veshja me të cilën do të paraqiten aktorët), rekuizitet ( sndet në skenë me të cilat shërbehen aktorët me rastin e paraqitjes) etj.

Shfaqja tearore shfaqet para shikuesve, publikut, me një qëllim të caktuar, sepse nuk mund të jetë shfaqje ajo që nuk paraqitet për ndonjë qëllim të caktuar. Shfaqje teatrore mund të jetë vetëm ajo shfaqje e cila realizohet në bazë të ndonji teksti letrar. Andaj me rëndësi është edhe procesi i i transfomimit të tekstit letrar në shfaqje, ku rol të rëndësishëm luan regjisori (fr. régisseur – regjisor, organizatori i vënies në skenë i shfaqjes teatrore ose kinematografike), i cili vendos se ç’role do t’u përcaktojë aktorëve të veçantë, në ç’mënyrë do të paraqitet veprimi, dhe si do të realizohet të folurit e gjallë në mbështetje të tekstit të shkruar. Në njëfarë dore regjisori është edhe interpret i veprës dramatike, ashtu që midis shfaqjes teatrore dhe veprës, në pajtim me veprimin e regjisorit, mund të ketë dallime të dukshme.

Rol të rëndësishëm në realizimin e tekstit në skenë ka edhe aktori, detyra e të cilit është ta interpretojë personazhin në pajtim me atë se ç’kërkon prej tij vetë teksti dhe regjisori, por në transformimin e tekstit të shkruar në të folurit të gjallë, në veprimet të cilat janë të nevojshme që tërë personalitetin e tij ta vërë në shërbim të prezantimit të personazhit që e luan, nuk duhet lënë anash përpjekjet krijues personale të aktorit. Faktor me rëndësi në shfaqjen teatrore luan edhe publiku, sepse nëse shfaqja teatrore nuk komunikon me publikun atëherë ajo nuk mund të arijë efektin që duhet ta ketë. Kur ai vë kontakt me aktorët si bartës të porosive të caktuara artistike, shfaqja teatrore e plotëson në tërësi rolin e saj si mënyrë e pazëvenësueshme e komunikimit artistik midis tij dhe dhe publikut. “Drama në skenë gjen mishërimin e saj si partitura në ekzekutimin muzikor” (G. Vilpert). Ekziston dallimi midis shfaqjes dramatike dhe ceremonisë ose ritualit (lat. ritus, ceremoni) sepse rituali nuk njeh shikues, gjegjsisht publikun, por vetëm pjesëmarrësit aktivë dhe pasivë, kurse shfaqja teatrore, ndërkaq, kërkon aktorë, një hapësirë ku do të luhet loja, respektivisht ajo që do shfaqet dhe publikun i cili e përcjell shfaqjen. Dramaturgu, në krahasim me romancierin, gjendet në një pozitë më delikate sepse është i kufizuar me hapësirën në zhvillimi e veprimt dramatik dhe shumë mundësive të tjera – rrëfimtare. Ai mund t’i përfshijë vetëm ato ngjarje të cilat mund të paraqiten në skenë dhe, si shkrimtar, asgjë s’tregon në emrin e vet, sepse në vend të tij flasin heronjtë e tij. Në dramë s’ka përshkrime të natyrës dhe të mjedisit, s’ka tablo të gjëra mbi ambientet e ndryshme ku ndodhin veprimet dhe e gjithë kjo duhet të përfshihet dhe sqarohet me dekorimin në skenë, psikologjinë dhe sjelljen e personazheve. Teksti i veprës dramtike përbëhet prej dy pjesësh: tekstit dramatik, të cilin aktorët ia kumtojnë publikut dhe, tekstit që i kushtohet rgjisorit dhe aktorëve. Ky tekst quhet didaskali, që luan rol ndihmës për aktorët dhe regjisorët.


STRUKTURA E TEKSTI DRAMATIK

I gjithë veprimi në dramë zhvillohet përmes dialogëve dhe monologëve. Dialogët (gr. diálogos – bisedë), janë forma më e përshtatshme për t’u realizuar situatat e tilla dramatike, përmes të cilave personazhet shprehin qëndrimet e tyre. Dialogët duhet të jenë të gjallë, të tendosur ashtu që kundërthëniet në qëndrimet e personazheve të thellohen deri në zgjidhjen e problemeve të parashtruara në dramë. Ekziston dallimi midis dialogut dramatik dhe dialogut tregimtar. Dialogu tregimtar rrjedh qetë dhe vijëdrejt dhe shërben për ndërprerjen e monotonisë në paraqitjen e përmbajtjes dhe në formë të rrëfimit ta orientojë vëmendjen e lexuesit edhe në hollësi të dorës së dytë. Dialogu dramatik gjithsesi është zhvilluar nga dialogu tregimtar, duke u liruar nga përcjellëst tregimtarë: tha, erdhi, i ndërhyri në fjalë etj. Dialogu dramatik është më i gjallë dhe më i drejpërdrejtë, sepse nga skena dëgjohet të folurit e vërtetë e personazheve. Së fundi, dialogu dramatik është mënyra më e përshtatshme për vënien në lëvizje të veprimit dramatik dhe për mbajtjen e tempit të aksionit ndë dramë i cili gjithherë duhet të jetë i tendosur dhe dinamik. Të folurit e shkurtër të bashkëbiseduesve, nga i cili është sajuar dialogu, quhet replikë.

Veç dialogut, në dramë përdoret edhe monologu (gr. mónos – vetë, një, dhe lógos – fjalë), përmes të cilit personazhi i dramës shpreh qëndrimet, dispunimet, qëllimet e veta. Monologët shërbejnë për rrëfime personale, për meditime të brendshme dhe për komunikimin e ndonjë ngjarjeje e cila është zhvilluar jashtë “hapësirës dramatike”. Për dramaturgët monologët janë mjete shumë të përshtatshme përmes të cilëve personazhet shprehin ndjenjat e veta duke mos u kuptuar nga të tjerët, dmth. që “të tjerët mos ta dëgjojnë”.

Monologu i brendshëm në letërsinë tregimtare – në roman dhe tregim – është një procedim stilistik mjaft i përhapur me të cilin “përcillet rrjedha e vetëdijes” së personazheve më të rëndësishme në vepër. Lexuesi shpesh s’është në gjendje që t’i sqarojë vetes se disa pjesë, fragmente dhe digresione në roman i shqipton në vetvete heroi i veprës ose shkrimtari, sepse këto janë çaste të përjetimve dhe të meditimeve të nënvetëdijshme…

Drama antike, e shfaqur në hapësirë të hapur, nuk ka mundur të ndahet në tërësi kohore ose në disa pjesë të tjera në tërësi më të vogla. Para fillimit të shfaqjes, udhëheqësi i korit, korifeu, u komunikonte shikuesve se ç’do të paraqitet në dramë dhe ku është zhvilluar “në të vërtetë” ngjarja. Kjo pjesë e dramës është quajtur prolog (gr. prologos , pro – përpara dhe logos – fjalë). Fundi i dramës, ku prapë janë dhënë shpjegime se ç’ka ndodhur në dramë, është quajtur epilog (gr.epilogos, nga epi – mbas dhe logos – fjalë). Në fillim të çdo vepre dramatike gjendet një pjesë e tekstit të cilin nuk e shqiptojnë as aktorët, dhe i cili nuk i dedikohet vetëm regjisorit dhe aktorëve, por edhe publikut. Kjo pjesë e tekstit dramatik quhet lista teatrore ose afishe, në të cilën shënohen emrat e aktorëve që inteprtojnë personazhet e dramës, emri i regjisorit dhe i skenografit, shpesh edhe emrat e pjesëmarrësve të tjerë në përgatitjen e shfaqjes teatrore (kostumografit etj.).

Të folurit në skenë e pëcjell mimika, dmth. loja e caktuar me muskujt në fytyrë, e cila është në harmoni me përmbajtjen emocionale e asaj që flitet. Mimikën e përcjellin gjestet, dmth. lëvizjet e duarve, kokës, të trupit të tërë.

Me përdorimin e perdes dhe me heqjen e njësisë së vendit dhe kohës, vepra dramatike filloi të ndahet në disa tërësi më të mëdha, të cilat u quajtën akte. Ekzistojnë drama me një e dy akte, kurse dramë e plotë konsiderohet pjesa prej tri e deri në pesë dhe gjashtë akte. Akti është pjesë e veprimit i cili zgjat nga ngritja e deri te mbyllja e perdes. Meqë aktet janë tërësi të veçanta, ato sërish duhet të jenë të lidhura fortësisht midis tyre, sepse veprimi i aktit pasues organikisht është vazhdim i aktit paraprak. Midis akteve ekziston  pushimi i domosdoshëm ose pauza, jo vetëm për çlodhjen e shikuesve, por edhe për shkak të mashtrimit për të krijuar përshtypjen mbi largësinë kohore midis ngjarjeve. Akti mund të ndahet në skena, dukje ose pamje – këto janë sinonime të të njëjtit  nocion: çdo ndryshim i personazhit në skenë – ikja e njërit ose dalja (shfaqja) e tjetrit – quhet pamje ose skenë. Këtu duhet dalluar tablon si pjesë më e madhe aktit. Disa skena ose pamje mund të përbëjnë një episod më të madh në një akt dhe episodi i tillë quhet tablo. Ekzistojnë drama të cilat, në vend të akteve, janë tablo të përthyera.

HISTORIK I DRAMËS

Drama në kuptimin e ngushtë për nga origjina (zanafilla) është lloj i ri i gjinisë dramatike. Shfaqet në shoqërinë e zhvilluar qytetare të cilën e preokupojnë probleme të shumta sociale. Tematika e saj është e larmishme, sepse depërton në të gjitha raportet shoqërore dhe klasore. Në të shtrohen për t’u zgjidhur probleme të shumta të ekzistencës së njeriut në shoqëri, shqetësimin e tij për shkak të kundërthënieve dhe absurditeteve jetësore, bëhen objekt i shpeshtë i dramës. Në dramë nuk ka patetikë tragjike të heronjve të idealizuar, por ka vuajtje të mëdha dhe luftë të vetëdijshme të personazheve reale për zgjidhjen e çështjeve qenësore të jetës. Edhe në aspektin tematik drama i afrohet tematikës shoqërore dhe psikologjike të romaneve dhe të tregimeve, duke e paraqitur luftën morale të njeriut (e mira dhe e keqja, vetëdija dhe poshtërsia, nderi dhe respekti, ambicia fisnike dhe karrierizmi etj.). Zgjidhjet e saj shpesh kanë karakter tragjik, nga kjo drama më tepër i afrohet tragjedisë sesa komedisë. Por, për dallim nga tragjedia, drama nuk e lë njeriun në besimin se e keqja është e pashmangshme dhe e pandashme nga natyra e njeriut, por ka karakter aktiv se të keqes duhet kundërvënë dhe se është e mundur të mposhtet. Në dramat moderne tensioni dhe dinamizmi dramatik arrin jo aq me paraqitjen e kundërthënieve në shoqëri, sa me paraqitjen dhe ndarjen e brendshme të personazhit. Veprimi dramatik në to është statik: jashtë nuk ndodh asgjë, por kolizionet e brendshme të personazheve janë mjaft të thella dhe të fuqishme. Prej këndej duket se veprimi nuk lëviz (antidrama), por psikologjikisht përgatiten goditje të tmerrshme dhe zgjidhje tragjike (dramat e Semjuel Beketit).

Arti dramatik kulmin e tij e arriti në kohën e renesansës me shfaqjen e dramaturgut të madh anglez, William Shakespear-it (1564-1616), dramat e të cilit u shkruan në vargje dhe në prozë, në të cilat numri i personazheve parimisht është i pakufizuar, ndërsa në situatat dramatike shpesh, krahas elementeve tragjike, futen edhe elemente komike, kurse shquhen për kompozicionin e tyre të lirë me çka edhe dallojnë nga dramat antike greke. Përveç Shekspirit kontribut në zhvillimin e dramës evropiane dhanë edhe dramaturgët spanjollë: Lope de Vega (1592-1635), Tirso de Molina (1571-1648) dhe Calderon de la Barca (1600-1681), të cilët me një lehtësi të veçantë i thurnin dramat e tyre, të cilat shquheshin për dialogët dhe monologët e tyre. Një tip i veçantë i dramës u zhvillua në kohën e klasicizmit francez, sipas të cilit imitoheshin dramat antike gjë që solli deri te lindja e një teorie të re sipas së cilës dramat duhet të shkruhen sipas rregullave të caktuara, para së gjithash këto rregulla vlenin për hartimin e tragjedisë, e cila çmohet më së shumti si lloj letrar. Ajo, pra, tragjedia duhet të shkruhet në vargje, stili i saj duhet të jetë i lartë, krakteret fisnike, kurse kompozicioni të zhvillohet në pesë akte. Veç kësaj kërkohej respektimi i tri njësive dramaturgjike i unitetit të veprimit, i vendit dhe i kohës. Dramaturgët (tragjedianët) më të mëdhenj francezë të kësaj kohe janë Pierre Corneille (16006-1684) dhe Jean Racine (1639-1699), kurse komediografi më i madh i kësaj kohe ishte Moliėre (1622-1673), veprat e të cilit edhe sot janë modele të disa tipeve të komedisë zakonore dhe të karakterit. Drama klasiçite franceze në përgjithësi është dramë racionale, sepse kërkon qartësinë e ideve të ekspozuara dhe të motiveve rreptësisht të arsyeshme. Ajo është edhe didaktike, sepse dëshiron ta mësojë shikuesin repektivisht dëgjuesin dhe në njëfarë mase është edhe moralizuese, sepse dënon të keqen dhe veset dhe lavdëron virtytin dhe fitoren e detyrës ndaj pasionit.

Në kohën e romantizmit krijuesit i kundërvihen ashpër racionalizmit dhe normave të ngurosura të dramës klasiçite dhe prioritet i japin ndjeshmërisë, kërkesës për natyrshmëri dhe nevojës që në skenë të tregohet “jeta e vërtetë”. Mirëpo ideja e tyre “realiste” në skenë, në veprat e tyre nuk gjeti shprehjen e vërtetë, duke u shndërruar në sentimentalizëm dhe në retorikën e theksuar në paraqitjen e pasioneve. Parulla e tyre e natyrshmërisë dhe e së vëtetës, vetëm në shekullin e nëntëmbështjetë përjeton realizimin e saj në dramën natyraliste, para së gjithash në veprat e Henrik Ibsenit (1828-1906) dhe të Gerhart Hauptmannit (1862-1946). Nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe në fillim të shekullit njëzet, krahas natyralizmit shfaqet dëshira për ripërtëritjen e dramës romantike, (p.sh. Edmond Rostand, 1868-1918), teatri psikologjik, respektivisht, teatri lirik i Antaon Pavloviç Çehovit (1860-1904), teatri simbolist (Maurice Maeterlinck, 1682-1949), teatri ekspresionist (Bertold Breht,1898-1956) dhe drejtime të tjera stilistike. Dramaturgu italian Luigi Pirandello (1867-1936, realizon një varg veprimesh të reja dramturgjike. Konfliktet dramatike në dramat e tij mbështeten në relativiten e së vërtetës, mbë pamundësinë e dallimit të realitetit dhe iluzionit, andaj personazhet janë në moskuptimin e përhershëm dhe në konflikt me jetën e drejtpërdrejtë shoqërore. Kjo është me rëndësi sepse në teatrin e kohës sonë ekzistojnë tendenca të theksuara për rrënimin e strukturës së qëndrueshme dramatike dhe përpjekja për krijimin e dramave të tilla të cilat radikalisht i kundërvihen  linjës kryesore të traditës së dramës evropiane e cila vjen nga tragjedia dhe komedia antike. Kështu p.sh. Eugėne Ionesco (Jonesko) dhe Smuel Beckett (Beket) në kuadër të të ashtuquajturit antiteatër, përpiqen t’i thejnë të gjitha konvencat e letërsisë dramatike, duke shprehur tretjen, vetminë, ankthin dhe frikën e njeriut modern të formësuar me mjete të cilat përndryshe drama evropiane rrallë i përdor (p.sh. zhillimin jologjik të veprimit, jolidhshmërinë e fjalëve dhe veprimeve të personazheve, mungesën e aksionit, jokonzistencën e karaktereve.). Jonesko plotësisht e then gjuhën dramatike tradicionale në dialogun dramatik dhe në situatat dramatike, kurse në skenë sjell lojën inkoherente me fjalë dhe zhvillon raporte të palidhura dhe jologjike dramatike. Perosnazhet e tij në shmëçka janë marioneta, veprimet janë të automatizuara dhe në kuadrin jetësor groteske. Dramat e Beckettit përpunojnë vetminë dhe humbjen e njeriut modern në civilizimin bashkëkohor dhe janë të njomura nga pikëpamjet e parrugëdalje dhe pesimiste në kuptimin e jetës. Në dramat e këtyre dy dramaturgëve shumë pak ka mbetur nga faktura e dramës së hershme. Prandaj shpesh flitet – për shkak të dundërvënies së dramës së mëhershme – mbi antidramën dmth. mbi një formë letrare e cila s’është më dramë; natyrisht në kuptimin e moçëm tradicional. Një variantë të dramës ka shkruar dramaturgu gjerman Bertolt Brecht (1898-1956) në dramat e tij p.sh. “Nëna kurajë dhe fëmijët e saj”, etj. Fabulën dramatike Brehti e zhvillon në një varg pamjesh dhe skenash, në veprimin dramatik fut pika dhe këngë si komentare dhe plotësime, dhe shërbehet me projektimin e përmbajtjes së veprimit para shfaqjes dramatike. Aktorët e Brehtit nuk njëjtësohen me personazhet e veprës, por ndahen nga roli si interpretë, sepse ata nuk familjarizohen, por objektivisht, kritikisht shpjegojnë. Prandaj dramaturgjia e tij quhet epike, kurse veprimet skenike epike, dmth. teatër epik, sepse në kuadrin strukturor të dramës futin veprime epike, narrative.

Letërsia dramatike dhe i gjithë arti teatror kanë pasur një zhvillim të ndërlikuar dhe të bujshëm. E lidhur drejtpërdrejt me jetën, rolin dhe funksionin në shoqëri, ajo, me tekst dhe aktrim, shpjegonte rrugën e fatit njerëzor dhe kërkonte pastaj në konfliktet dhe problemet sociale. Që nga shfaqja e dramës romantike, kur bëhen përpjekje për shmangien e parimeve klasiçite në dramë, pastaj përmes natyralizmit, simbolizmit dhe ekspresionizmit deri në kohën e re, janë shfaqur një numër i madh shkollash dhe drejtimesh, me qëllim të gjenden teknika dhe forma gjegjëse, me të cilat do të paraqitet jeta e komplikuar në botën bashkëkohore.

LLOJET E DRAMËS

 

Dy janë format më të njohura dhe më të hershme të dramës të njohura që nga antikiteti e deri më sot. Ato janë: tragjedia dhe komedia. Në tragjedi trajtohen veprime serioze, kurse në komedi veprime qesharake.

Tragjedia është vepër e tillë dramatike në të cilën personazhi kryesor, duke luftuar për idealet dhe qëllimet e tij të larta shoqërore, bie në luftë dhe humbja e tij shkakton, sipas Aristotelit, teoricienit të parë të tragjedisë, “ndenjën e frikës dhe të mëshirësduke bërë spastrimin e ndjenjave të shikuesve, e cila quhet katarzë (gr. kátharsis sipas kathaírō – pastroj). Heroi i tragjedisë shquhet për karakterin dhe vullnetin e tij të fortë, për këmbëngulësinë në bindjet e veta dhe vendosshmërinë në luftën e tij  të pakompromis kundër forcave kundërshtare. Si bartës i drejtësisë dhe i virtyteve të larta njerëzore ai është mishërim i aspiratave të popullit duke qenë gjinjë në konflikt me forcat e errëta shoqërrore. Vdekja e tij shkaktohet nga i ashtuquajturi faj tragjik, të shkaktuar në momentin e hutisë, mashtrimit dhe gënjeshtrës nga personazhet e tjera ose nga ndonjë mosmarrëveshje. Fundi tragjik është çmimi i fundit të cilin ai e paguan me jetë. Tragjedia pati ndikim të madh te masat popullore për ralizimin e lrisë, drejtësisë etj., për çka flijohen individët duke mbrojtur ligjet e pashkruara, të cilat janë shprehje e vullnetit të hyjnive, duke iu kundërvënë ligjeve të shkruara të cilët ua imponojnë arrogantët dhe sundimtarët e vrazhdë, uzurpatorët ose tiranët. Në këtë luftë derdhet gjak dhe vdesin individët të cilët, me vdekjen e tyre, shkaktojnë ndjenjën e frikës dhe të tmerrit. Por jo të gjitha vdekjet shkaktojnë ndjenjën e njëjtë: vdekja e personave negativë shpesh sjell deri te fitorja në skenë, kurse vdekja e heronjve pozitivë, iedalë, shkakton pikëllim te shikuesit (kështu, p.sh. te “Hamleti” çasti tragjik është mbështetur në fatin e Ofelisë dhe në vdekjen e Hamletit dhe Laertit, ku shikuesit përjetojnë dhembje dhe mëshirë, kurse në vdekjen e xhaxhait të Hamletit dhe në vdekjen e nënës e cila pi gotën me verë të helmuar dedikuar Hamletit ose Laertit, shfaqet një lloj lehtësimi te shikuesit dhe ndjenja e dënimit të drejtë si dëmshpërblim për tragjedinë e shkaktuar). Tragjikë janë ata persona  të cilët vdesin në skenë duke u sakrifikuar për qëllime morale dhe ideale të larta.

Tragjedia lulëzimin më të madh e përjetoi në kulturën antike greke në shekullin V p.e.s. Sipas mendimit të Aristotelit, ajo lindi nga ceremonitë kushtuar hyut Dionis ashtu që korifeu në këngët korale ndahej nga kori dhe recitonte vargje të pavarura dhe zhvillonte bisedë me korin. Emërtimi tragjedi vjen nga fjala greke trágos, që do të thotë cjap dhe ōdé, këngë, nga këndej me siguri në atë kohë anëtarët e korit mbështilleshin me lëkurën e cjapit, duke i prezantuar përcjellësit mitikë të Dionisit. Sipas gojëdhënës greke themlues i tragjedisë konsiderohet Tespisi, kurse tragjedianët më të mëdhenj grekë janë: Eskili (525-456) i cili ka shkruar rreth 90 tragjedi, nga të cilat janë ruajtur të plota: “Lutëset”,”Persët”,“Të shtatë kundër Tebës”,” Agamemnoni”,”Koeforet”,”Eumenidet” që janë pjesë përbërëse të trologjisë “Orestia”. Eskili bëri shumë për përparimin e skenografisë, luajti si aktor, pastaj si regjisor, mësues i korit dhe i valles, i shkurtoi këngët e vjetra korale, futi aktorin e dytë kurse nga Sofokliu mori aktorin e tretë. Sofokliu (496-406) në gjininë e tragjedisë ka qenë shumë më prodhimtar se Eskili. Sipas dëshmive të autorëve antikë, ai ka shkruar rreth 123 tragjedi, nga të cilat kanë mbetur të plota, si drama satirike “Ihneutët (“Kërkuesit e gjurmëve”). Nga 115 veprat e tij, nga të cilat njihen vetëm titujt, kanë mbetur diçka më tepër se një mijë fragmente. Nga Sofokliu njihen këto tragjedi: “Edipi në Kolonë”,”Elektra”,”Trahiniet”,”Ajaksi”,”Antigona”, “Edipi mbret”. Të gjitha subjektet e tragjedive dhe të dramave satirike, Sofokliu i merrte nga mitologjia dhe legjendat e ndryshme. Burim i pashtershëm, si për shkrimtarët e tjerë, ashtu edhe për Sofokliun, kanë qenë poemat e Homerit. Sofokliu futi aktorin e tretë dhe me këtë tragjedia greke mori formën e saj përfundimtare, zmadhoi numrin e njerëzve në kor prej 12 në 15, por e zvogëloi rëndësinë e mëparshme të tij në ekzekutimin e tragjedisë: kori te Sofokliu nuk merr pjesë drejpëdrejt në veprim, por luan rolin e vëzhguesit pasiv dhe të përcjellësit të veprimit, pa ndikim të madh në . Krijoi tema të rëndësishme dramatike dhe figura monumentale dramatike (Edipi, Antigona, Jokasta, Klitemnestra), të cilat do t’i përpunojnë më vonë dramaturgët e mëvonshëm. Filozofi grek Aristoteli në “Poetikëne tij shkruan: Sofokliu p.sh. thoshte se ay i paraqiste njerëzit si duhet të ishin, ndërsa Euripidi i paraqiste ashtu si ishin” (Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtinë, 1968, f. 96). Tragjedian i madh grek ka qenë edhe Euripidi (485-406). Nga veprat e tij kanë mbetur 18 dhe disa fragmente. Ndër tragjeditë e tij përmenden: “Medeja”, “Elektra”, “Hekuba”, Ifigjenia në Tauridë” etj. Euripidi ka qenë shumë i larmishëm në përdorimin e mjeteve skenike: futi prologët të cilët shikuesve para dëgjimit dhe shikimit të tragjedisë u shpjegonin veprimin e tragjedisë, pastaj futi monoditë dhe duetet (nërfutje të kënduara), e theksonte mjaft muzikën me çka konsierohet si nismëtar i melodramës. Si shihet tragjedia e vjetër greke kishte karakter ceremonial. Tematika e saj është marrë nga mitet, kurse në shfaqje kori ka luajtur rol shumë të rëndësishëm. Rolet i luanin aktorët të cilët mbanin maska. Pjesët kryesore të tragjedisë sipas Aristotelit ishin: prologu (gr.prólogos – fjalë, të folur në fillim, parathënie), pastaj episodi (gr. epeisódion, hyrja e aktorëve kah kori) që shënonte pjesën dialogjike midis këngëve korale, stasimën (gr.stásimon, këngë që këndohet duke qëndruar në këmbë) dmth. këngë korale midis pjesëve dialogjike dhe eksodën (gr. éksodos- dalje) është pjesa e plotë e tragjedisë, pas së cilës s’ka më këngë korale, pra, eksoda paraqet këngën dalëse në fund të tragjedisë. (Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtinë, 1968, f.52). Dialogët në tragjedi recitoheshin, kurse këngët këndoheshin në përcjellje të valles dhe muzikës të cilën e komunikonte vetë poeti. Me kalimin e kohës tragjedia e humbi karakterin ceremonial, roli i korit është më i vogël ose s’ekziton fare, kompozicioni i saj është më i lirë, kurse tematikën mitike e zëvendëson tematika historike ose tematika e kundëthënieve aktuale shoqërore. Po sipas Aristoteli tragjedia përbëhet prej gjashtë elementeve: fabulës, karaktereve, mendimit, skenës, të folurit dhe melopesë (muzikës).    

      

Komedia – si edhe tragjedia është një lloj i dramës e cila u zhvillua nga ceremonitë popullore. Këtë e dëshmon edhe vetë fjala kōmōdía e cila u krijua nga fjala kômos që do të thotë procesion i gëzueshëm dhe fjala ōdé këngë. Edhe komedia lindi dhe u zhvillua në Greqinë e lashtë. Origjina e saj është në shfaqjet e gëzueshme popullore që përcillnin me këngë e valle proçesionet për nder të hyut të verës e të gëzimit, Dionisit ose Bakut. Lulëzimin e saj më të madh e arriti në Athinë. Komediografi më i njohur ka qenë Aristofani (445-385), komediograf grek nga Athina. Nga 44 komeditë e tij janë ruajtur vetëm 11 dhe disa fragmente: “Aharnianët”, “Kalorësit”, “Retë”, “Grerëzat”, “Paqja”, “Zogjtë”, “Lisistrata”, “Themsmoforiet”, “Bretkosat”, “Gratë në parlament” dhe “Pluti”. Sipas Milivoj Sollarit, komedia e Aristofanit, për nga elementet e jashtme strukturore ngjan me tregjedinë. Edhe në të rol me rëndësi luan kori, i cili, megjithatë, paraqet, për dallim nga kori tragjik, një bashkësi fantastike (shpendët, bretkosat, retë). Në kompozicionin e saj rol të rëndësishëm luan parabaza (gr. parábasis – hyrje, të drejtuarit kah komosi; teprim, shkelje), kënga e mesme drejtuar publikut, dhe agoni (gr. agón – luftë, garë, shqyrtim), garim i dy akterëve të dramës në të cilën njëri zakonisht përfaqëson mendimin e autorit.

Komedia  greke ka ndikuar në zhvillimin e komedisë në të gjitha letërsitë evropiane. Veç tjerash ajo ka ndikuar edhe në zhvillimin e komedisë romake, përfaqësues kryesor i së cilës në letërsinë romake është Menandri (rreth 342-292 p.e.s.. Komedinë e tillë, në të cilën mungon kori, kurse tamatika që trajton ajo është ajo e jetës private, të cilën e ka imituar komedia romake, e cila përmes Plautit (254-184) do të ndikojë në zhvillimin e komedisë deri në ditët tona. Tipi i tillë i komedisë krijon një varg të karaktereve tipike (koprracin, thumbonjësin, mburracakun, dashnorin) dhe të raporteve tipike (zënka midis babait dhe djalit, dashuria e plakut ndaj vajzës së re) të cilat zgjidhen në mënyrë tipike (robi dinak me këtë rast ka rol të nëndësishm).

Në komedi përqeshen dhe vihen në lojë të metat njerëzore dhe shoqërore. Në të luftohen dukuritë e shëmtuara në shoqëri duke përqeshur (tallur) çdo gjë që është negative në jetën njerëzore dhe në shoqëri: marrëzitë (budallallëqet) njerëzore, mendjemadhësinë, lakminë dhe etjen për pushtet, paturpësinë, koprracinë, egoizmin, kokëboshësinë. Nga kjo komedia që nga fillimet e saj ka qenë më afër relitetit duke depërtuar më thellësisht në jetën e rëndomtë njerëzore. Ajo ka luajtur rol mësimor dhe edukativ, sepse duke i treguar njerëzit dhe jetën si s’duhet të jenë, ajo i ka kujtuar shikuesit t’u shmangen cilësive të këqija dhe të çlirohen nga të metat personale (vetjake). Edhe koncepti i së qeshurës është mjaft i papërcaktuar. E qeshura s’është qëllimi i komedisë, ajo është mjet me të cilin shërohen dhe shmangen cilësitë e këqija të njeriut. Të përqeshësh do të thotë të kritikosh. Në të duhet të ketë frymë për t’u përqeshur ndonjë dukuri dhe qeshja është gjykim – sikundër që nganjëherë vici nuk është vetëm mendjehollësi e zbrazët, por është shpotitës, mendjemprehtë dhe dinak, drejtuar në shkatërrimin e disa ekstrvagancave në shoqëri, kështu edhe të qeshurit në komedi ngjitet nga shakaja deri te humori, përmes ironisë, alegorisë dhe sarkazmit deri te satira e ashpër. Përqeshja e dukurive negative në shoqëri arrihet me anë të paraqitjes komike të këtyre dukurive. Komike është e gjithë ajo që paraqet disharmoni midis mundësive reale të një personi dhe të pretendimeve, dëshirave, vendimeve të tij. Komik është p.sh. frikacaku i cili mbahet për trim; koprraci i cili flen në arkën e parave, dhe gjithmonë ankohet se do ta pësojë nga varfnjakët;  sahanëpirësi i cili, si njeri, duhet ta ketë dinjitetin e njeriut, kurse ai përulet, bëhet servil, puthador; atdhetari i rrejshëm ose filantropi, i cili është vetëm me fjalë, e në të vërtetë është vetjak dhe mizantrop; filozofi i ngathët i cili mbahet i ditur e në të vërtetë është bosh etj. Komikja mund të jetë e llojeve të ndryshme. Kur ka për qëllim vetëm të shkaktojë të qeshur, atëherë ajo është e qeshur e zakonshme (shakaja), e cila  shpesh mund të kalojë në shaka të trashë ose në farsë, kur përqeshen të metat fizike dhe shpirtërore, kur cilësitë normale dhunshëm karikohen, kur krijohen skena vulgare, ose përgjithësisht kur komikja paraqitet në formën e pashije, në formën e tepruar artistike. Llojin e pastër të komikes e kemi atëherë kur dobësitë e ndryshme të njeriut paraqiten si pjesë përbërërse normale njerëzore dhe sipas kësaj edhe duhet pranuar si të tilla: pa njëfarë krenarie, s’ka as dinjitet etj. Prej këndej njerëzit e paraqitur në këtë formë të komikes janë mjaft realë, të afërt me shikuesit ose lexuesit, shpesh simpatikë. Megjithatë, kur cilësitë negative të ndonjë individi ose të një dukurie janë aq të shprehura dhe aq të rëndësishme sa zhdukin çdo gjë që është njerëzore te njeriu, atëherë e qeshura shndërrohet në satirë, dmth. në mohimin e atij individi dhe dukurie (patriotizmi i rrejshëm i cili kalon në tradhti nacionale). Nëse disa cilësi negative te disa individë janë thjesht dobësi të rëndomta njerëzore dhe nuk janë të zhvilluara në masë të madhe, dhe këta individë kanë edhe disa cilësi pozitive dhe vuajnë edhe vetë për shkak të metave, atëherë komikja shndërrohet në humor dmth. në raportin e këtillë të shkrimtarit ndaj këtyre që t’i qeshë, por edhe në të njëjtën kohë edhe t’i dojë duke shprehur për ta simpati, si ndaj njerëzve të cilët kanë dobësi, por kanë edhe virtyte, andaj edhe për këtë shkak humori quhet edhe “e qeshur me lot”.

Komedia dallon nga tragjedia edhe me thurjen kompozicionale. Në komedi numri i personazheve zakonisht është më i madh, veprimi është më i ndërlikuar dhe më i gjallë, thurja përbëhet prej disa intrigash, kurse pesonazhet janë më të natyrshëm, më afër jetës sesa në tragjedi. Veç kësaj shthurja është përherë e lumtur, çdo gjë përfundon me qetësimin e kundërthënieve të shumta dhe me fitoren e parimit të arsyes në jetë. Madje edhe kur pëson thyerje në ndërmarrjet e tij edhe personazhi kryesor, kjo konsiderohet si përfundim i lumtur, sepse kanë pësuar falimentim parimet negative në jetë (rrena, dyftyrësia, koprracia, krenaria, fryrja, jonjerëzia etj.) dhe kanë fituar arsyeja, e drejta, nderi etj.

Sipas gjërësisë së objektit të cilin e trajton ose sipas mënyrës së krijimit të komikes, komedia ndahet në disa nënlloje: komedia e intrigës ose e situatës, komedia e karakterit ose komedia psikologjike, komedia zakonore ose shoqërore.

komedinë e inrigës interes kryesor paraqet thurja, e cila zakonisht mbështetet në mosmarrëveshje, huti, pakujdesi dhe habi. Veprimi merr kthesa më të papritura, kurse intriga është e ndërlikuar dhe e ngatërruar. Komiciteti arrihet më së shumti duke e vënë personazhin në situata qesharake (p.sh. një personazh flet me një personazh për të cilin mendon se është ndonjë personazh tjetër), prandaj kjo komedi quhet edhe komedi e situatës).

komedinë e karakterit përqeshen veset e individëve, të cilët kanë arritur në shkallën e pasionit: koprracia, mburracakëria, fryrja, dyftyrësia. Këto vese e vënë në lëvizje gjithë veprimin dramatik, dhe bartësit e tyre në fund të komedisë përqeshen ( K.Floqi “Zi e më zi”, “Nder e qytetni”, “Burri-burrë” etj).

komedinë zakonore paraqiten zakonisht në mënyrë satirike të metat e tërë shoqërisë dhe të grupeve të veçanta dhe të klasave shoqërore, andaj këto komedi konsiderohen si komedi më të rëndësishme shoqërore (K. Floqi ”Kundërshtarët e prikës” etj.). Komedia përpunon tema të rëndësishme shoqërore, psikologjike dhe morale. Kjo ka qenë aktuale në të gjitha kohërat dhe duke i falënderuar karakterit të saj themelor ka qenë më tërheqëse nga të gjitha format dramatike. Ajo ka ndryshuar gjatë shekujve varësisht nga struktura e shoqërisë dhe e ngjarjeve historike. Edhe në aspektin e origjinës nuk mund ta lokalizojmë (vendosim) në një vend dhe në një kulturë. Edhe komedia, si edhe veprat e tjera letrare, janë krijuar në mjedise të ndryshme dhe se në fushën e komediografisë ndikimet janë shumë më të mëdha sesa në format e tjera letrare.

Në mesjetë u zhvillua një tip i veçantë i dramës e cila lindi në bazë të ceremonive fetare kristiane. Liturgjia kishtare gradualisht merr formë dramatike në dialogje, në këngëtim dhe me ndryshimin e situatave dramatike, respektivisht të skenave të veçanta, dhe shkallëshkallë ndahet nga ceremonia në shfaqje të pavarura dramatike. Shfaqjet e tilla quhen misterie ose mirakle, moralitete. Në to përpunoheshin ngjarje nga mitologjia biblike, në veçanti nga jeta e krishtit, kurse personazhet respektivisht ngjarjet nga jeta e shejtnorëve të veçantë ose martirëve. Në fillim drama kishtare shfaqej në brendi të kishës, kurse më vonë në fushë të hapur, para besimtarëve të shumtë, që te ta të zgjohen ndjenjat religjioze (fetare) dhe forcimi i dogmave fetare. Shfaqjet e këtyre dramave zgjatnin disa ditë dhe në to merrnin pjesë një numër i madh i njerëzve, sepse në shfaqjen “Vuajtja e Shpëtimtarit tonë” është dashur të përfshihen të gjitha mundimete krishtit dhe të paraqiten dramatikisht. Shpesh në dramat e tilla përfshiheshin edhe skena nga jeta e përditshme dhe elemente komike, në gjuhën e popullit.

Sipas modeleve klasike janë shkruar shumë komedi në kohën e renesansës, duke iu përmbajtur rreptësisht modeleve të vjetra. Mirëpo, modelet e tilla të komedive erudite dhe tradicionale nuk u përgjigjeshin ndryshimeve në shoqëri dhe njerëzve me pikëpamje krejt të reja. Dhe si kundërshtim i komedive të tilla, në Itali u zhvillua njëlloj tjetër i komedisë i mbështetur në teatrin e zhvilluar popullor, e ashtuquajtura commedia dell’arte (komedia del arte), kryesisht me karakter popullor e me aktorë profesionalë, të cilët bashkoheshin në shoqëritë e para teatrore. Personazhet ishin të fiksuar (p.sh. koprraci plak-Pantallone, Pulçineladinak, Harlekini llupës etj.), mbanin maska (maschere) të cilat i karakterizonin. Dialogët zakonisht improvizoheshin në bazë të përmbajtjes së përshkruar më parë, skenarit (it. canovaccio-kanovaço). Commedia dell’arte gjatë kohës së ekzistencës së saj (shekujt XVI-XVIII) rrit repertorin e motiveve, situatave dhe pesonazheve, zgjëroi interesin për komedinë dhe ndikoi mjaft në veprat e mëvonshme komediografike.

Veç dramës në kuptimin e ngushtë të fjalës, shpesh përmenden edhe disa lloje të veçanta të dramatike, të cilat mund të kuptohen si nënlloje të dramës ose të komedisë, por edhe si lloje të veçanta letrare. Në këto lloje ose nënlloje të dramës bëjnë pjesë: melodrama, drama muzikore që ka edhe nëndarjet e saj (operën, operetën dhe baletin), farsa dhe vodëvili.

            Melodrama sipas gr. μέλoς  –  këngë dhe δρãμa – veprim, është dramë sentimentale (me vrasje, rinjohje, rreziqe të fshehta, brejtje ndërgjegjesh, dashurive të shfrenuara) e përcjellë me muzikë. Pra, është dramë me këdim dhe muzikë. Personazhet e saj janë të idealizuara, të cilët pas shumë psherëtimash, lotve dhe situatave patetike çdo gjë mbaron me lumturi. Njihet edhe me emërtime si: lojë teatrore me muzikë, pjesë nga jeta popullore etj.

Drama muzikore – është lloj i dramës ku muzika është mjeti themelor i shprehjes. Në këtë lloj të dramës përmenden: baleti, opereta dhe opera.

Baleti (fr.ballet, it.balletto) – formë skenike në të cilën veprimi dramatik  paraqitet përmes valles me përcjellje të muzikës. Përmbajtja në balet merret nga legjendat ose përrallat popullore. (“Halili e Hajriae Tish Daisë, “Cuca e maleve “e N. Zoraqit etj.)

Opereta (it. oprettaoperë e vogël) – është formë muzikore-skenike me karakter zbavitës dhe komik, në të cilën teksti vendevende shprehet me të folur, kurse pjesërisht këndohet. U krijua në Vjenë, ku një varg kompozitorësh duke filluar nga J. Shtrausi, F. Shopeni (krijues i operës së parë), operën e përvetësojnë edhe kompozitorë të tjerë si p.sh. ZH. Ofenbahu në Pariz, njëri nga kompozitorët më të mëdhenj të operës.

Opera (it.opera nga lat. opus, operisvepër) dramë muzikore në të cilën teksti shprehet ekskluzivisht me mjetet muzikore vokale intrumentale. Baza tekstuale e operës quhet libreto. E tërë përmbajtja komponohet për t’u kënduar. Personazhet i këndojnë rolet e tyre, kurse kënga e tyre përcillet me muzikë. Këtu zakonisht paraqiten dy autorë: shkrimtari i cili e shkruan tekstin (libreton) dhe kompozitori i cili e bën përpunimin muzikor (“Mrikae Prenk Jakovës etj.).

Farsa (fr. farce nga lat.farcire: plotësoj) – është lloj letrar në teatrin mesjetar francez. Farsat janë pjesë të shkurtra me karakter të theksuar komik. Ato janë shfaqur si meslojë në shfaqjen e misterieve, me qëllim të ndryshimit të tonit të zbavitjes së publikut midis dy veprave serioze, me personazhe mjaft të karikuara, kurse thurja ndërtohet mbi mosmarrëveshjet midis personazheve. Me gjasë nga këtej e ka emërtimin kjo gjini, i ngjashëm me mimin antik. Më vonë farsat janë luajtur si tërësi të pavarura. Ato shquhen për shkathtësinë e theksuar dramatike: shquhen për veprimin e gjallë, plot situata të shpejta dhe të papritura. Përveç efekteve të jashtme në të janë të theksuara vijat e karakterit të personazheve me çka kjo i afrohet komedisë.

Vodëvili (fr. vaudeville) – është pjesë e vogël teatrore me një përmbajtje të lehtë komike, shpesh me një akt. Vodëvilin, sipas rregullit, e përcjell melodia e thjeshtë e lehtë, e afërt me këngën popullore. Në shekullin e tetëmbëdhjetë shkrimtarët fillojnë t’inkudrojnë si kuplete në pjesët me karakter komik (comédie à vaudeville ose opopéra-comique en vaudeville) etj.

Pastorala (it. dramma pastorale) – është formë e dramës e cila lindi në shekullin XVI në itali. Në të përfshihen elemente të cilat e lidhin me idilën, respektivisht me eklogën, ku si personazhe kryesore janë barinjtë dhe bareshat të cilat përmes dialogëve dhe këngës trajtojnë problematikën dashurore. Tematika e saj është idilike-sentimentale. Temat e saj më të shpeshta janë: gjithfuqia e dashurisë, kthimi i pranverës, gëzimi i jetës fushore, kënaqësia në gjueti etj. Veprimi i saj zhvillohet në një ambient idilik, arkadik, kurse personazhet janë barinj dhe baresha të maskuara të cilat duhet të jenë simbol i rendit dhe i jetës së vërtetë, që i kundërvihet jetës së rrejshm mondane…

KOMPOZICIONI  I  DRAMËS

Meqë drama parimisht shkruhet për t’u shfaqur në skenën teatrore, kompozicioni i saj mbështet para së gjithash në unitetin e të folurit dhe të veprimit, dmth. në unitetin e aksionit që e paraqet drama. Këtë e ka theksuar edhe Aristoteli, një nga teoricienët e parë të teorisë së dramës në letërsinë evropiane, i cili pohonte mbi nevojën e unitetit të veprimit në dramë, pohim i cili përfshin kuptimin e dramës si “imitim i një veprimi të përkryer e të tërë” (Poetika, f.41) se struktura e dramës është e caktuar nga tërësia e veprimit i cili domosdo ka “fillimin, mesin dhe mbarimin”( po aty, f.41). Unitetit të veprimit teoricienët e mëvonshëm ia shtojnë edhe unitetin e vendit dhe të kohës, dhe kështu u krijua teoria mbi tri njësitë e dramës, të cilat në kohë të ndryshme vlenin si rregull sipas të cilit duhet shkruar veprat dramatike. Nga këto tri njësi jo të gjitha vlejnë për hartimin e veprës dramatike. Vetëm uniteti i veprimit mund të kuptohet si shprehje e stukturës kompozicionale të dramës të cilin duhet ta respektojë çdo krijues. Në mbështetje të unitetit të veprimit që nënkupton nevojën e zhvillimit të veprimit pa ndërprerje, pa episode dhe digresione, i cili duhet të zhvillohet përmes pjesës hyrse, të mesit dhe mbarimit, në të cilën veprimi përfundon.

Struktura e brendshme e dramës shihet në zhvillimin dhe në dinamizimin e  ngjarjeve, në zbulimin dhe theksimin e problemeve shoqërore ose filizofike, në renditjen e  pandërprerë të situatave dhe në krijimin e konflikteve. Shumë teoricienë konsiderojnë se drama ideale përbëhet prej shtatë pjesëve kryesor, të cilat përbëjnë etapat (fazat) përmes të cilave kalon veprimi dramatik. Këto janë: ekspozicioni, thurja, kulminacioni, peripecia, ndërprerja dhe shthurja ose katastrofa (në tragjedi). Këto shtatë shkallë përmes të cilave zhvillohet veprimi dramatik janë trashëguar nga tragjeditë klasike dhe, pak ose shumë, janë respektuar deri në kohën tonë. Dramaturgët bashkëkohorë (Myler, Tenesi, Jonesko) kanë braktisur këtë skematizëm të ngurtë në zhvillimin e shkallëshkallshëm të veprimit dramatik.

Ekspozicioni – shënon pjesën hyrëse të dramës dhe ka formën e bisedës. Në këtë pjesë që shënon fillimin e dramës, shkallëshkallë shtohet lënda dhe theksohet tema dhe ideja dhe me këtë bëhet ndarja (distancimi) midis personazheve. Kësaj i shërben e ashtuquajtura lista teatrore, afisha ose programi, kurse në disa tipa dramash pjesa hyrëse shpjegohet me anë të pologut, ku aktori i veçantë, para shfqjes, shpjegon situatën nismëtare të fabulës. Për shkak të qëllimeve të veçanta, planeve dhe dëshirave, veprimi në dramë, sipas rregullit, thuret në aktin e dytë dhe, forcohet kureshtja që të parashihet rrjedha e tij.

Thurja – krijohet me futjen e motivit dinamik, i cili e vë në lëvizje veprimin duke shkaktuar kundërthënie të caktuara midis personazheve, dmth. kur pjsëmarrësit në veprim konfliktohen për shkak të ideve ose karaktereve të tyre. Është momenti kur të gjithë personazhet i kanë shfaqur cilësitë e tyre dhe janë vënë ndaj heroit kryesor haptas ose kanë marrë qëndrim armiqësor.

Kulminacioni – shkaktohet kur tensioni rritet deri te zgjidhja  e domosdoshme e veprimit, dhe nuk dihet ende  se ç’drejtim do të marrë zgjidhja. Kulmi ose nyja e dramës se njëra palë duhet të pësojë disfatë, por ende nuk dihet se cila anë do të jetë fituese dhe cila e fituar. Për një kohë të shkurtër bëhen ndryshime të vogla në jetën e heroit kryesor dhe dukshëm zbulohen qëllimet negative të palës (anës) së kundërt.

Peripecia – respektivisht, kthesa, është ajo pjesë e dramës kur veprimi në dramë menjëherë merr një kahje të caktuar, dhe ngadalësohet veprimi, bëhet një lloj ndalje e veprimit dhe bëhet një pushim i shkurtër. Në këtë çast fitohet përshtypja se heroi i dramës do t’i shmanget rrezikut që i kanoset.

Shthurjaështë ajo pjesë e dramës kur zgjidhen të gjtha kundërthëniet, kontradiktat dhe konfliktet. Kjo pjesë në tragjedi quhet edhe karastrofë.

Në fund të theksojmë se nuk është e domosdoshme që secila dramë t’i ketë këto pjesë kompozicionale për të cila folëm më lart. Po kështu pjesët kompozicionale nuk është e detyrushme të jenë të ndara njëra nga tjetra, as që duhet të zhvillohen sipas rendit të paraqitur më lart. Megjithatë në esencë secila dramë duhet të jetë e ndarë në disa pjesë, nga të cilat disa janë pjesë hyrëse, disa të mesit dhe disa përfundimtare.

LLOJET E PËRZIERA LETRARE

 

Përveç gjinive të pastra letrare (poezisë lirike, epike dhe dramatike) dhe llojeve të tyre kalimtare (poemës, baladës, romansës) ekziston edhe një varg veprash të cilat mund t’i emërtojmë si lloje të përziera letrare. Në të vërtetë, në këto vepra objekti i paraqitjes merret nga jeta e vërtetë ose nga ndonë fushë shkencore (historisë, filozofisë, sociologjisë, drejtësisë), kurse përpunimi i materies në këto vepra bëhet në mënyrë artistike-letare. Ajo që këto vepra i bën letrare janë ato veçori të cilat në përgjithësi janë karakteristike për letërsinë: paraqitja e personazheve dhe e dukurive përmes tablove konkrete, emocionaliteti, topika dhe figuracioni i gjuhës, ritmi i fjalive, kuptimi i gjerë ideor, kurse ajo që i afron me shkencën është objekti i paraqitjes: historke, filozofike, sociologjike, gjeografike, etnografike etj. Në këto lloje letrare është shumë e kufizuar imagjinata e shkrimtarit. Shkrimtari këtu nuk i trillon dukuritë dhe ngjarjet, por paraqet objektivisht dhe benikërisht atë që ka parë dhe përjetuar vërtet. Ai nuk paraqet tablon e trilluar të jetës, por e përshkruan jetën e vërtetë, të atillë çfare është paraqitur ajo objektivisht para tij. Dallimi midis veprave të këtilla dhe tregimeve e romaneve qëndron në atë se tregimtari dhe romancieri me imagjinatën e  tyre krijojnë personazhe dhe ngjarje të trilluara, të cilat janë karakteristike për mjedisin dhe jetën që përshkruhen në tregimet dhe romanet e tyre, kurse shkrimtari i ditarit ose i udhëpërshkrimit, ose i biografisë etj. në vetë realitetin zbulon njerëz dhe ngjarje karakteristike, që e detyrojnë që imagjinatën e vet sa më shumë ta kufizojë dhe që vetëm objektivisht, saktë dhe me besnikëri të shënojë atë që ka parë.

Reportazhi artistik (fr. reportage) (ose përshkrimi letrar) – është lloj i veprava të tilla, të cilat qëndrojnë më afër letërsisë, të cilat disa e quajnë tablo nga jeta. Ky në të vërtetë është tregim, më rrallë roman, në të cilin përshkruhen personazhe dhe ngjarje të vërteta, dhe çdo gjë tjetër: kompozicioni, personazhet, emocionaliteti, gjuha poetike etj. – janë njësoj si edhe në tregimet e vërteta. Në të vërtetë, reportazhi artistik është formë letrare epike, por  për të vetmin element të tijin, për lëndën nga jeta e vërtetë e cila nuk është trilluar, e kemi përfshirë në këto lloje të përziera letrare, si kalim nga regjistrimi repertorsk drejt letërsisë së pastër. Reportazhi atistik  nuk duhet ngatërruar me tregimin historik, romanin ose dramën. Për këto të fundit lënda merret nga e kaluara, kurse për reportazhin lënda merret nga e tashmja;  shkrimtari i merr personazhet që i ka parë vetë dhe ngjarjet të cilat i ka përjetuar vetëose në të cilat ka qenë pjesëmarrës vetë. Në tregimet, romanet dhe dramat historike shkrimtari duhet t’ia qëllojë  vetëm ngjyrës së epokës dhe deri diku karakterin e personazheve historike dhe, çdo gjë tjetër mund t’ia lëshojë imagjinatës së tij; mund ta ndërrojë rrjedhën e ngjarjeve, t’i mendojë situatat dhe personazhet dytësore, të shtojë episode të ndryshme etj. Në reportazh autori është i detyruar t’i qëndrojë besnik të vërtetës jetësore, pa trilluar asgjë, ngjarjet t’i japë sa më gjallërisht, sa më artistikisht dhe emocionalisht. Shkrimtari i reportazhit shfrytëzon mjetet letrare për paraqitjen e ndonjë ngjarjeje ose personi: përhkrimin, dialogun. Reportazhi i mirë shquhet për aktualitetin e temës që trajton, për ngjeshurinë, për interesin dhe frymën e shkrimit. Me kualitetet e tij artistike ai qëndron shumë afër letërsisë së vërtetë, me ç’rast merr veçori zhanrore të skicës, tregimit dhe romanit. Dhe si formë e tillë ai quhet reportazh artistik

Reportazhi artstik është lëvruar  në të gjitha letërsitë e botës (që në kohën kur u shfaq, në shekullin XVI). Me të janë marrë jo vetëm gazetarët, por edhe shumë shkrimtarë duke lëvruan tema nga jeta e përditshme.

Udhëpërshkrimi është një lloj letrar përmes të cilit përshkruhen njerëzit, visoret dhe vendet nëpër të cilat krijuesi letrar kalon dhe i paraqet përshtypjet dhe meditimet e tij mbi atë që ka parë dhe dëgjuar gjatë rrugëtimit të tij. Udhëpërshkrimi është njëri nga llojet më të vjetra letrare. Kujtime dhe përshkrime të udhëtimeve gjejmë që në epet që janë ruajtur deri më sot, kurse poeti gjerman Hajne konsideron se udhëpërshkrimi është forma më e natyrrshme dhe më burimore e romanit. Udhëpërshkrimi është i rëndësishëm si nga aspekti letrar ashtu edhe aspekti kulturo-historik. I pari që ka shkruar udhëpërshkrime është shkrimtari i vjetër grek, Pauzan. Udhëpëshkrime kanë shkruar: Volteri, Shatobriani, Lamartini, Gëte, Hajne    Ramiz Kelmendi etj.

Biografia (gr.bios – jetë dhe gráphós – shkruaj, jetëshkrim) është krijim ku krijuesi përshkruan jetën e personaliteteve të njohura dhe të rëndësishme për një epokë. Biografia është e afërt  me reportazhin artistik, po më tepër është e kushtëzuar nga materiali faktik. Në të përshkruhet jeta e  ndonjë njeriu të madh, personaliteti i të cilit është i rëndësishëm për një epokë ose është tipik për punën e njerëzve të veçantë (politikanëve, shkencëtarëve, artistëve, letrarërve etj.) Në letërsinë botërore janë të njohura biografitë e Stefan Cvajgut (Romen Rolani, Betoveni), biografia e Stendalit në romanin –biografik Tri ngjyra të epokës të I. Vinogradovit, kurse te ne biografia ka filluar të lëvrohet që në kohën e Rilindjes. Biografi ka shkruar K. Kristoforidhi “Jetëshkronja e njrëzve ndriçimJan Gutenbergu”, Mithat Frashëri “Naim Be- Frashëri, Aleksandër Xhuvani Jeta e Mehmet Aliut, pashës së Misirit, Simon Shuteriqi, Jetëshkrimi i Konstantin Kristoforidhit etj.

Nga biografia duhet dalluar biografinë shkencore, studimin, i cili karakterizohet me paraqitjen e ngjarjeve kryesore nga jeta e individit dhe të cilën me shumë e inereson  puna publike (artistike, shkencore, politike) e individit, kurse shumë pak jeta private, përjetimet shpirtërore, gëzimet dhe shqetësimet, ëndrrat dhe përmallimet dialogët e brendshëm dhe ndjenjat intime, e gjithë kjo është objekt i interesimeve të biografit artistik.

Autobiografia (gr. autós vetë dhe biós – jetë, gráphōs – shkruaj) është një lloj shkrimi kur njerëzit e shquar shkruajnë për jetën e tyre. Autobiografi kanë shkruar: Leon Tolstoi “Fëmijëria, djalëria dhe rinia”, Maksim Gorki “Universitetet e mia”, pastaj autobiografia e Çarls Darvinit, Vitorio Alfierit etj.

Ditari (lat. diarium)) është lloj letrar në të cilin shënohen ngjarjet e ditës me ditët dhe datat e shënuara, qoftë kjo të bëhet për vete – mbajtja e ditarit – përjetimet personale ose për ndonj personalitet të njohur. Dmth. në të në mënyrë kronologjike përshkruhen ngjarjet në të cilat ka marrë pjesë në periudha të caktura vetë autori. Ai fillon të kultivohet në kohën e humanizmit dhe renesansës. Popullaritetin e tij e arrin në shekullin e 18-të në formën e udhëpërshkrimit, me një formë të kohës së kufizuar të udhëtimit, me një vlerë të madhe letrare dhe historiko-letrare. Gjatë romantizmit në fillim të shekullittë 19-të, është i zakonshëm ditari në formën e letrave dërguar një personi. Forma e ditarit (data dhe shënimi i vendit) e obligojnë autorin në saktësi dhe besueshmëri. Të dhënat që jepen në ditar, meqë shënohen drejpërdrejt ngjarjet që kanë ndodhur, mund të shërbejnë si material i besueshëm më vonë me rastin e shkrimt të autobiografisë, memoareve dhe veprave të natyrës së ngjashme. Shumë ditarë janë intimë të cilët përmbajnë të dhëna  nga jeta personale e autorit kryesisht të natyrës sentimentale. Këta ditarë paraqesin historinë  e autorit dhe nuk destinohen për publikim. Llojet e tjerë të ditarëve autorët kryesisht i botojnë në të gjallë të tyre. Ditare kanë shkruar: Alfred de Vinji “Ditari i një poeti”, Fadil Hoxha “Ditari”etj.

Memoaret (fr.mémoire – kujtim) janë shkrime në të cilat shkrimtari shkruan për mjedisin dhe kohën në të cilën ka jetuar dhe ka punuar. Memoaret shkruhen sipas kujtesës, zakonisht në fund të jetës së shkrimtarit. Memoaret si lloje letrare kultivon që nga kohët më të hershme, që nga koha antike (Ksenofoni, Qesari), deri në kohën më të re (në veçanti janë kultivuar në Francë – Ruso, më vonë në Gjermani – Gëte, pastaj në Rusi – Herceni). Në shekullin e 19-të dhe të 20-të, literatura memoriale është shumë e pasur, kurse pas Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore disa vepra të këtij lloji kanë përjetuar publicitet të madh. Memoare kanë shkuar: Jul Qesari, Sen Simoni, Vinston Çerçili, Ajzenhaueri, kurse në letërsinë shqipe është i njohur Mihal Grameno me veprën “Kryengritja shqiptare”.

Eseja (fr.essai – shqyrtim, përpjekje) qëndron më afër krijimeve artistiko-letrare, në të cilin flitet për ndonjë problem shkencor ose letrar, për ndonjë çështje kulture ose të jetës shpirtërore, në formë mjaft inventive, emocionale dhe mendjehollësi, me theksimin e përjetimit personal, por me synim që objekti të ndiçohet në të gjitha anët dhe të depërtohet në thelbin e çështjes. Në aspektin e strukturës kompozicionale ai i afrohet arkitektonikës së lirë të veprës letrare artistike duke treguar fuqinë krijuese origjinale të shkrimtarit të saj. Në letërsinë evropiane esenë i pari e ka lëvruar Montenji në Francë (Ese, (Essais) 1580), duke ecur me sukses pas disa shembujve romakë (Plutarkut dhe Senekës), kurse pas tij edhe filozofi,shkrimtari dhe shtetari anglez, Frensis Bekon, në Agli (Ese, 1597) si eseistët e njohur anglezë të shekullit XVII (Adison, Stil, Drajden, Semjuel Xhonson). Në shekulli XIX eseja zhvillohet hovshëm në të gjitha letërsitë (në Angli: Karajl, Makoli, Raskin; në Francë: Sent-Bev, Ten, Brinetier, në Amerikë: R.V.Emerson; në Rusi: V.G.Belinski), ashtu që në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX arriti përsosshmërinë në përpunimin e shkëlqyer të shumë letrarëve të shquar: A. Haksli, T.S.Eliot, V.Vulf, A.Frans, M.Bares, Pol Valeri, A. Zhid, Gj. Lukaç, Hajnrih dhe T. Man. St. Cvajg etj. Në letërsinë shqipe eseja ka filluar të lëvrohet më vonë.

LLOJET E SHPREHJES GAZETARESKE

Lloj themelor i shprehjes gazetareske është lajmi. Përmes tij publiku lamërohet se ku, kur dhe pse ka ndodhur diçka ose dikush ka qenë i pranishëm. Lajmi me shumë hollësi dhe me të dhëna të sakta quhet komunikatë (informatë). Kur përmes bisedës me ndonjë personalitet të njohur nga jeta shoqërore (ekonomia, arsimi, kultura, sporti, politika) njoftohet publiku mbi mendimet dhe qëndrimet e atij personaliteti, njoftimi i tillë quhet intervistë.

Njoftimi interesant dhe i figurshëm i publikut mbi ndonjë ngjarje, të njohur për individët ose shoqatat, klubet dhe të manifestimeve të tjera të organizuara (turnetë, ekspozitat, olimpiadat e të tjera, quhet reportazh. Ky lloj gazetaresk, për shkak të gjuhës së tij poetike dhe mënyrës së prezantimit, i afrohet letërsisë artistike. Nëse lajmëruesi gazetaresk i dërgon redakcisë së tij nga ndonjë vend tjetër, ose nga ndonjë shtet tjetër çfarëdolloj forme të shkrimit gazetaresk, atëherë kjo quhet korrespondencë.


PROZA SHKENCORE

Shkenca e letërsisë si edhe shkencat e tjera, shërbehen me lloje të ndryshme shkrimesh për t’i njoftuar lexuasit me hulumtimet dhe me rezultatet e veta. Në këto lloje më të njohura janë: shënimi, artikulli, shqyrtimi dhe studimi (monografia). Të gjitha këto forma shërbehen me metodën e njëjtë: me metodën e argumentimit, por dallojnë për nga madhësia dhe gjërësia e objektit të cilin e hulumtojnë. Metoda e argumentimit qëndon në atë që një çështje të zbërthehet në pjesët e saj themelore (analiza); pastaj këto pjesë karakterizohen dhe vlerësohen me anë të argumenteve: shembujve, fakteve, krahasimeve, kundërthënieve etj. Për t’u vërtetuar dhe shpjeguar raporti i ndërsjellë i tyre dhe, në fund, nga e tërë kjo të nxirret përfundimi si gjykim mbi këtë çështje (sinteza). Për këtë arsye secili nga këto shkrime përbëhet prej hyrjes, përpunimit dhe përfundimit.

Më të vogla për nga vëllimi nga të gjitha këto shkrime janë shënimi dhe artikulli. Në artikull diskutohet (shkruhet) ose për ndonjë çështje të vogël, ose vetëm për një aspekt të ndonjë çështjeje më të madhe, ose jepet vështrimi i përgjithshëm për ndonjë çështje më të madhe (paraqitja e ndonjë vepre letrare, vlerësimi i kompozicionit të ndonjë romani, vështrimi i përgjithshëm për ndonjë shkrimtar), kurse në shënim edhe më ngushtë përcaktohet një çështje me theksimin e ndonjë të dhëne karakteristike dhe të re.

Shqyrtimi është më i madh për nga vëllimi nga artikulli dhe hyn në vlerësimin e një çështjeje. Derisa për artikulli mjafton ndonjë dije e përgjithshme mbi çështjen e caktuar, për shqyrtimin nevojiten hulumtime paraprake të gjera dhe të thella të objektit dhe mbledhja e kujdesshme e materialit. Shkrimtari i shqyrtimit e dokumenton atë pohim; prandaj në shqyrtim është e zakonshme që në tekst, në vërejtje të shënohet i tërë materiali argumentues (dokumentues).

Studimi është shqyrtim i vëllimit më të madh në të cilin shkrimtari flet për ndonjë çështje më të madhe: për jetën dhe veprën e një shkrimtari, për një epokë të tërë letrare, për zhvillimin e një gjinie letrare gjatë një shekulli, ose për më shumë decenie, për ndikimin e një letërsie në tjetrën etj. Kur studimi merret vetëm me një problem të tërësishëm, ose me një problem special shkencor, ose vetëm me një shkrimtar, duke u përpjekur që sa më hollësisht ta shtrojë lëndën të cilën e hulumton, atëherë ai quhet monografi.


RRYMAT LETRARE AVANGARDE TË SHEKULLIT XX

Në dhjetëvjetshat e parë të shekullit XX në vendet e ndryshme evropiane lindën dhe u zhvilluan rryma letrare që u quajtën rryma letrare avangarde (fr.avant-garde – pararojë, term nga zhargoni ushtarak). Këto rryma lindën si reagim estetik i rrymave paraprake letrare duke kërkuar mënyra të tjera të shprehjes letrare. Avangarda formohet rreth vitit 1910. Ndonëse këto rryma janë të ndryshme dhe me programe të ndryshme, megjithatë ato janë unike për nga veçoritë e zhvillimit dhe të strukturës së tyre, varësisht nga kushtet shoqërore dhe politike si dhe traditës letrare dhe vendeve në të cilat lindën dhe u zhvilluan. Sipas studiuesit kroat, Aleksandër Flaker, avangardën si nocion dhe formacion letrar e karakterizon “uniteti i të kundërtave”, kurse artin avangard ky autor e sheh si një shesh ku ndeshen rregulli me aventurën, individualja me kolektiven, racionalja me iracionalen (cituar sipas Agim Vincës te vepra “Kurs i teorive letrare”, Shtëpia botuese Libri shkollor, Prishtinë, 2002, f. 210). Ndërkaq sipas studiuesit tonë të njohur Agim Vincës, arti avangard i ngjan një arene ku takohen: racionaliteti dhe iracionalitetin, glorifikimi i teknicizmit dhe kthimi kah primitivizmi, individualizmi i tepruar dhe gatishmëria për t’iu nënshtruar kolektivit, hermetizmi dhe krijimi i një gjuhe për masat, me një fjalë ai është një sintezë e vërtetë e të kundërtave.

Rrymat letrare avangarde që janë shfaqur para dhe pas Luftës së Parë Botërore janë: futurizmi (në Itali dhe Rusi), ekspresionizmi (në Gjermani dhe në Austri) dadaizmi (në Zvicër), surrealizmi ( në Francë) dhe letërsia sociale (në Rusi dhe në shtetet e Evropës së mesme). Disa nga këto lëvizje shumë shpejt do të ngriten në lëvizje artistike botërore (surrealizmi francez), disa do të mbeten këvizje të ngushta nacionale (futurizmi në Itali dhe dadaizmi në Zvicër), kurse disa do të humbin cilësitë primare estetike (bashkimi i futurizmit dhe fashizmit në Itali dhe i dadaizmit me anarkizmin në Zvicër). Ajo që është e përbashkët e këtyre lëvizjeve janë shkaqet e lindjes së tyre: së pari, gjendja depresive e para dhe e pas luftës, në disa nga këto vende ku janë shfaqur këto lëvizje paralajmëronte trishtimin dhe parandjenjën e artistëve mbi gërmadhat e botës së atëhershme (Lufta e Parë Botërore, Revolucioni i Tetorit në Rusi, luftërat ballkanike, shfaqja e fashizmit), së dyti, pakënaqësia e artistëve me të arriturat e deritashme në krijimin e veprës letrare dhe dëshira e tyre për thyerjen e normave të qëndrueshme estetike (së paku për një kohë), dhe disa përkufizime në zbatimin e veprimeve (qasjeve), metodave dhe mjeteve në krijimin e veprave letrare dhe, së treti, zbulimet e ndryshme shkencore në fushën e psikanalizës të Zigmund Frojdit, Gustav Jungut dhe Xhon Votsonit, të cilët në atë kohë kanë qenë senzacion i dorës së parë.

                                                   FUTURIZMI

U shfaq kryesisht si lëvizje letrare, por ai pati ndikim edhe në artet e tjera si në pikturë, arkitekturë, teatër, skenografi, balet dhe muzikë. Parim themelor i futurizmit ishte mohimi i traditës (të kaluarës) dhe kthim nga e ardhmja. Nga këndej edhe fjala latine futurum nga e ka prejadhjen fjala futurizëm, do të thotë ardhmëri, nga kjo futurizmi ka qenë lëvizje letrare e cila i është kthyer ardhmërisë dhe beson në afirmimin e tij në ardhmëri. Futuristët besonin se tematikisht dhe shprehimisht kanë zbuluar artin e së nesërmes, nga këndej edhe mohimi kategorik i tyre i çfarëdolloj tradicionalizmi. Një nga “rregullat” e tij ishte “Ta flakim fjalinë si përbindësh antipatik”. Nga ana sintaksore, përfaqësuesit e kësaj rryme letrare mohonin madje edhe rolin e mbiemrave, mënyrët dhe kohët e foljes dhe mendonin se poezisë së ardhmërisë nuk i duhet as metrika, as ritmi, as strofa. Themelues dhe teoricien i futurizmit konsiderohet poeti italian Filipo Tomazo Marineti (1876-1944), i cili më 20 shkurt të vitit 1909, në emër të grupit të vet, publikoi Manifestin futurist në gazetën parisiene Figaro, në të cilën proklamoi programin e futurizmit, ku në mes tjerash thuhej:

1. Ne dëshirojmë ta këndojmë dashurinë ndaj rrezikut, energjinë nga shprehia dhe guximin e marrë.

2. Bërësit kryesorë të poezisë sonë do të jenë kryelartësia, guximi dhe rebelimi.

4.  Ne deklarojmë se shkëlqimi i botës është pasuruar me një bukuri të re: me bukurinë e shpejtësis